• 26 Aralık 2009 Tarihinde Yapılan Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Soru Ve Cevapları

- diğer yıllarda çıkmış sorular -

26 Aralık 2009 Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Soru ve Cevapları

KÄ°TABIN ADI : BEYAZ LALE
KİTABIN YAZARI : ÖMER SEYFETTİN
YAYIN EVÄ° VE ADRESÄ° : BÄ°LGÄ° YAYINEVÄ°-ANKARA
BASIM YILI : 1976

KÄ°TABIN KONUSU

Balkan Savaşı sırasında, Bulgar asıllı bir binbaşı tarafından, Türk köylerinde özellikle kadın ve kız çocuklarına yapılan işkenceler bütün gerçeğiyle gözler önüne serilmiştir. Ayrıca buradaki Türkleri vaftizleyip Hristiyan yapıldıktan sonra nasıl öldürükleri anlatılmaktadır.Amaçları özgür bir Bulgartoplumu yaratmaktır.

KİTABIN ÖZETİ

Balkan Savaşından sonra bazı Türk köyleri bozguna uğramıştır.Bulgar asıllı binbaşı Radko Balkaneski’ nin bunda çok büyük payı olmuştur.Bu binbaşı Galatasaray Sultanisini bitirmiş,iyi tahsil görmüş bir kişidir.

Serez’ de bulunan Türkler oldukça zengindiler. Bu binbaşının amacı buradaki müslümanların kaçamayanlarını toplamak, ilk önce işkence ile kasalarındaki ve bankalarındaki paralar alınıp, bu paralar Bulgar mekteplerine verilecektir. Daha sonra Türkler vaftizlenip Hristiyan yapıldıktan sonra öldürülecektir.

Binbaşı Rako’ nun diğer bir amacı bu köylerdeki en güzel Türk kızını seçmektir.Binbaşıya göre 45 yaşı üzerindeki kadınlar ve 60 yaşı üzerindeki erkeklerin vaftizlenmesi uygun değildir. Genç bir Türk kadınının karnında on beş tane düşman taşıdığını düşünmektedir. Bu yüzden bir genç kadını veya bir kızı öldürmek on beş tane birden düşman öldürmek demektir.
Binbaşı Radko’ nun en büyük işkencesi insanları soyundurup, kasaturayla vücutlarını yararak ateşe atmaktır. Çünkü vücudu yarılrn insan ateşte çok çabuk yanmaktadır.

Bir gün binbaşı Radko köydeki 45 yaşı altı kadınları toplatıp bunlara işkence yapmaya karar verir. Kadınlardan soyunmalarını ister.Kadınlar bu istek karşısında inat ederler. Radko elinde çocuk bulunan bir kadının çocuğunu alır ve ateşe atar. Kadın bunun üzerine Radko’ nun boynunu sıkmaya çalışır. Ama komitalar buna engel olurlar.Kadını ellerinden tutarak karnını kasaturayla oyarak ateşe atarlar.

İşkencelerden en ünlüsü ise “canlı çukur� adını verdikleri tekniktir. İlk önce yere şişman bir kadın yatırırlar, onun üzerine beğendikleri diğer ikinci bir güzel kadını yatırırlar ve bu üstteki kadını alttaki kadına bağlarlardı. Bu kadının karnını kasatura ile oyarlardı.Kadın böylece bir iki saat içinde inleye inleye, kıvrana kıvrana ölmekteydi.

Bütün bu olaylar yanı sıra Binbaşı Radko bütün köyü gezerek köydeki en güzel Türk kızını seçmeye çalışmaktadır. Herkesten topladığı isimlerden en çok göze çarpanları Hacı Hasan Beyin kızı Lale Hanım, Müderris Ahmet Efendinin kızı Naciye Hanım ve Kadri Ağanın kızı İclal hanımdır.Bunlardan Lale Hanım beyaz, Naciye Hanım kumral, İclal Hanım ise esmer tenlidir.Bu kızlardan Lale Hanımı seçer.Ve onu dünya güzeli ilan eder.

Hemen Lale Hanımın bababsı Hacı Hasan Beyi yanına çağırır.Ona evlerini birkaç günlük için çarın oğlu ziyarete geleceğinden dolayı kullanacağını söyler.Ayrıca evde sadece kızı Lale Hanımın hizmetçilik yapmasını ve onun dışındaki herkesin evden ayrılmasını söyler.Hacı Hasan Bey bunu kabul eder.Hemen kızını evde bırakarak evden oğlu ve eşiyle birlikte ayrılır. Binbaşı Radko Hacı Hasan Beyin evine giderek kapıyı çalar.Lale Hanım kapıyı açmamakta ısrar eder.Radko kapıyı açmamakta ısrar eder.Radko niyetinin kötü olmadığını sadece çarın oğlunun gelerek bir kaç gün için evde misafir olacağını söyler.Lale Hanım buna inanmaz ve kapıyı açmamakta ısrar eder.Binbaşı Radko, tekrar niyetinin kötü olmadığını sadece evi birkaç dakikalığına gezip görmek olduğunu bütün nezaketiyle söyler. Lale Hanım sonunda dayanamayarak kapıyı açar.

Radko içeri girer ve Lale Hanımı tam kafasında hayal ettiği gibi bulur.Evin odalarını gezmeye başlarlar.Birkaç oda gezdikten sonra artık dayanamayarak Lale Hanıma taciz etmeye kalkar.Lale Hanım Radko’ nun bu hareketleri karşısında bütün gücüyle direnir.Radko zorla onu öpmeye çalışır.Onu kucaklayarak yatağa götürür.Lale Hanımın artık bu işkencelere dayanacak gücü kalmaz.Aklına bir fikir gelir.Artık çok sıkıldığını biraz hava alması gerektiğini söyler.Radko sonunda Lale Hanımın yola geldiğini düşünerek sevinir.Ona hava alması için izin verir.Lale Hanım açık pencereye doğru gider ve hiç düşünmeden kendisini pencereden aşağıya çalılıkların arasına bırakıverir.

Bunu gören Radko sinirinden ne yapacağını bilmez. Hemen pencereden aşağıya bakar.Lale Hanımın yerde cansız bir şekilde uzandığını görür.Koşa koşa yanına gider ve Lale Hanımın öldüğünü görür.Onu alarak tekrar yatağa götürür. Ölü olduğu halde, vücudunun daha sıcak olduğunu düşünerek ona tacie etmeye kalkar.Tam o sırada bir komita gelir ve aşağıdan Binbaşı Radko diye seslenir.Hemen apar topar aşağıya iner.Komita Radko’ ya durumu öğrenmek için geldiğini söyler.Bu arada Lale Hanımın cesedi soğumuştur.Ona hiçbir şey yapamadığı için sinirinden etrafı kırıp döker.

KÄ°TABIN ANAFÄ°KRÄ°

Balkan Savaşı sırasında, halk çok kötü işkencelere maruz kalmakta, eli kolu bağlı olması ve hiç kimseden manevi destek alamaması nedeniyle, zorla nasıl Hristiyanlaştırılıp öldürülmesidir.

KİTAPTAKİ OLAYLARIN VE �AHISLARIN DE�ERLENDİRİLMESİ

Binbaşı Radko Balkaneski : Gayet zeki ve akıllı bir kişidir.Ama halka yaptığı zulüm ve işkence onun acımasız, duygusuz ve karaktersiz biri olduğunu bize göstermektedir.

Hacı Hasan Efendi : Maddi durumu iyi olan bir zattır.Halk tarafından sevilen iki çoçuğu ve eşiyle geçinip giden birisidir.

Lale Hanım : Tartışılmaz köyün engüzel kızıdır.Ailesi tarafından iyi yetiştirilmiş kültürlü bir kızdır. Yapılan bu işkencelere boyun eğmektense ölmeyi yeğler.

KİTAP HAKKINDAKİ �AHSİ GÖRÜ�LER

Bu eser.bizim tarihimizi anlatması itibarıyla çok güzel bir kitap.Olayda anlatılanlar gerçek olması yanısıra, olayların tüm çıplaklığıyla sade ve açık bir diile anlatılması söz konusudur.Çok akıcı ve sürskleyici bir kitap. Herkesin bu kitabı okumasını tavsiye ederim.

YAZAR HAKKINDA KISA BÄ°LGÄ°

Ömer Seyettin; Gönende, 11 Mart1884′te doğdu. Dağıstan’dan göçen bir Türk ailesinin çocuğu olan Ömer �evki Bey’in oğludur. Dört yaşında mahalle mektebine verildi. 1892′de İstanbul’da Yusufpaşa’daki Mekteb-i Osmani’ye kaydoldu. 1893 yılında Eyüp semtindeki Askeri Rüştiye’de subay çocukları için açılan özel sınıfa nakledildi.

Romanları

Ashab-ı Kehfimiz (1918), Harem (1918), Efruz Bey (1919).

Hikayeleri

Ölümünden sonra ilk defa Ali Canib Yöntem derledi (1926). Ahmet Halit Kitabevi 9 ciltte topladı (1938), �erif Hulusi hikayeleri gözden geçirerek notlarla 10 cilt (1950), Rafet Zaimler Yayınevi 30 hikaye ekleyerek 11 cilt halinde yayınlandı. Bütün hikayelerini Bilgi Yayınevi yayınladı.

Ä°ncelemeleri

Milli Tecrübelerden Çıkarılmış Ameli Siyaset (Tarhan takma adıyla, 1912), Yarınki Turan Devleti (1914), Türk Mefkuresi (Ayın Sin rumuzuyla, 1914). İncelemelerin hepsini Sakin Öner bir araya getirerek yayınladı (1975).

KÄ°TABIN ADI: BUDALA
KÄ°TABIN YAZARI: DOSTOYEVSKÄ°
YAYIM EVİ VE ADRESİ: ALFA-BASIM-YAYIM-DA�ITIM
BASIM YILI: 1995

KÄ°TABIN KONUSU

Romanın kahramanı Prens Mışkin, saralıdır. Tedavi gördüğü İsviçre’den döndüğünde elindeki giysi çıkınından başka hiçbir şeyi yoktur. Yaşamı kendi iç dünyasını seyre dalmakla geçmektedir. İnsanlarla her türlü alışverişten arınmıştır. Budalalık derecesinde iyi olan Prens Mışkin, tam bir ermiş kişidir, sevmekten başka bir şey gelmez elinden. Müthiş bir zeka sahibidir. Çevresindekiler, onu her zaman yadırgarlar, ama onsuz da edemezler. Kendisi de saralı olan Dostoyevski, romanının kahramanına kendi kişiliğinden pek çok şey koymuştur. Prens Mışkin’in anıları, aslında Dostoyevski’nin anılarıdır. Prens Mıskin’in romanının bir yerinde anlattığı, siyasal görüşlerinden dolayı kurşuna dizilme cezası alan bir adamın öyküsü, aslında Dostoyevski’nin başından geçmiş bir olaydır. Bir tutku romanı olan Budala, Dostoyevski’nin yazdığı ilk büyük aşk romanıdır.

KİTABIN ÖZETİ

Hasta prens Mişkin Rusya’dan İsviçre’ye �nayder adlı bir doktorun kliniğine yollanır. Prens çok acı çeken bir insandır ve ara sıra hastalığıyla ilgili nöbetler geçirmektedir. Nöbet geçirdikten sonra budalalaşır ve afallar. Çocukları çok seven prens köydeki çocukların kalbini kazanmasıyla iyileşme sürecini de ivmelendirir.

Köydeki yoksul bir kızla ilgilenmesinden dolayı da çevresi tarafından ayıplanmaktadır. Nedeni ise kızın annesinin ölümünden sonra lanetlenmiş olmasıdır. İsviçrede üç sene kalan prens bir çok acılarla Rusya’ya döner ve soyunun son bireyiyle tanışmak için atılımlarda bulunur. Onunla tanışması aynı evde yaşayan Ganya ile tanışmasına da vesile olur. Ganya prense Nastasya’nın portresini gösterir ve prens artık Nastasya’ya çoktan vurulmuştur. Onu her ne pahasına olursa olsun aramaya başlar ve sonunda da bulur ve evlenme teklif eder. Buhranlı bir dönemde olan Nastasya bu teklifi kabul eder gibi yapıp reddeder ve Rogo Jin adındaki biriyle evlenmeye karar verir. Bu evlilikten sonra tekrar Mişkin’e kaçan Nastasya daha fazla dayanamayarak tekrar geri döner.

Hala Moskova’da bulunan Mişkin Nastasya’yı aramak için Petersburg’a gelir. Prens Mişkin Nastasya’yı aradığını bir sır gibi saklamaktadır. Bu günlerde Prens Mişkin bazı özel günlerde evinde partiler verir ve bu partilere de kitabındaki bütün kahramanları çağırır. Bu kişilerden Aglea adındaki kadın ise Prensi deliler gibi sevmektedir ve ona “Yoksul �övalye� gibi imalarda bulunmaktadır. Bunları ise mektuplarında sık sık dile getirmektedir. Sonunda aglea ile Prens Mişkin nişanlanmaya karar verirler. Böylece Prens ikinci kez Ganya’nın sevdiği kadını elinden alır. Ancak bu nişandan da vazgeçen Mişkin Nastasya ile evlenmeye karar verir. Ancak aynı zamanda Aglea’yı çok sevdiğini de bilmektedir. Nastasya ile evlenecekleri sırada Rogo Jin gelir ve Nastasya’yı sessizce alır gider. Mişkin bunu sakince karşılar ve birşey diyemez. Rogo Jin Nastasya’yı Petersburg’ta öldürür ve bunu da Prens gelince öğrenir ve tekrar krize girerek budalalaşır. En sonunda �nayder’in kliniğine gönderilir. Aglea ise Polonyalı bir Coutla evlenir. Rogo Jin ise 15 yıllığına İsviçre’ye sürülmüştür.

KÄ°TABIN ANA FÄ°KRÄ°

Kitapta vurgulanmak istenen nokta; insanlar için sevginin çok önemli bir kavram olduğu ve onsuz yaşanamayacağının kesin olduğudur. İnsanlar için sevdikleri o kadar değerlidir ki o varlıkları kaybetmeye tahammül edemezler tıpkı Prens Mişkin gibi.

KİTAPTAKİ OLAYLARIN VE �AHISLARIN DE�ERLENDİRİLMESİ

Kitapta genel olarak on üç karakterden bahsedilmektedir. Bunlardan en önemlileri şunlardır:

PRENS Mİ�KİN : Kendi iç dünyasında yaşayan, herkese güler yüzle davranan, budalalık derecesinde iyi ve insanları sevmekten başka birşey yapamayan bir prenstir.

�NAYDER : Prens Mişkin’in hastalığından dolayı yardım istediği, kendini ispat etmiş ve prensi kurtarmak için tüm gücünü kullanan iyi bir doktordur.

AGLEA : Prensi deliler gibi seven ve onu kaybetmemek için herşeyi göze alabilen, güzel ahlaklı ve gayet alımlı bir bayandır.

KİTAP HAKKINDAKİ �AHSİ GÖRÜ�LER

Anlatım yönünden üst düzeyde olan kitapta; çok uzun cümleler kullanılarak okuyucunun cümlede anlatılmak istenen manadan uzaklaşmasına sebebiyet verilmştir. Yine de bu uzun cümlelere rağmen roman akıcı ve sürükleyici olmasıyla okuyucuyu kendine bağlamaktadır.

KÄ°TABIN YAZARI HAKKINDA KISA BÄ°LGÄ°

Rus edebiyatının en büyüklerinden olan Dostovyevski, 1821 Moskova doğumludur. Orta sınıf bir aileden gelen yazarın babası, yoksullar hastanesinde cerrahtı. Dostovyevski ilk eğitimini ailesinden aldı. Romanlarının tümünde, ailesinin çektiği sıkıntıların ve tanık oldukları yoksulluğun etkisi görülebilir. Çok çalkantılı geçmiştir Dostovyevski’nin hayatı. 17 yaşında askeri akademiye girmiş ama oradaki katı disipline uyamayıp ayrılmış, Norodniklerin siyasi görüşlerini benimsemiş, 1849’da idama mahkum edilmiş ve tam idam sehpasında öğrenmiştir cezasının sürgüne çevrildiğini. Ölümün kıyısından dönen ve Sibirya’daki sürgün yaşantısında zor günler geçiren Dostovyevski’nin siyasi görüşlerinin temelden farklılaştığını söyleyebiliriz. Kişiliğini derinden etkileyen epilepsi nöbetlerinin sıklaşması da bu tarihte başlar. Artık mistik bir dünya görüşü egemendir Dostovyevski’nin metinlerinde.

Bu günlerde Orhan Pamuk’un editörlüğünde başlayan Dostovyevski dizisinin ilk kitabı olarak yayınlanan “Ecinniler�, Dostovyevski’nin Norodnik ve ateist geçmişine dair bir özeleştiridir. Sürgün dönüşü; aşkları, evlilikleri, Avrupa seyahatleri, kumar tutkusu ve geçim sıkıntıları, Turgenyef’le olan çekişmelerleriyle geçirdi ömrünü bu büyük yazar. Çoğu kitabını yayıncılardan aldığı “kaporalar� nedeniyle çok kısa sürelerde tamamladı ve bugün dünyanın en çok satan yazarları arasında olan Dostovyevski, 1881 yılında geçim sıkıntıları içinde hayata veda etti

Özeti

Anna Karenina, Rus aristokrasisine mensup şık ve güzel bir kadındır. Kibarlığı ve saygıdeğer kişiliği ile çevresinde hayranlık uyandırmaktadır. Kocası, yüksek bir devlet memurudur. Anna Ka-renina’nın monoton bir evlilik hayatı vardır; bütün mutluluğu evinde ve çok sevdiği çocuğunda bulmaktadır.

Bir gün, Anna Karenina’ya, ağabeyi ile yengesinin aralarının açıldığı haberi gelir. Anna onları barıştırmak için Moskova’ya gider. Orada Vronski adında yakışıklı, genç bir kontla tanışır. Kontun, Anna’nın akrabası olan bir genç kızla seviştiği haberi ortalıkta dolaşmaktadır. Aslında Kont Vronski, ilk görüşte Anna’ya hayran olmuş ve genç kadına kur yapmaya başlamıştır. Önceleri ilgisiz davranmaya çalışan Anna, bir süre sonra dayanamaz, Vronski’nin aşkına karşılık verir. Bu durum birçok dedikoduya neden olur. Genç kadın bunları umursamaz. Hatta durumu, kocasına bile anlatır. Ağırbaşlı, dedikodudan korkan bir adam olan kocası, karısının itirafları karşısında sarsılır, ama belli etmez. Çevreye karşı itibarlarının sarsılmaması için boşanmayı reddeder. Kocası, Anna’ya, çocuğunun geleceğini düşünerek bu ilişkiye son vermesini ister. Fakat Anna, Vronski’yle birlikte İtalya’ya kaçar.

Anna ile Vronski İtalya’da gözlerden ırak yaşarlar. Dönüşlerinde hiç kimse onlarla arkadaşlık yapmak istemez; dışlanırlar. Bu durum Anna’nın sinirlerini iyice bozar. Sevgilisiyle aralarında huzursuzluk başlar. Vronski de kayıtsız, içe dönük bir kişi olmuştur. Anna, Vronski’nin artık kendisini sevmediğini düşünmeye başlar. İyice bunalıma girer. Yaptıklarından büyük pişmanlık duyar ve sonunda intihar eder. Anna’nın ölümünden sonra Vronski de manevi bir çöküntü içine girer. Çareyi orduya yazılmakta bulur.

Tolstoy

Rus edebiyatının tanınmış romanlarından olan Anna Karenina, realist bir eserdir. Tolstoy, bu eserinde kişileri tek tek ruhsal açıdan incelemiş, romanına psikolojik boyut kazandırmıştır. Anna Karenina’da dürüst bir ev liliğin getirdiği mutlulukla evlilikteki yasak aşkın yol açtığı yıkım anlatılır. Bu romandan 19. yüzyıl Rus aile yapısı hakkında bilgiler edinilebilir.

• 24 Ekim 2009 Tarihinde Yapılan Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Soru Ve Cevapları

- diğer yıllarda çıkmış sorular -

24 Ekim 2009 Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Soru ve Cevapları

Konu

Bir savaş sonrası kör olan teğmenin nişanlısıyla beraber yaşadıkları olaylar…

Özet

Nüfus Müdürü emeklisi olan rahmetli Necip Efendinin kızı Bedriye ile �imşeklerin Ahmet Efendinin oğlu, Teğmen Selim’i nişanlanmasıyla olaylar başlar.

Kız on sekiz, oğlan ise yirmi bir yaşındaydı. Komşu çocukları oldukları için önceden tanışıyorlardı. Bedriyelere gelip giden Zilha Kadının yardımıyla, komşu kapısı önünde Selimle Bedriye beş dakikacık konuşup, el sıkıştılar. Onlar için bu konuşma, bir konuşmadan daha çok bir anlaşma niteliğindeydi. Elleri birbirinden kolay kolay ayrılamamıştı.

Bir zaman sonra Selim İstanbul’daki alayına gider ve bir süre sonra savaş patlak verir. Selim, üç ay içinde siper vuruşmalarına alıştı. Tabi bunu yaparken vatan sevgisinin yanı sıra Bedriye’ye ulaşma özlemi vardı. Daha sonra vuruşmada Selim’in akciğerinde iki kurşun kalmış,bir gülle parçası ile de kafa kemiği kırılmıştı;ama ölmedi,ancak iki gözü de görmez oldu.

Hastahanede doktorların artık hiç göremeyeceğini söylememesine rağmen o artık her şeyin farkındaydı. Almanya’ya yolladılar, ama onlar da Türk doktorlarının teşhisini doğru bulmuşlardı.

Daha sonra annesini görmek için memleketine giderken annesinin öldüğünü, evlerinin kapalı olduğunu trende öğrendi. Bir yandan acı acı ağlar, bir yandan da onun kendisini bu durumda görmediğine sevinir.

Trenden indikten sonra dayısının evine gider. Ama onlar da kör, kendi işini bile halledemeyen birisine yardım etmek istemezler. O da bunun farkına varınca Fatma’ya evini temizletir ve yerleşir.

Zilha Kadın, Bedriye’yle beraber Selimi görmeye gelirler. Ama bundan Selim’in haberi yoktur. Bu görme işlemi bir müddet devam eder. Bu süre içinde Selim Bedriye’den bahsetmez. Bir müddet sonra mahallede Selim dul bir kadın bulursa onunla evlenecek, kendisine baktıracakmış diye dedikodu çıkar.

Bunun üzerine Bedriye üzülür ve Zilha Kadına bu durumu öğrenmesini ister. Selime niye Bedriyeyi sormuyorsun deyince; Selim:�Nasıl sorayım Zilha bacı, bak ben ne oldum.�diyerek ağlar. Yan tarfta konuşmayı dinleyen Bedriye de ağlar. Bedriye ona varmak istediğini ve evleneceği tek kişinin o olabileceğini, onu her haliyle sevdiğini ve kabul edeceğini söyletir. Bunun üzerine Selim de kabul edince evlenirler.

Ortaokul öğretmen ve öğrencileri onlara hediye olarak kucaklar dolusu çiçekler getirirler. Çocuklar Selimin dizlerine sarılarak:�Seni unutmayacağız, siz bizim için gözlerinizi verdiniz.� der ve ağlarlar. Selim de ağlayarak:�İki gözüm değil, bin gözüm olsaydı da sizin o parlak gözleriniz uğruna verseydim.�der.

Ana Fikir

Günlük hayatımızda acısıyla tatlısıyla birçok olaylarla karşılaşabiliriz. Özellikle kötü olaylar karşısında insanlar güzel olaylara nispeten biraz daha fazla üzülmektedir. Okuduğumuz bu parçada hayatında büyük ve çok zor acılar çekmiş bir insan potresi çizerek karşımıza çıkan Selim gibi bu kötü olaylar bizi hiç bir zaman yıldırmamalı; hatta ve hatta bu olaylar bizler daha fazla hırs ve azim vermelidir.

Bunlara ek olarak bu duygu ve düşüncelerle yeşeren beraberliklerde hiçbir zaman solmaz ve kırmızı şarap misali giderek tatlılaşarak ve aynı şekilde güzelleşerek devam eder. Unutmayalım ki sabır ile perçinleşen duygular her zaman güzel ve sağlıklı meyveler verir.

�ahıslar ve Olaylar

Teğmen Selim: Vatanına son derece bağlı, seve seve canını feda etmeye hazır, yürekli ve fedakâr bir kişi. Bedriye’yi çok seven ama kendi kör olduğu için onun hayatını karatmak istemeyecek kadar dürüst ve anlayışlı bir yapıya sahip.

Bedriye: Selimi deliler gibi seven, güzel ve alımlı. Sevdiğini ne olursa olsun bağlı kalabilecek bir yapıya sahip.

Fatma: Hizmetçi

Zilha Kadın: Bedriye ile Selimi birleştirmek için elinden ne geldiyse yapan, ikisini de çok seven bir büyükleri.

Yazar Hakkında Bilgi

29 Mart 1883’te doğdu. Ancak kısa bir süre okula gitti, kendi kendini yetiştirdi. Girdiği (1906) İttihat ve Terakki Cemiyeti’nde 1908’den sonra müfettiş olarak çalıştı. Büyük Millet Meclisi kurulunca Anadolu’ya geçti.

Ortaelçilikle Azerbaycan (Bakü)’da 4-5 yıl kaldıktan (1920-1924) sonra İstanbul’da bir süre Kabataş ve Galatasaray liselerinde tarih-coğrafya öğretmenliği yaptı. Tahran elçisi (1925-1930), Elazığ milletvekili (1930-1932), Kabil (1932) elçisi oldu. Bilecik milletvekili ve CHP Genel Sekreteri seçildi (1941), 1945’te genel sekreterlikten ayrıldı. 1946’da tekrar Bilecik milletvekili oldu 1908’de Tanin gazetesinde, 1911’de Çığır ve 1925’te Meslek dergisinde hikayeleri çıktı ise de sanat hayatına, Ayaşlı ve Kiracıları bir yana, 1946’ya kadar uzun bir ara verdi. Bu tarihten sonra yayımladığı hikayelerle sevilen, aranan bir hikayeci oldu. Hikayelerinde M.S., M.�.E., Mustafa Yalınkat, M. Oğulcuk… gibi çeşitli imzalar kullandı. Hayattan aldığı konuları konuşur gibi, temiz bir dille, sadelik, içtenlik ve rahatlıkla edebiyatsız, oyunsuz yazdı

Hikayeleri: Birinci Kitap(1946), İkinci Kitap (1946), Bu ilk baskıya girmiş, girmemiş hikayeleri sonradan yeni başlıklarla tekrar yayınlandı: 1. cilt Temiz Sevgiler (1965), 2. cilt Ev Ona Yakıştı (1972). Muzaffer Uyguner’ce derlenen Bütün Eserleri 14 kitapta toplandı (1983-1992).

Romanları: Ayaşlı ve Kiracıları (1983), Vassaf Bey (1983), Miras (1988).

Hikaye kitapları: Otlakçı (1983), Mendil Altında (1983), Sahan Külbastısı (1983), Veysel Çavuş (1984), Bir Kucak Çiçek (1984), İhtiyar Çilingir (1984), Hava Parası (1984), Bizim Nesibe (1985), Kelepir (1986), Gödeli Mehmet (1986), Güllüce Bağları Yolunda (1992). Daha sonra Gönül Kaçanı Kovalar (1993) ve Tahran Günlüğü (1998) yayımlandı.

Konu

Aşık Olan Bir İnsanın Düşünme Kabiliyetini Nasıl Kaybettiği Ve Gerçekleri Görememesi…

Özet

Kurtuluş Savaşı Zamanında Zengin Halktan Bazıları Kendi Çıkarları İçin İşgalci Devletler İle Yankınlaşma İçerisine Girer. Orhan O Dönemde Yatılı Okulda Öğretmenlik Yapmaktadır. Talebelerinden Tahsin, Sınıf Arkadaşı Cemil’in Kaşını Taş Atarak Patlatır. Orhan, Cemil’in Tedavisini Yaptırıp Annesinin Yanına Götürür. Tahsin’in Cemil’e Taş Atmasının Nedeni ‘Eşek Türk’ Diye Hitap Etmesidir.

Orhan Köşkte Cemil’in Ablası Vedıa’yı Görür. İlk Bakışta Bir şey Yok Zanneder Fakat Aşık Olmuştur. Orhan Tahsin Olayından Sonra Okuldan İstifa Eder. Çünkü Orhan’a Göre Cemil’in Bilmeyerek Bütün Türk Halkına Hakaret Ettiğini Düşünür. Artık Orhan’ı Açlık Ve Yoksulluğun Hüküm Sürdüğü Günler Beklemektedir. Kar Fırtınasının Olduğu Bir Akşam Orhan Yatağında Soğuktan Yatamaz.

En Yakın Caddeye Çıkıp Son Parasıyla Sıcak Bir Çay İçmek İster. Gittiğinde Kahvehane Kapalıdır Ve Olduğu Yere Düşer. Kahvecinin Erken Gelmesiyle Hayatı Kurtulur Ve Öğretmenken En İyi Anlaştığı Necati’nin Evine Gider. Necat’ı Orhan’a Bir Arkadaşının Çevirmen Aradığını Söyler. Artık Orhan’ında Parası Vardır. Eski Anılar Canlanır Ve Vedia Tekrar Aklına Gelir. Onu Unutamaz Ama Vedia İle Evlenmek İsteyen Birçok Kişi Vardır.

Bunlardan Subay Olan Ahmet’i Gördüğünde Başına Gelecekleri Anlar Ama Aşkı Daha Üstün Gelir. Ve Olacakları Umursamaz. Tahsin’in Babası Bu Arada Hapishaneden Çıkar. Hapishaneye Girmesinin Nedeni Vedia’nın Annesidir. Vedia Herkese Aşıktır Ve Bu Orhan’ı Korkutur. Vedıa İle Bir An Önce Evlenmek İster. Vedia Buna Yanaşmamaktadır.

Vedia’nın Annesi Köylüler Tarafından Sevilmez Çünkü Evine Fransız Bayrağı Asmıştır. Ahmet Vedia’dan Uzaklaşmak İçin Cepheye Gider Ve Orada Ölür. Orhan Vedia İle Buluşacağı Bir Gün Vedia’nın Hastahanede Olduğunu Öğrenir Ve Koşarak Hastahaneye Gider.Vedia �uursuzca Yatmaktadır.Orhan Günlerce Hastahanede Onun Yanında Kalır.Çok Halsiz Düşmüştür.Doktorların Tüm Israrlarına Rağmen Dinlenmeyi Kabul Etmez.Vedia Eskisinden İyidir Ama Hala �uuru Yerine Gelmemiştir.

İçerini Havasından Sıkılan Orhan Dışarıya Çıkmak İçin Ayğa Kalkar Ama Sendeler.Çok Bunalır.Ayağa Kalkmak İçin Tekrar Hareket Eder.Duvarlardan Tutunarak Koridora Çıkar.Ama Gözleri Hiçbir �ey Görmez. Merdivenlerden İnerken Dengesini Kaybeder Ve Düşünmek İstemediğini Ölümü Vedia’nın Aşkından Olur. Vedia Ertesi Sabah İyileşir Ama Ahmet’in Ölümüne Neden Olduğu Gibi Orhan’ı da Bilinmezliklerin İçine Atarak Ölümüne Neden Olur.  Ama Vedia Hala Yaşamaktadır.

Ana Fikir

Bir �eyi Ne Kadar Çok İstersek İsteyelim Sağ Duyumuzu, Mantığımızı Asla Kaybetmemeli, Her Zaman Gerçekler Doğrultusunda Ve Arkadaşlarımızın Önerilerine Kulak Vererek Karar Vermeli, Duygusal Davranmamalıyız.

�ahıslar ve Olaylar

Orhan: Öğretmendir. Farklı Görüşleri Yüzünden Evden Genç Yaşta Ayrılmıştır. Arkadaşları Tarafından Sevilir Ama Biraz Dik Kafalıdır. Yakışıklı Ve Laf Yapmasını Bilen Birisidir. Vedia’yı Sever. Aşırı Duygusal Bir Kişiliğe Sahiptir.

Vedia: Her Gördüğüne Aşık Olan Birisidir. Duygusal Yönden Gelişmemiştir. Civardaki En Güzel Kızdır. Fiziksel Olarak Narin Bir Yapıya Sahiptir. Arkadaşları Tarafından Sevilir. Orhanla Birlikte Birçok Kişiye Aşıktır.

Ahmet: Kendisi Subaydır. Vedia’ya İlk Gördüğünden Beri Aşıktır. Biraz Fazla Duygusal Olduğundan Gerçekleri Göremez. Yakışıklı V Esakin Bir Kişiliğe Sahiptir. Çevresinde Sevilir.

Tahsin: Yatılı Okulun En Sessiz Öğrencisidir. Babası Hapishanede Ve Annesi Ölmüştür. Zekidir Ama Fazla Konuşmaz. Yerli Halk Tarafından Çok Sevilir. Duygusal Açıdan Çok Zararlar Görmüştür Ama Belli Etmez.

Cemil: Vedia’nın Kardeşidir. Batı Kiltiri Altında Yetişmektedir. Kendini Beğenmiş Olduğundan Pek Sevilmez. Burnu Havadadır. Zekidir Ama Arkadaşlarını Hor Gördüğünden Yalnızdır. Tek Dostu Onu Yetiştiren Dadısıdır.

Necati: Öğretmendir. Her Alanda Bilgisi Vardır. Arkadaşları Arasında Sevilir. Orhan’ın En İyi Dostudur. Gerçeklere Göre Karar Verir. Yardım Severdir. Milliyetçi Bir Yapıya Sahiptir.

Vedia’nın Annesi: Batı Hayranıdır. Yerli Halk Tarafından Sevilmez. Çocuklarını Batılı Gibi Yetiştirmek İstemektedir. Kocasını Kaybetmiştir. Her Gece İstila Kuvvetlerine Parti Verir. Zeki Ve Kinci Bir Kişiliğe Sahiptir. Halkı Umursamaz Ve Onları Küçük Görür.

Yazar Hakkında Bilgi – Peyami Safa ( 1899- 15 Haziran 1961)

Yazar. İstanbul’da Doğdu. Meşhur �air İsmail Safa’nın Oğludur. Düzenli Bir Öğrenim Göremedi. Kendi Kendisini Yetiştirdi. 13 Yaşında Hayata Atıldı. Posta Telgraf Nezaretinde Çalıştı. Öğretmenlik (1914-1918), Gazetecilik (1918-1961) Yaptı. Hayatını Yazıları İle Kazandı. İstanbul’da Öldü.

Romanları: Gençliğimiz (1922), �imşek (1923), Sözde Kızlar (1923), Mahşer (1924), Bir Akşamdı (1924), Süngülerin Gölgesinde (1924), Bir Genç Kız Kalbinin Cürmü (1925), Canan (1925), Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (1930), Fatih-Harbiye (1931), Atilla (1931), Bir Tereddütün Romanı (1933), Matmazel Noralya’nın Koltuğu (1949), Yalnızız (1951), Biz İnsanlar (1959). Hikâyeleri: Hikâyeler (Halil Açıkgöz Derledi, 1980).

Kitabın Adı : Alemdağda Var Bir Yılan
Kitabın Yazarı : Sait Faik ABASIYANIK
Yayınevi ve Adresi : Varlık Yayınevi,Ankara Caddesi,İstanbul
Basım Yılı : 1957

Kitabın Konusu

Bir kişinin hayata bakışı,hayalleri ve düşleri.

Kitabın Özeti

Kitap hikayelerden meydana geliyor.İçindeki hikayelerden Alemdağda Var Bir Yılan,Panco’nun Rüyası,Hişt,Hişt!..’in özeti aşağıdadır.

ALEMDA�DA VAR BİR YILAN

Biz insanların çoğu zaman kendimizi yalnız,boşlukta hissettiğimiz anlar vardır.İşte bu anlarda hayata bakış açımız da değişir.Her olaya,herşeye kötü tarafından bakarız.Yarısına kadar dolu olan bardağı,yarısı niye boş diye kendimize dert ederiz.İşte hikayemizin kahramanı da kendini hep böyle hisseden biri.Bir de biz bu adamın İstanbul’da yaşadığını kabul edersek bakın bu adamın düştüğü bataklığa.Ama bu insanın da yaşaması,mutlu olması gerekiyor.İstanbul’da mutlu olamıyorsa hayal gücü de yok demiyoruz.Kendisine yaşanacak,mutluluğu bulacağı bir yer kuruyor.Buranın adı da Alemdağ.

PANCO’NUN RÜYASI

Öyle bir adam ki Panco;miskin,bıkkın,hayatta ulaşmak istediği bir amacı olmayan fakat bir kızı seven genç bir sima.iş bulursa sağda solda elektrikçilik yapıyor,hala annesi babasıyla yaşıyor.Çoğu zaman hayatını babasının verdiği üç beş kuruşla kumar oynayıp kazanarak sürdürüyor.Bir gün rüyasında sevdiğinin yanında birini görüyor,şaşırıyor,hemen yanlarına gidiyor,bir de baksın ki sevgilisinin yanındaki kendisi,gözleriyle iletişim kurmak istiyor,rüyasındaki kendisi onu tersliyor.Sabah uyandığında hala onu düşünüyor ve gülüyordu,onu seviyordu,sevdiğinin de onu sevdiğini anlamıştı.Artık hayat daha güzeldi.

Hİ�T Hİ�T!…

Hişt,Hişt!.Bu sesi herkes duyar,özellikle bahar geldiğinde öyle bir sestir ki;dağlardan kuşlardan,denizden,insandan,hayvandan,attan,böcekten,çiçekten gelir.Bu ses geldiğinde dünyaya can gelir,hayat şenlenir.Bu ses geldikten sonra yaşar çiçekler,böcekler,insanoğulları.Bazen biz de çıkartırız bu sesi çünkü biz de yaşarız bu hayatı.

Kitabın Anafikri

Yaşadığımız olaylar ne kadar kötü olursa olsun yaşama iyi tarafından bakmak yine bizim elimizde.

Kitaptaki Olaylar ve �ahısların Değerlendirilmesi

Kitaptaki olayların çoğu hayalidir.Yazarın İstanbul’u ve halkı tanıtması için olaylar yaratılmıştır.Yazar İstanbul sokaklarında dolaşırken halkın içinden insanlarla muhatap olur.Barlara gider,içer.Bir de dostu vardır,adı Panco.Yaşamından bıkmış,kumarbaz,babasının verdiği parayla geçinen bir delikanlıdır.Bir de sevdiği vardır,vakit ve para buldukça aşkının şerefine içer.Olayların etrafında dönen kahramanımız her zaman kendini yalnız hisseden,her olaya kötü tarafından yaklaşan,yalnızlığın yarattığı hayalperest bir kişidir.

Bir de balıkçımız vardır;en yakın dostu bir martıdır.Bu martı onun uğurudur.Balıkların yerini bu martı gösteriri.Ama günün birinde martı ölüverir.Balıkçının bir tahtası eksik olsa da yüreği sevgi doludur.

Kitap Hakkında Düşünceler

Bu kitapta bir kişinin olaylara, kişilere kısaca hayata bakış açısı işleniyor.Kitapta olaydan çok çevre ve düşüncelere,yazarın değerlendirmelerine yer verilmişir.Böyle bir kitabı okumak çevremizdeki bazı insanların düşünceleri,hayata bakışları hakkında bilgi edinmemizi sağlar.Belki de hayata bakış açımızı değişterebilir.Fakat, olumsuz bir kitap.İnsanı yalnızlığa ve karanlığa itiyor.Doğru dersi almak bizim elimizde.Okunan hiçbir kitap bizden hiç birşey eksiltmez.

Yazar Hakkında Bilgi

Sait Faik ABASIYANIK (1906-1954)

Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının önde gelen öykücülerindendir. Varlıklı bir ailenin çocuğu olan Sait Faik Adapazarı’nda doğdu. Kurtuluş Savaşı sonrasında İstanbul’a yerleşti. 1928’de İstanbul Üniversitesi’nde Türkoloji öğrenimine başladı;ama üç yıl sonra öğrenimini yarım bırakarak üniversiteden ayrıldı. Bir süre de, ekonomi öğrenimi görmek için gittiği İsviçre ve Fransa’da yaşadı.Babasının geri çağırması üzerine yükseköğrenimini yarıda bırakarak 1933’te yurda döndü.İlk röportajları Haber gazetesinde yayımlandı. Bu arada Varlık,Ağaç,Ses,Yeni Ses,Yaprak ve Yenilik gibi dergilerde öyküleri yayımlanıyordu. Sait Faik’in bu dönem öykülerinde çocukluk ve gençlik yıllarının izlenimleri öne çıkar. Daha sonraki yıllarda insanların yaşam koşullarını ve insanlığın çelişkilerini işledi.

1946 yılında siroz hastalığına yakalanan ve bu hastalıkla birlikte gelen sürekli ölüm düşüncesi,böyle bir yaşamın yarattığı bezginlik ve mutluluk arasındaki çalkantılar Sait Faik’in son dönem öykülerini büyük ölçüde etkiledi.1954’te Burgazada’daki köşkünde ölen Sait Faik’in ,1955 yılında annesi tarafından adına bir öykü ödülü konuldu.

Bazı eserleri ise şunlardır:

Mahkeme Kapısı, İhtiyar ve Talebe, Gauther Cambazhanesi, Sarnıç, Medarı Maişet Motoru (bu kitap sıkıyönetim tarafından toplatıldı), Lüzumsuz Adam, Mahalle Kahvesi, Havada Bulut, Son Kuşlar, Alemdağda Var Bir Yılan, �imdi Sevişme Vakti, Kayıp Aranıyor.

KÄ°TABIN ADI : Al Midilli
KİTABIN YAZARI : John STEINBECK / Belkıs ÇORAKÇI
YAYINEVİ VE ADRESİ : Milliyet Yayınları Bağcılar / İSTANBUL
BASIM TARİHİ : Kasım 1996

KİTABIN ÖZETİ

ARMA�AN

Jody Salinas kasabasında bir çiftlikte çiftçilik yapan annesi-babası ve çiftliğin kahyası ile beraber yaşamaktadır. Bir gün babası ve kahya kasabadan al renkli bir midilli atıyla dönerler ve at Jody’ye hediye edilir.

Jody ata bölge dağlarının adı olan Gabilon ismini verir. Gabilon artık Jody’nin hayatında çok önemli bir yer tutmaktadır. Okulu dışında bütün zamanını atıyla geçirir. En büyük yardımcısı da çiftliğin kahyası Bill Buck’dır. Tayı eyer ve geme alıştırmak çok zamanlarını almıştır. Jody’nin tek hayali bir an önce atına binebilmektir. Jody’nin okulda olduğu bir gün yağmurun altında kalan atı hastalanır. Kahya ve Jody atın hastalığı ile ilgilenmeye başlarlar ama tay günden güne kötüye gitmektedir. Jody artık atın yanında yatıp kalkmaya başlar. Bir gün ahırda hasta tayını göremez. Onu aramak için fırlar ve bir süre sonra üzerinde birkaç akbaba ile onu görür. Öfke ile bir akbabayı yakalar ve onu öldürür. Gabilon ise çoktan ölmüştür. Kahya Bill bütün bu olanlardan kendini suçlu hissetmektedir.

ULU DA�LAR

Jody’nin en büyük meraklarından biri ulu dağlar ve onun ardında ne olduğudur ama bir türlü cevabını bulamaz. Bir gün çiftliğe adının Gidano olduğunu söyleyen bir ihtiyar gelir. İhtiyarın tek söylediği geri döndüğü ve ölene kadar burada kalmak istediğidir. İhtiyar çok eskiden o civarda bir kulübede yaşamıştır ve geri dönmüştür. Jody’nin babası ihtiyarın birkaç gün kalmasına izin verir. Jody gizemli ihtiyara dağları ve orada neler olduğunu sorar. İhtiyar oraya çocukluğunda gittiğini ama pek birşey hatırlamadığını söyler. Bir gün ihtiyar Gidano kimseye haber vermeden bir atla çiftlikten ayrılır. Onu son gören komşunun dediğine göre dosdoğru dağlara gitmektedir.

VAAT

Babası Jody’nin atı için çok üzüldüğünü bilmektedir. Bu sefer ona çiftlikte doğacak atı vereceğini söyler. Jody kulunlayan ata bir yıl boyunca yine özenle bakar ve tayın doğum anı sonunda gelir ancak tay ters gelmektedir ve ölecektir. Kahya ani bir kararla atı öldürür ve karnını keserek küçük siyah tayı dışarı çıkarır. Tayı Jody’nin önüne bırakır.�İşte tayın “der.�Söz vermiştim ve yapmak zorundaydım. Onu elle beslemek zorunda kalacaksın işte tayın�.

Ä°NSANLARIN LÄ°DERÄ°

Jody’nin büyük babası çiftliğe gelir ve tek bildiği şey batıya doğru yaptıkları büyük göçü ve kızılderililerle olan mücadelelerini anlatmaktadır. Batı ya gide gide, okyanusa ulaşmışlardır. Ama büyükbabanın hikayelerini Jody den başka kimse dinlemez ve anlamaz.

JUNIUS MALTBY

Junius Maltby iyi ve kültürlü bir aileden gelme bir şehirlidir. San Francisko’da yaşamaktadır. Ancak hastalanır ve şehir dışına “Cennetin Otlakları� adlı bir vadiye giderek burada bir çiftliğe yerleşir. Daha sonra dul bir çiftlik sahibiyle evlenerek orada yaşar. Çok tembeldir ve giderek fakirleşmektedirler. İki çocukları olur ve ardından karısı doğum yaparken ölür.

Sonuç olarak hikaye Jody isminde bir çocuğun üzerine kurulmuştur. Gelişme döneminde ki bir çocuğun merak ve öğrenme duygularının kontrol edilemeyeceğini ve bu yaştaki çocukların sevgi ve merak yönelmelerini anlatmış. Bu bazen bir tay bazen bir ihtiyar bazen de nasıl olduğunu bilmediği bu yüzden çok merak ettiği uludağlar olmuştur.
Ä°nsan her zaman sevdiÄŸini merak eder ama merak ettiÄŸini sevmeyebilir.

KÄ°TABIN ADI : AY BATTI
KÄ°TABIN YAZARI : JOHN STEINBECK
YAYINEVÄ° : BÄ°LGÄ° YAYINEVÄ°
BASIM YILI : 1990

KÄ°TABIN KONUSU

Steinbeck bu romanda değişik bir konuyla çıkıyor karşımıza .Savaşın insanı hem fiziksel hem de ruhsal açıdan nasıl eritip bitirdiğini, tükettiğini büyük bir ustalıkla anlatıyor.Tutsak edenlerle edilenlerin neden savaştığını ne zamana dek savaşacağını kestiremeyen insanların içine düştüğü çıkmazı başka bir deyişle savaştan çok savaşanları insancıl bir yaklaşımla ele alıyor.

KİTABIN ÖZETİ

Bir sabah kasabanın delikanlıları, kasabanın dışındaki Corell’in evindeki

atış yarışmasında toplanmıştı. 400 yıldır barışın olduğu bu kasaba, halkı özgürlüğüne düşkün ve kömür madeniyle geçimini sağladığı şirin bir yerdi.

Herkes kasaba yakınlarına paraşütle inen alman askerlerini görünce şok olur. Corell’in evindeki 12 asker duruma müdahele etmek için kasabaya koşarken pusuya düşerek altısı ölür. Üçü yaralanır ve diğer üçü de kaçar. 250 alman askeri ve 6 subay artık kasabayı ele geçirmiştir. Başlarında Albay Lanser’in bulunduğu birliğin görevi, kömür madenini işletmek ve çıkarılan kömürleri liman vasıtasıyla Almanyanın içlerine yollamaktır. Albay Lanser ve kurmayları (diğer beş subay ) belediye başkanının evine yerleşerek kasabayı kontrole başlar. Bu esnada Corell’in bir hain olduğu anlaşılmış ve kasabalı tarafından dışlanmıştır. Bu işbirlikçi ise Albay Lanser’den belediye başkanı olmayı ister. Ancak Albay bunu kabul etmez.

Ilk direniş, madende kendisini zorlayan Alman Yüzbaşı Loft’e saldırırken araya giren Teğmen Prackle’I öldüren Alex tarafından olur. Alman X-12 talimnamesine göre derhal mahkeme kurulur ve idam edilir. Halk tarafından çok sevilen alex’in öldürülmesi, düşman askerleri ile halk arasını açar. Madende işler yavaşlar. Baskı bir süre devam eder. Kasabanın gençleri İngiltereye birer birer kaçar. Almanlar bunu engellemek için halkın yiyeceğini karneye bağlar ve çalışmayanların ailesine yiyecek vermez. Halk yalnız yakaladığı askaerleri öldürmeye başlar. İngiliz uçakları köprü ve madenleri bombalamaya devam etmektedir. Belediye başkanının ahçısı Annie vasıtası ile öldürülen Alex’in evinde dul karısının yardımıyla belediye başkanı kaçan gençlerle buluşur ve onlardan yardım isteklerinin iletilmesini ve İngiliz’lerden patlayıcı maddeler yollamasını ister. Halkını düşünen belediye başkanı direnmesini kırmamaktadır.

Bir sabah küçük paraşütlerle mavi kaplı küçük paketler atılır. Çok akıllıca dizayn edilmiş bu paketlerin içinde çok lezzetli bir parça çikolata, küçük dinamit ve bir de bu dinamitin nasıl kullanılacağını anlatan sarı bir kağıt bulunmaktadır.Çocuklar bu kutuları hızla bulup çikolataları yedikten sonra dinamitleri anne ve babasına götürürler. Askerler durdurmak için ne kadar çabalasalarda başarılı olamazlar. Belediye başkanı ve sadık arkadaşı Dr. Winter’dan askerlere yardımcı olması istenir. Buna karşılık çok sert bir konuşma yapan Belediye Başkanı ve Dr. Winter mahkemeye verilir. Albay Lanser son kez yanlarına giderek ikna etmeye çalışırken dışarıdan patlama sesleri hala gelmektedir.

KÄ°TABIN ANA FÄ°KRÄ°

İnsanların özgürlüğünü silah zoruyla elinden alınamayacağını ve savaşın iki taraf için de büyük bir kayıp olduğunu kitabın ana fikri olarak kabul edebiliriz.

KİTAPTAKİ OLAYLARIN VE �AHISLARIN DE�ERLENDİRMESİ

Belediye Başkanı Orden: Babası gibi kendiside yıllrdır belediye başkanlığı yapıyordu. Kalın, gür bıyıklı, beyaz saçlı biridir. Evli ve iki çocuk babasıdır.

Albay Lanser: Orta yaşlı, kır saçlı, sert bakışlı ve yorgun görünüşlü, dik ve geniş omuzlu bir subaydır. İşgal birliklerinin komutanıdır.

Dr. Winter: Kasabanın doktoru ve tarihçisidir. Kendi halinde, iyi yürekli,sakallı, güngörmüş, kasabanın ileri gelen insanlarındandır.

Yüzbaşı Loft: Askerlik hayranı olan ve askerliği canlılar içindeki en gelişmiş evre olarak gören ve bütün kadınların üniformaya vurgun olduğunu düşünen bilgili bir subaydır.

Annie: Belediye Başkanının ahçısıdır. Kırk beş yaşlarında, biraz aksi bir kadındır.

George Corell: kasabaya çok yararı olmuş önde gelen bir tüccardır. Sonradan almanlarla işbirliği yaparak onlara istihbarat sağladığıu anlaşılan menfaatçi bir haindir.

KİTAP HAKKINDAKİ �AHSİ GÖRÜ�LER

Kitap çok açık bir dille yazılmış olup, cümleler basittir. Ama çok sürükleyici bir eserdir. Bütün arkadaşlarıma tavsiye ederim. Kitaptaki askerlik mesleğiyle ilgili bazı taktikler ileride bize yardımcı olabilir.

KÄ°TABIN YAZARI HAKKINDA KISA BÄ°LGÄ°

1902 yılında doğdu. Küçük yaşlarda çiftçilik yaptı. 27 yaşında ilk romanı “Altın Kadeh� i yazdı. John Steinbeck’in yapıtları, imgelereden bolca yararlanan, sanatsal yapıtlar olmaktan çok yüzyılın başında önemli toplumsal değişimler yaşanan topraklarda, toplumsal gerçekliğin ayrıntılı bir gözleme dayanan gerçekçi yansıtılışıdır. 1968 yılında öldü.

ÖNEMLİ ESERLERİ

Gazap Üzümleri, Fareler ve İnsanlar, Sardalya Sokağı, Cennetin Yolu, Bitmeyen Kavga.

KİTABIN ADI : A�İNA YÜZLER
KİTABIN YAZARI : SAMET A�AO�LU
YAYINEVİ : A�AO�LU YAYINEVİ
BASIM YILI : EKÄ°M 1965

KÄ°TABIN KONUSU

Yazar kitabında 1920 ile 1950 yılları arasındaki siyasetçileri eleştirmekle beraber kitapta kendi görüşlerini doğrularını ve yanlışlarını açık bir dille anlatmıştır. Yazar Cumhuriyet yılları Türkiye’sinde insanların hayat anlayışlarını siyasetle birleştirip, anlattığı kişilerin isimlerini vermeden kitabına kahraman olarak geçirmiştir.

KİTABIN ÖZETİ

Yazar romanında Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren 1920’li yıllardan 1950’li yıllara kadarki insanların “ kim bu bir iki üç adam? İsimleri önemli değil, sadece kudret sahipleri o kadar!� cümlesinde belirtiği gibi bu dönemin insanlarını bir şair bir hikayeci ve bir çok siyaset adamı çatısı altında koca bir imparatorluğun yıkılışından sonra temelleri atılan Cumhuriyet Türkiyesindeki insanların hayat anlayışlarını tasvir etmeye çalışmış. Aklımıza belki koca bir topluluğun bir şair bir hikayeci ve birçok siyaset adamından mı teşekkül olduğu sorusu gelebilir. Burada yazar bu açık kapıyı da “Devrin bütün öteki tanınmışları, büyüklüğü, küçüklüğü bilerek, bilmeyerek onların taklitçileri� diyerek kapatmaya çalışmıştır.

Yazar romanına başlarken bir şair olarak Nurullah ATAÇ’I aklı ile kalbi durmadan değişen, birinin güzel dediğine ötekini çirkin damgasını yapıştırdığı kuvvetli hislerinin ve engin zekasının çarpışmasından doğmuş çeşitli acıları bazen gerçekten insanların insafsız olduğu kadar kuvvetli keskin ironisi ile örmesini bilen bir adam olarak tasvir etmiştir.

Hikayeci olan Ahmet Hamdi TANPINAR’I da İran minyatürlerinin ağaçlıklarına benzeyen Rıfkı Melül’e benzetmiştir. Tanpınar’ın eserlerini sanat istidadının yarattığı acemi fakat güzel bir ses olarak tanımlamış, incelendikce Türk Dilinin büyük eserlerine ilham kaynağı olabilecek nitelikte görmüştür.

Yazar daha öncede belirttiğimiz gibi bir şair bir hikayeciyi Nurullah ATAÇ ve Ahmet Hamdi TANPINAR’I temsil etmiştir. Birçok politikacıyı da önce yüz ifadelerini, görünüşlerini ve bir o kadar da karekterlerinin romana has bir üslup ile izah ederek politika adına giriştikleri bir çok tecrübe ve deneyleri, bunun yanında yapılan bir çok hataları ilişkilendirmeye çalışmıştır. Yazar, eserinde politika hakkındaki görüşlerine de oldukça sık yer vermiştir. Bu dönem tarihine damgasını vuran birçok siyasetçi ve hatta perde arkasındaki birçok kişinin siyasete gerçekten hakim olan kişilerden ziyade kendilerinin dizginlenemeyen başakalarını hayran bırakma, kendi isimlerinin tarihin sayfasında daima kalıcı olamsı için çalışan insanlar olarak anlatmaya çalışmıştır. Bunu da eserinde bilgi , sanat ve askerliğin daha derin ve yürünmesi güç vadilere benzetmiş, bunlardan daha kolay ve kestirme olan politikayı da şahısların bu emellerini gerçekleştirebilecekleri en süratli vasıtaya benzetmiştir. Yazara göre, politikanın istediği sadece çevikliktir. Burada çeviklikten kastedilen değişen durumlarda en uygun söz ve davranışın söylenebilmesi için gereken çevikliktir. Hatta yazar, politikayı hayatın kıskançlık, dalkavukluk, yüze gülme, arkadan hançerleme, iftira, hıyanet, vefasızlık olguları kazanında kaynamaktan ibaret olarak görmüştür. Yazarın yunan felsefesinide incelediğini bazı noktalarda Sokrat ve Eflatundan da örnekler vererek istenilen ideali ifade etmeye çalışmasından anlıyoruz.

Yazarın eserinde anlattığı siyasetçiler ve gelişen olayların “milli şef� olarak adlandırdığımız Ismet İNÖNÜ ve Demokrat Parti arasında kendi kişilik ve karakterlerini arayan siyaset adamlarının hataları ve yanlışları ile politikaya bir bakış açısı kazandırmıştır.

Bu dönem ve siyasetçilerin özelliklerini de yeni kurulan Cumhuriyet Türkiyesi’nin temellerinin yeni yeni oturması ve insanlarında bu belirsizlikten sıyrılırken sergiledikleri davranışları; siyasetçi, romancı ve şair üçlemesi ile açıklamaya çalışmıştır.

KÄ°TABIN ANA FÄ°KRÄ°

Hiçbir zaman kendi kötü emellerimiz için bir insanı veya birini etkileyecek bir nesneyi- bir devletin ileri gelen politikacısı olsak bile – kullanmamalıyız. Bu bizim o an yararımıza olabilir fakat, ileride bizden götürebileceklerini de düşünmemiz gerekmektedir.

KİTAPTAKİ OLAYLARIN VE �AHISLARIN DE�ERLENDİRMESİ

Nurullah ATAÇ, Ahmet Hamdi TANPINAR ve ismi açıklanmayan siyasetçiler romanımızın kahramanıdır. Bunların karakter analizini yaparken romansı bir hava içinde, genelde tasvire dayanan, yüz şekillerini, görünüşünü ve fiziki özelliklerini açıklamaya çalışmıştır.

KİTAP HAKKINDA �AHSİ GÖRÜ�LER

Yazarın Aşina Yüzler adlı eserinde karekterlerin ismini açıklamadan olayları anlatmış olması ve Osmalıca türkçesinden alıntı bir sürü kelimeleri kullanması kitabın akıcılık etkisini azaltır.

KÄ°TABIN YAZARI HAKKINDA KISA BÄ°LGÄ°

1909’da Karabağ’da doğdu. 1932’de Ankara Hukuk Mektebi’ni bitirdikten sonra doktorasını Fransa’da tamamladı. 1946’da Ticaret Bakanlığı’ndaki görevinden istifa ederek girdiği Demokrat Parti’de hızla yükselerek, partinin önde gelen yöneticilerinden biri oldu. 1950’de Manisa milletvekili olarak Meclis’e giren Ağaoğlu, bu görevini 27 Mayıs 1960 askerî darbesine kadar sürdürdü. Çeşitli bakanlıkların yanısıra, başbakan yardımcılığı da yaptı. Yassıada mahkemeleri tarafından yargılandı ve ömür boyu hapse mahkûm edildi. Ekim 1964’de özel afla salıverilen Samet Ağaoğlu anılarını Aşina Yüzler (1965), Arkadaşım Menderes (1968) ve Marmara’da Bir Ada (1972) adlı kitaplarda topladı. Üniversite yıllarında yazmaya başladığı öyküleri Varlık ve Yücel dergilerinde yayımlandı. Yine bu yıllarda Ahmet Muhip Dranas ve Behçet Kemal Çağlar’la birlikte Hep Gençlik adlı bir dergi çıkardı. Daha sonra öykülerini Strasburg Hatıraları (1945), Zürriyet (1950), Öğretmen Gafur (1953), Büyük Aile (1957), Hücredeki Adam (1964) ve Katırın Ölümü (1965) adlı kitaplarda topladı. Demokrat Parti’nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri / Bir Soru adlı kitabı hem bir anı, hem de Demokrat Parti üzerine bir tahlil denemesidir. Samet Ağaoğlu 1982’de İstanbul’da öldü. Ölümünden sonra bulunan 14 defter ve yüzlerce sayfadan oluşan günlüğü Cemil Koçak tarafından yayına hazırlandı ve 1992’de İletişim Yayınları tarafından Siyasi Günlük / Demokrat Parti’nin Kuruluşu adıyla yayımlandı.

Yazdığı Eserler : Babamın Arkadaşları, Siyasi Günlük/Demokrat Parti`nin Kuruluşu

Konu
Bir papağanın öğrendiklerinin başına neler getirdikleri…

Özet
Kitap kısa kısa hikâyelerden oluşmuştur. Kitabın birinci hikâyesi ise kıtabın ismi olan “AGO PA�A’NIN HATIRATI�dır.

Ago Paşa, herkesin isminden dolayı yanıldığı gibi bir insan değil aksine bir papağandır. Zamanında bir kuşçu dükkânında eğitilmiştir. Orada sahibi tarafından konuşmayı öğrenmiştir.

Ago Paşa’nın sahibi ona o zamanda neler yasak değilse onu öğretirdi ve o da bunu söylerdi. İnsanlar da onu merakla dinlerlerdi. Ama her şeyin bir sonu vardır. Ve kuş bunu anlayamaz. Bu sefer yine aynı şeyi söylemesine rağmen bu yasaklanmıştır. Bunun üzerine bu sefer sahabi polislerle uğraşmak zorunda kalır.O zaman sahibi onu tavan arasına saklar.Olaylar geçtiğinde de ona bu sefer ne söylemesi gerekiyorsa onu öğretirdi.

Ona ilk önce “yaşasın padişahımız� öğretilmişti. Bu yasaklanana kadar sahibi ve o mükemmel bir hayat sürmüşlerdi. Ama bu cümle de yasaklandığında yine büyük bir tehlike yaşamışlardı.Daha sonra “yaşasın hürriyet� öğretilmişti.Yine ilk önceleri herkes şaşırmış,kuşun söylediklerine şaşıyordu.Sonra bu cümle yüzünden bu sefer “ittihat ve terakki cemiyeti�ne girmişlerdi.Orada “yaşasın ittihat ve terakki� diyerek yüzlerce kişiyi başına topluyor ve onların verdiği şeyleri yiyordu.Gün geçti bu da yasaklanmıştı.Bu sefer “yaşasın şeriat� öğretilmişti.Görenler bu kuşun kendi dillerine uygun olduğunu düşünerek yine ona yiyecekler veriyorlardı.Sonra bu da yasaklanınca “yaşasın Mahmut �efket Paşa� öğretilmiş ve bunu haykırıyordu.Bu yüzden Hareket Ordusu erkanından birine satılmıştı.İlk önceleri orada da rahat içindeydi.Bir gramofondan:

Kimdir onlar? Kimdir onlar?
Hareket Ordusu!
öğrenmişti. Daha sonra sokaktan geçen bir lahana turşucusunun taklidini yaparak bunu
Kimdir onlar? Kimdir onlar?
Hareket Ordusu!
Lahana turÅŸusu!
çevirmişti. Sonra bunu dedi diye onu oradan atmışlardı.

Bu böyle devam etmişti. Ago Paşa öğrendikleri yüzünden ne acılar çekmiş ve neler neler ile ödüllendirilmişti. En sonunda yeni bir cümle öğrenmişti.Bu “yaşasın Kuvayı Milliye�idi.Daha sonra bu da yasaklandı.Artık bunlardan iyice sıkılmıştı.Çünkü ne öğrettiyseler önce onu rahat ettiriyor sonra cezalanmasına neden oluyordu.

Ana Fikir
Herşeyi sadece zamanına göre değil biraz da ileri düşünerek yaşamalıyız.

�ahıslar ve Olaylar
Ago Paşa:Öğrendikleri yüzünden başına gelmeyen kalmamış olan bir papağan.

Yazar Hakkında Bilgi

1888′de İstanbul’da doğdu. 18 Temmuz 1965′te İstanbul’da yaşamını yitirdi. Vezneciler’de �emsü’l-Maarif ve Göztepe’de Taş Mektep’te öğrenim gördü. Özel ders aldı. Galatasaray Lisesi ve Hukuk Mektebi’ni yarıda bıraktı. Maliye Merkez Kalemi’ne katip olarak girdi. 1908′de Servet-i Fünun’da ve Tercüman-ı Hakikat’te çalışmaya başladı. Son Havadis adıyla bir gazete kurdu, 15 sayı yayımladı.

Fecr-i Ati Topluluğu’na katıldı. Kalem adındaki mizah dergisinde de “Kirpi� takma ismiyle (müstear) siyasi mizah yazıları yazdı. Mahmud �evket Paşa’nın öldürülmesinden sonra Sinop, Çorum, Ankara ve Bilecik’te sürgün hayatı yaşadı. 1918′de İstanbul’a döndü. Robert Kolej’de Türkçe öğretmenliği yaptı. Vakit, Tasvir-i Efkar ve Zaman gazetelerinde makaleleri yayımlandı.

Damat Ferit Paşa’nın dostluğu sayesinde, mütarekeden hemen sonra Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na katıldı. Posta ve Telgraf Umum Müdürü olarak görevlendirildi (1919). İzmir’in işgalinden sonra Anadolu Hareketiyle İstanbul Hükumeti arasında yaşanan telgraf krizinde İstanbul Hükumetini tuttu. İstanbul’un düşman işgalinden kurtarılışının ardından 1922′de Beyrut’a kaçtı. 1938′de affın çıkmasından sonra yurda döndü. Ölünceye dek yazılarını sürdürdü.

Konu
Çocukluk yıllarında çok acı çekmiş bir çocuğun bu anılarının onu nasıl etkilediğini ve sonuçlarını anlatır.

Özet
Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun belki bütün romanlarımın anahtarlarını verdiğim kitabım dediği “Anamın Kitabı�onun en önemli eserlerinden biridir. Eserde, yazar çocukluk anılarından bahsetmekte, bunu yaparken de şuuraltı tekniğinden yararlanmaktadır. İnsanın alınyazısının çocuklukta yazıldığını ve hangi yaşa girerse girsin, şuuraltında daima çocukluk kaldığını savunur.

Yakup Kadri, Aydın ve Manisa’da hüküm sürmüş Karaosmanoğulları sülalesine mensuptur. Yazar altı yaşına kadar babasının Mısır’daki İbrahim Paşa Konağına yerleşmiş ve İkbal Hanımla evlenene kadar burada yaşamıştır. İkbal Hanımla evlendikten sonra Kahire’ye yerleşmiştir. Daha sonra İbrahim Paşanın ölmesi nedeniyle Manisa’ya yerleşmiştir. Eser, hayatının doğrudan doğruya bu bölümleriyle ilgilidir.

Yazar babasını, çevresinde çok saygın bir kişiliğe sahip olmasına rağmen sevmez. Babasının konuşma tarzı, hareketleri, konuşması ve bilhassa annesine karşı olan davranışları yazara çok ilkel gelir. Nitekim babası eve geldiğinde önüne konulan terlikleri giydikten sonra annesini peşinden sürükler, kendisi ile ilgilenilmekte biraz gecikilse evi velveleye vererek huzursuzluk çıkartır.

Yazarda geçmişe daima bir özlem vardır. Lalasıyla Nil boyunca Ehramlara doğru ya da şehrin kalabalık caddelerine doğru yapılan gezintiler, hele babasıyla şehrin hayvanat bahçesi karakterindeki “Özbekiye Bahçesine� yaptığı araba gezintileri onun için tadına varılmaz saatlerdir.

Mısır’daki bu ihtişam dolu çocukluk günlerini, altı yaşında geldiği Manisa’daki sıkıntılı günler takip eder. Burada, okula giderken uyku sersemi kalkışını, eline “Amme Cüzzü� tutuşturularak sokak kapısından dışarı bırakılıverişini, kendisine kahvaltı olarak bir dilim kuru ekmekle bir topak tulum peyniri sunuluşunu hiç unutmaz. Hele okula giderken yolun bozukluğu onun için işkence dolu saatlerdir.

Okul hayatı ise ona göre pek verimsizdir. Okulun doksanlık kapıcısı onu teneffüslerde rahat bırakmaz. Sınıf hocası Mustafa Efendinin daima çatık ve kızgın suratı, okulun müdürü Hüseyin Efendinin şimşir sopası da onu rahatsız etmektedir. Ama yazarı mektepten asıl yıldıran okulun pisliği ve mundarlığıdır. Bu nedenle biraz utangaçlığından, bilhassada bu ağır koku yüzünden annesinin kendisine hazırladığı yemeği bile yemez, arkadaşlarına bırakır.

Mısır dönüşü Karaosmanoğulları sülalesi kendilerine itibar göstermediğinden sıkıntılı günler yaşarlar. Kendilerine babasının arkadaşı Hulusi Bey kucak açar. Onun konağında önce misafir olarak birkaç gün kaldıktan sonra konağın yanındaki küçük evi kiralalar. Bu evde yazarın ilk dikkatini çeken şey, evin arka kısmından kendisine çok yakın görünen Manisa Dağıdır. Dağa baktıkça, dağdaki boz renkli kaya diz çökmüş bir deve gibi, buradaki inde aslan gibi görünür kendisine. O dağdaki tabiat şekillerini iniş, yokuş, yar, oyuk, tepe masallardaki peri padişahının sarayındaki denizlere, kulelere benzer varlıklarmış gibi düşünür. Sürekli olarak bu dağa gitmek ister. Bir gün komşusunun oğlu Cemal ile oraya giderler. Fakat beklediğini bulamaz, hayal kırıklığına uğramıştır.

Çocukluğunda en derin, en ihtiraslı sevgisini tercih ettiği insan Afet Ninesidir. Ninesi, Kadri Beyin küçüğü Nazif Beyi kaybettiğinden bu yana tek sevgisini torunu Yakup Kadiri’ye yöneltmiştir. Ninesi onlarda kaldığı süreçte Yakup Kadri ondan ayrı yatmaz. Hatta ninesi hastalandığında bile ondan ayrılamaz. Hele ninesi kendi evine dönmeye kalsın; evde kıyametleri kopartır, günlerce ağlar, yemekten içmekten kesilir, evdekilere hayatı zehir eder.

Babasının hastalığı da eserde geniş yer alır. Babası hayatının son devresinde kendisini dünyadan iyice çekerek ahirete verir. Seccadesinin başına oturarak saatlerce tespih çeker, on dakikada kılınacak namazları yarım saatte bitirir. Yakup Kadiri’ye Kuran-ı Kerim öğretmeye çalışır. Ama Yakup Kadri bunu hiç beceremez. Yazarı bu derslerden evde bozulan antika saatler kurtarır. Babası günlerce saatleri yapmaya çalışır ama muvaffak olamaz.

Babası ölümüne doğru “Ramazanı �erif� geliyor diye evin içinde çocukça bir sevinçle dolaşır. Ramazanı mutlaka İstanbul’da geçirmek niyetindedir. Fakat gidecekleri günün arifesinde babası ansızın hastalanarak yatağa düşer. Hastalığı çok ağırdır, çok geçmeden ölür.

Yakup Kadiri’yi ölümden ziyade kardeşiyle birlikte komşusunun evinde geçirdikleri ayrılık geceleri etkiler. Babasının cesedi önüne götürüldüğünde diğerleri gibi ağlamak istediği halde ağlayamaz.

Çayırbaşı İlkokulunun, yazarın huyunun değişmesinde büyük rolü vardır. Okuldaki çocuklar öyle yabanidir ki onu okula evin kalfası götürmektedir. Kalfası teneffüslerde bile yanından ayrılmamaktadır. Ancak bu vaziyet yazara ağır gelmektedir. Buradaki çocuklar daima birbirleriyle kavga etmekte, çete savaşları yapmakta ve birbirlerine ağır küfürler savurmaktadırlar.

Yine bir gün böyle bir kavga esnasında kalfanın (kendisinden 5 –6 yaş büyük) kavgayı ayırmaması nedeniyle kızarak kalfasına ağza alınmayacak küfürler savurup, yumruklamaya başlar. Bu nedenle kalfası onu bir daha okula götürmeye cesaret edemez. Ancak yazar kendisinden daha büyük birini dövmenin verdiği gururla kendisine olan güveni yerine gelir.

Bu olaydan haberinin olmadığını sandığı annesi ona küser. Bunu bilmeyen Yakup Kadri, annesinin ilgisini çekmek ve annesinin sevgisini tekrar kazanmak için çeşitli muziplikler yapar, kendisini yaralar. En küçük bir olayda bile üzerine titreyen annesi, bu olaylarda yanına bile gitmez. Sonunda yazar, durumu anlayarak bir daha ağzına öyle sözler almayacağına söz vererek annesinden özür diler ve elini öper. İşler yoluna girer.

Ana Fikir
Aile bireyleri, çocukların gelişme döneminde onlara karşı daha sağdulu davranmalı,aile içindeki tutum ve davranışların onları nasıl etkilediğini fark etmelidir.

�ahıslar ve Olaylar
Yazar : Çocukluğunda bir acı çekmiştir. Bundan dolayı sessiz , sakin fazla konuşmayan bir yapıya sahiptir. Duygusaldır. Arkadaşlarıyla fazla konuşmaz.

Yazarın babası: Çevresi tarafından sevilir.Fakat evde aile bireylerine karşı ilkel davranır. Kılık ve kıyafetine özen gösterir. Eskiye bağlı bir insandır.

İkbal Hanım: Yazarın annesidir. Güzel bir kadındır. Fazla konuşmaz. Çevresinde sevilir. Sessiz, sakindir. Olaylara mantığıyla yaklaşır. İnsanları ayırt etmeden sever.

Afet nine : Yazarın en sevdiği aile üyasidir. Tatlı ve şirin bir hanımdır. Yaşlıdır. Eşini kaybettikten sonra tüm sevgisini torununa verir. Neşeli bir hanımdır.

Yazar Hakkında Bilgi
21. Yüzyıl edebiyatının büyük romancısı 27 Mart 1889’da kahire’de doğdu. Kurtuluş savaşı yıllarında Anadolu’ya geçti. Emekliye ayrılınca verimli bir yazı hayatında başladı.yazarlığını sürdürürken 13 Aralık 1974’te Ankara’da öldü. Yazar, eserlerinde Türk toplumunun, Tanzimattan Atatürk Türkiye’si dönemi ne kadar olan yaşantısını anlatan hikaye,makale ve romanlar yazmıştır.

ESERLERÄ°:
HÄ°KAYE: Bir serencam, Rahmet, Milli SavaÅŸ Hikayeleri.
ROMAN: Yaban, Kiralık konak, Nur Baba, Hüküm Gecesi, Ankara, Bir Sürgün, Hep O �arkı.
ANI : Zoraki Diplomat, Anamın Kitabı, Vatan Yolunda.
MONOGRAFİ: Atatürk, Ahmet Haşim

Konu
O zamanların ünlü bir muharirinin başından geçen olayları anlatmaktadır.

Özet
Macit isimli bir muhariri bir gün kitap yazarken bir bayan arar.Bu bayan Macit’e kocasının onu aldattığını ve o da aynı şekilde kocasını aldatmak istediğini söyler.Bu aldatma işini de onunla icra etmek istediğini ifade eder.

Macit ilk önce bunun bir oyun olduğunu ve bu bayanın onunla dalga geçtiğini zanneder.Fakat kadının konuşmasıyla onun ciddi olduğunu anlar ve kadının teklifini kabul eder.Kadın onu emin olduktan sonra tekrar arayacağını söyleyip telefonu kapatır.Bu görüşmeden sonra Macit’in içine kurt düşer.Bu ona hazırlanmış bir tuzak olduğu hakkında şüpheye düşer.

Bir sonraki gün o kadın tekrar arar ve Macit’e hemen gelmesini söyler.Macit hemen bir taksiye atlar ve kadını evine gider.O akşam Macit Mualla’la birlikte olur.Sabah olduğunda Mualla Macit’e hemen evden gitmesini ,içinde kötü bir his olduğunu söyler.Bu olaydan bir iki dakika sonra Mualla’nın kocası yanında iki polisle eve gelir.

Macit’le karısını yatak odasında yakalar.Macit çok kötü bir durumda olduğunu ve bütün hayatının bittiğini düşünür.Tam bu sırada Mualla’nın kocası Macit’i odaya çağırır.Burada adam ona işlediği suçun cezasını okur ve bir kurtuluşu olduğunu söyler.Bu kurtuluşun onun rızasını alırsa olabileceğini söyler ve bir miktar para istediğini söyler.Bunun üzerine Macit çok sinirlenir ama parayı verir, dolayısıyla bu işten yakasını kurtarır.

Bu olaydan birkaç gün sonra Mualla Macit’in parasını geri getirir.O günün akşamı kocasını öldürür. Macit bu olayı gazeteden öğrenir,Mualla yargılanırken şöhretini kaybetme pahasına mahkeme salonuna gider.

Doğruyu söyleyerek Mualla’nın beş seneyle kurtulmasını sağlar.Bu beş sene boyunca Mualla’nın iyi geçinmesi için hapisaneye her ay para yollar. Macit, Mualla’ya hapisaneden çıktıktan sonra ona evlenme teklif eder ve evlenirler.

Ana Fikir
Zararın neresinden dönersek kardır.

�ahıslar ve Olaylar
Macit zeki ve başarılı fakat kendini çabuk kaptıran birisidir. Mualla, kendini kocasına köle etmiş, ahlaksız bir kadındır. Mualla’nın kocası, tamamen ahlak kurallarından yoksun birisidir.

Yazar Hakkında Bilgi
Esat Mahmut Karakurt, birbiri ardına yazdığı aşk ve macera konulu romanlarıyla, yaşadığı dönemin en çok okunan yazarlarından biriydi. 1902 İstanbul doğumlu yazarın, iyi bir eğitim aldığını görüyoruz. 1924 yılında Diş Hekimliği Okulunu, 1930 yılında ise Hukuk Fakültesini bitiren yazar, gazetecilik, öğretmenlik, milletvekilliği ve senatörlük görevlerinde bulunduktan sonra, 1977 yılında bir beyin kanaması sonucunda aramızdan ayrıldı.

Konu
Kitapta Kenan adlı kişinin karısının çantasında bir anahtar bulmasıyla başlayan olaylar ve sonunda bütün şüphelerinin boş bir kuruntu olduğu anlatılmaktadır.

Özet
Kenan bir gün anahtarını kaybeder ve gururlu bir insan olduğundan bunu kimseye söyleyemez. Habersizce karısının çantasından anahtarı alıp aynısını yaptırır. Daha sonra evin kapısında denediğinde kapı açılmaz. Olaylar böyle başlar. Kenan hem karısı Perihan’a sormaya çekinir hem de kendi kendine devamlı şüpheler üreterek olayı git gide büyütür.

Kenan’ın içerisinde bulunduğu bu durum bir hastalıktır. Artık çevresindeki bütün erkeklerden şüphelenmekte, belki de bu anahtar onlardan birinin evini açıyor diye kendini yiyip bitirmektedir. Hatta bu durum karısını takip ettirmeye kadar varır. Bir gün karısının sürekli gittiği bir arkadaşının oturduğu apartmana karısının eski kocası Vecdi’nin taşınmış olduğunu öğrenir. Artık aklında tereddüt kalmamıştır. Oraya gidip anahtarı Vecdi’nin evinde deneyecektir.

Apartmana gelir ve merdivenlerden yukarıya doğru çıkmaya başlar. Fakat hastalığın verdiği rahatsızlıkla olduğu yere yığılır. Daha sonra kliniğe kaldırılır ve tedavi görür. Kenan’ın teyze oğlu Rüstem Perihan’a her şeyi anlatır.

Perihan kocasının böyle düşünmesine çok üzülür. Bütün olan bitenlere bu yeni hayatlarının neden olduğunun farkındadır. Eski yaşamları daha sade, daha güzeldir. Kenan iyileşince anahtarın nereye ait olduğunu sorar. Perihan onu eskiden yaşadıkları sessiz, sakin bir yer olan Osmonti’deki evlerine götürür. Kenan çok şaşırır. Perihan gittiği her yerden bir hatıra almayı adet haline getirdiği ve bu evi de çok sevdiği için oranın anahtarını gizlice saklamıştır.

Kenan bunu öğrenince çok utanır. Daha sonra Perihan ve Kenan bu eve taşınırlar. Perihan ayrıca hamiledir ve ikisi mutlu bir şekilde sosyeteden, kumarlı içkili ev partilerinden uzak hayatlarına devam ederler.

Ana Fikir
İnsan sevdiği hele de hayatını bağladığı birinden asla şüphelenmemeli, hatta ona git gide daha da bağlanmalı; onu kaybetmemek için elinden geleni yapmalıdır.

�ahıslar ve Olaylar
Kenan gururlu, kişiliğinden taviz vermek istemeyen birisidir. Perihan, Kenan’ın karısı, nazik ve hoşgörülü ayrıca alımlı bir kadındır. Vecdi, Perihan’ın eski kocası, gece hayatını ve kadınları çok seven birisidir.

Yazar Hakkında Bilgi
1888 yılında Beylerbeyi’ nde doğan Refik Halid, “Galatasaray Sultanisi� ve “Mekteb-i Hukuk� da okumuştur. Meşrutiyet sırasında gazeteciliğe başlamıştır. “Fecri-Âti� edebiyat topluluğunun kurucularından olmuştur. “ Kirpi “ adıyla taşlamaları ve siyasal yazıları sonucu İttihat ve Terakki hükümetince Anadolu’nun çeşitli illerinde 5 yıl sürgüne gönderilmiş, ancak 1.Dünya Savaşı’nın son yılı İstanbul’a dönebilmiştir.

Dönüşünde Robert Koleji’nde öğretmenlik, Sabah Gazetesi baş yazarlığı, ilk kez Posta-Telgraf Genel Müdürlüğü yapan Refik Halid, bu ara tanınmış “Aydede� mizah dergisini de çıkarmıştır. 1938 ‘ de yurda dönen Refik Halid, çeşitli dergi ve gazetelerdeki günlük yazıları ve yirmi kadar romanı ile yaşamını sürdürmüştür.

18.7.1965 tarihinde İstanbul’ da ölen yazar; tekniği, dilinin güzelliği, taşlamalarının inceliği ve tasvirlerinin kuvveti ile ün yapmış, Modern Türk Edebiyatı’ nın temel taşlarından biri olmuştur.

Konu
Almanya’nın ikinci dünya savaşı sırasında Türkiye’yi içten bir baskınla ele geçirme çabaları ve bu çabalar esnasında gizli servisler arasındaki mücadeleler.

Özet
2.dünya savaşının en önemli muharebelerinden Stalingrad muharebesi Almanya ile Sovyetler Birliği arasında bütün şiddetiyle devam eder…Almanya için bütün savaşın kaderini tayin edeceğinden dolayı bu muharebenin önemi büyüktür.Bu kapsamda Almanya Sovyetleri kafkasların güneyinden kuşatıp imha etme fikrindedir ve bu muharebeyi ancak bu plan dahilinde kazanacağını düşünür.

Bu büyük planı Türkiye’nin tarafsızlığı bozar. Bu nedenle Almanlar Türkiye’yi devre dışı bırakmak ister. Türkiye ile tutuşulacak büyük bir savaş Almanları çok zor durumda bırakacağından dolayı Türkiye’yi içten yapılan bir baskınla ele geçirmeyi düşünürler. Bunun için İstanbul’daki Alman sefarethanesinde üst düzey bir toplantı yapılır.

Bu toplantının başkanlığını da albay Von Klinger yapar. Plan kapsamında İstanbul ve Ankara’ya gizlice girecek S.D. kuvvetleri aynı anda yapılacak bir operasyonla devlet adamlarını tevkif edeceklerdir.�Ankara Ekspresi� şifresiyle de Çankaya köşkü Alman kuvvetlerince sarılacak ve İnönü antlaşmaya zorlanacaktır. Amaç, İnönü’yü ikna edip bir Quisling hükümeti kurmaktır. Böylece yönetim Almanların eline geçmiş olacaktır Fakat albay Von Klinger in de bildiği üzere Türkler kolay pes etmeyen, şerefine ve gururuna düşkün,iyi harbetmesini bilen bir milletti.

Almanların bütün planlarından haberdar olan Türk genelkurmayı istihbarat teşkilatı bu planların icrasını engellemek için çok başarılı bir subay olan Bnb.Seyfi Hüget’i görevlendirir. Müttefikimiz İngilizler hesabına çalışan ve aynı zamanda Türklere de önemli bilgiler veren, Bnb. Seyfi’ye de aşık olan Irwine adındaki casus, Seyfi Bnb. ile yediği akşam yemeğinden sonra gittiği pansiyonunda bir Alman casusu olan Yzb. Ludvig Kolman tarafından öldürülür. Kendisini takip eden memurlarımız da olay mahalinde kendisini öldürür.

Almanların bu gizli planını icra etmekle görevlendirilen kişi, güzelliğiyle herkesin aklını başından alan Almanların başarılı casusu Frolein Hilda Von �rayder’dir. Yzb.Kolman’ın öldürülmesinden sonra hareketlenen Almanlar kendisini bir mütehayit olarak tanıtan Seyfi Hüget’ten şüphelenirler.Bunun üzerine güzel Frolein Seyfi Bnb.ya yakınlaşıp onun hakkında bilgi toplamakla görevlendirilir.Eğer gerçekten de kendisi bir Türk casusu ise onu saflarına çekmeye çalışacaktır.

Fakat mesleğine ve milletine sonsuz sevgisi olan Seyfi Bnb. karşısında planları başarısızlığa uğramıştır. Olaylar bu seyirde devam ederken Türk istihbaratının himayesindeki bir İngiliz albayı Almanlar tarafından kaçırılır ve izi bulunamaz. Bu olaydan dolayı Bnb.Seyfi zor durumda kalır. Planlarını uygulamada kararlı olan Almanlar faaliyetlerini hızlandırırlar ve S.D. kuvvetlerini bir şileple gizlice İstanbul’a çıkartmaya çalışırlar; fakat bu operasyonu önceden bilen Türk istihbaratı Seyfi Bnb.yı bu kuvvetlerin karaya çıkmasını engellemekle görevlendirirler ve emrine de deniz kuvvetlerinden bir denizaltı verirler.

Bnb.Seyfi Almanların planını başarısızlığa uğratır ve şilebin içinden çıkan bu operasyonun başındaki Frolein Hilda’yı alıkoyar.Frolein’e evinde yaptığı sorgusunda artık planlarının bir gizliliğinin kalmadığını anlatarak İngiliz albayının serbest kalması durumunda kendisinin de serbest kalacağını söyleyerek İngiliz albayının serbest bırakılmasını sağlar.Bu arada görev icabı gerçekleşen bir sürekli yakınlaşmanın etkilerinin iki casusun da kalplerine kadar inmiş olduğunu bu sırada görürüz.

Bnb.Seyfi Frolein’I evinde alıkoyduğu sırada o gece bütün Alman casuslarının kaldıkları yerler,depolar ve hastahane Türk kuvvetlerince çevrilmiş bir vaziyettedir.Nihayet yüz elli civarındaki Alman casusu tutuklanır ve sınırdışı edilmek üzere özel bir trene bindirilir.Her nekadar iki casus arasındaki yakınlaşma duygusal bağlar yaratmış olsa da her ikisi de bu beraberliğin imkansız olduğunu biliyordu.Frolein sınırdışı edileceği gece verilen emir gereği Bnb.Seyfi’yi öldürmek için evine gider; fakat öldüreceği yerde kendisine aşkını itiraf eder.Böylece ikisinin birbirine beslemiş olduğu duygular gün ışığına çıkmış olur.

Fakat Bnb.Seyfi trene binmesi gerektiğini belirterek Frolein’ın trene bindirir. Tren sınıra yaklaştığı sırada tuhaf bir şekilde ufak bir istasyonda durur. Frolein trenden indirilir ve bir arabaya bindirilir.�aşkınlık içerisindeki Frolein’ın arabayı kullanan kişiye silahını doğrulttuğu anda o kişinin kafasını arkaya çevirmesiyle kalbi mutluluğun iksiriyle dolar. O kişi Bnb.Seyfi’dir.İki sevgilinin birlikteliği böylece başlar.

Ana Fikir
Entriklarla dolu çetin hayat şartlarında insanlar amaçlarına ulaşmak için önlerine çıkan engelleri çiğnerler; fakat bu parkurda aşk denilen duygu aşılamaz bir engel olarak ortaya çıkabilir.

�ahıslar ve Olaylar
Kur.Bnb.Seyfi Hüget: Mesleki açıdan son derece hırslı ve bu hırs neticesinde belirlediği hedefine ne olursa olsun ulaşan sağlam karakterli,kadınlara biraz düşkün; fakat bu düşkünlüğü mesleki açıdan bir zaaf yaratmayan başarılı bir Türk casusudur.

Frolein Hilda Von �rayder: Diğer bütün Almanlar gibi katı bir Alman milliyetçisi olan Frolein bu amaçta her tehlikeyi göze alan gözüpek, inatçı, kurnaz, başarılı bir Alman casusudur.

Albay Von Klinger: Alman gizli servisinin Türkiye şefi olan albay milliyetçilik uğruna daldığı hayal aleminden bir türlü çıkamayan,bu yüzden değişmez görüşleri olan sert mizaçlı bir Alman subayıdır.

Ludvig: İngiliz ve Fransız casusu İrma’yı evinde öldüren, sonra da Türk polisi tarafından kendisi de öldürülen bir Alman casusudur.

Hafman: İş adamı kimliğinde İstanbul’da bulunan Alman casusudur. Nişantaşı’nda bulunan evinde, diğer Alman casuslarıyla birlikte Türkiye aleyhinde plânlar hazırlar.

Alman askerleri: “Münih� adlı Alman şilebinde bulunan otuz Alman askeri. Bunlar, daha sonra Türk istihbaratı tarafından sınır dışı edilir.

Yazar Hakkında Bilgi

1902 İstanbul doğumlu yazar, iyi bir eğitim almıştır.1924 yılında Diş Hekimliği Okulunu, 1930 yılında ise Hukuk Fakültesini bitiren yazar, gazetecilik, öğretmenlik, milletvekilliği ve senatörlük görevlerinde bulunduktan sonra, 1977 yılında bir beyin kanaması sonucunda aramızdan ayrıldı.

ESERLERÄ°:

Aldatacağım,Ankara Ekspresi,Bir Kadın Kayboldu,Çölde Bir İstanbul Kızı,Dağları Bekleyen Kız,Erikler Çiçek Açtı,İlk ve Son,Kadın İsterse,Ölünceye Kadar,Ömrümün Tek Gecesi.

22 Ağustos 2009 tarihinde gerçekleştirilen Motorlu Taşıt Sürücüleri Sınavı Sonuçlarına buradan erişebilirsiniz.

Sınav soru ve cevaplarına buradan erişebilirsiniz.

NOT: Sınav sorularına, cevap anahtarına ve sonuçlara yapılacak olan itirazlar internetten yayımlanmasından itibaren en geç 10 (on) gün içinde dilekçeyle;

Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü
(06500)Teknikokullar – ANKARA   adresine yapılabilecektir.

Ä°tirazların incelenmesi için aday adına T.C. Ziraat Bankası BeÅŸevler Ankara Å�ubesindeki EÄŸitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü Döner Sermaye Ä°ÅŸletmesi’nin 5495218/5001 numaralı hesabına 10 (on) TL yatırılması gerekmektedir.

22 Ağustos 2009 Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Sınav Sonuç Bilgileri

Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu Kredi Numarası Sorgulaması için buraya tıklayınız.

Yurtkur Kredi Alan Öğrenci Listesi için buraya tıklayınız.

Kredi ile ilgili sorularınız için burayı ziyaret ediniz.

Diğer işlemler için Kredi ve Yurtlar Kurumu internet sitesini ( http://www.kyk.gov.tr ) ziyaret ediniz.

KYK-Yurtkur 2009-2010 Sonuçları 30 Ağustos Pazar günü açıklanacak.

Kyk Yurt-Kur Yerleştirme sonuçlarına buradan erişebilirsiniz.

YURTKUR’dan yapılan yazılı açıklamada, 2009-2010 öğretim yılında kurumun yurtlarında barınmak, burs, öğrenim ve katkı kredisi almak isteyen öğrenciler için başvuru tarihlerinin belirlendiği belirtildi.

Buna göre, halen bir yükseköğretim kurumuna devam eden ara sınıf öğrencileri (ön lisans, lisans ve yüksek lisans) başvurularını 1 Temmuz-2 Ağustos 2009 tarihleri arasında yapacak.

Yüksek lisans, doktora, ön kayıt ve özel yetenek sınavı ile yükseköğretim programına girecek öğrencilerin başvuruları ise 23 Eylül-4 Ekim 2009 tarihleri arasında YURTKUR’un www.kyk.gov.tr adresli internet sayfasından yapılacak.

Kurum yurtlarında barınmakta iken yükseköğretim kurumunu süresi içerisinde bitirememiş artık yıl öğrencilerinin yurt başvuruları, 14-25 Eylül 2009 tarihleri arasında 2008-2009 öğretim yılında barındıkları yurt müdürlüklerine yapılacak.

Asıl listeden yurda girmeye hak kazanan öğrencilerin kayıtları ise 31 Ağustos-11 Eylül 2009 tarihleri arasında alınacak. Yurtlar, 23 Eylül 2009′da hizmete açılacak.

Yedek listeden yurda girmeye hak kazanan öğrencilerin kesin kayıtları 14 Eylül-2 Ekim tarihleri arasında yapılacak, bundan sonra ki her pazartesi günü ilan edilecek yedek listedeki öğrencilere 5′er gün kayıt süresi tanınacak.

İlk defa bir yükseköğretim kurumuna girecek olan öğrencilerin müracaat tarihi ÖSYM’nin yerleştirme işlemi tamamlandıktan sonra açıklanacak.

Ayrıntılı bilgi ve sorularınız için: Kredi ve Yurtlar Kurumu‘nun sitesi olan http://www.kyk.gov.tr adresini ziyaret edebilirsiniz.

22 Ağustos Ehliyet Sınavı Soruları ve Cevap Anahtarını Milli Eğitim Bakanlığı Tarafından 25-26 Ağustos Tarihlerinde Yayınlanacağı Duyurulmuştur.

Sınav soru ve cevaplarına aşağıdaki bağlantıyı kullanarak erişebilirsiniz.

• 22 AÄŸustos 2009 Tarihinde Yapılan Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Soru Ve Cevapları

Yine Milli Eğitim Bakanlığı Tarafından Yayınlanan Habere Göre 22 Ağustos Ehliyet Sınavı Sonuçları 4-7 Eylül Tarihleri Arasında Açıklanacaktır.

Sınav sonuç bilgisine aşağıdaki bağlantıyı kullanarak erişebilirsiniz.

• 22 AÄŸustos 2009 Tarihinde Yapılan Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Sonuç Bilgisi

- diğer yıllarda çıkmış sorular -

22 Ağustos 2009 Motorlu Taşıt Sürücü Adayları Sınavı Soru ve Cevapları

YERKÜRE’NİN YAPISI

Yeryuvarlağı, iç içe kürelerden meydana gelmiştir. Bunlara geosfer adı verilir. Geosferlerin yoğunlukları ve bileşimleri birbirinden farklıdır.

A. YERKABU�U

Litosfer ya da taşküre olarak da adlandırılır. Yerküre’nin en hafif ve en ince tabakasıdır. Yeryüzünden itibaren ortalama 33 km derinliğe kadar uzanır. Yerkabuğu, bileşimleri ve yoğunlukları birbirinden farklı iki tabakadan oluşur.

1. Granitik Kabuk (Sial)

Bileşiminde silisyum ve alüminyum olduğundan bu ismi almıştır. Yoğunluğu 2,7 – 2,8 gr/cm3 tür. Katı halde bulunur. Kalınlığı okyanus tabanlarında az iken, kıta tabanlarında fazladır.

2. Bazaltik Kabuk (Sima)

Bileşiminde silisyum ve mağnezyum olduğundan bu ismi almıştır. Yoğunluğu 3 gr/cm3 dolayındadır. Sial’in tersine okyanus tabanlarında kalınlaşır, kıta tabanlarında incelir.

B. MANTO

Yer çekirdeğinin örtüsü durumunda olduğundan bu ad verilmiştir. Astenosfer adı da verilir. Yerküre’nin yaklaşık 33 km ile 2900 km derinlikleri arasında yer alır. Yoğunluğu yerkabuğuna oranla daha fazladır. (5 – 6 gr/cm3) Mantonun üst kısmındaki maddeler plastik özelliği gösterir. Sıvı haldeki manto malzemesine mağma denir.

C. ÇEKİRDEK

En kalın ve ağır olan katmandır. Barisfer adı da verilir. Mantonun altında başlar ve Dünya’nın merkezine kadar uzanır. Kalınlığı 3478 km dir. Yoğunluğu 10 gr/cm3 olan ve sıvı halde bulunan üst kısmına dış çekirdek denir. Bunun altında, yoğunluğu 13gr/cm3 olan ve katı halde bulunan iç çekirdek vardır. Dünya’nın merkezinde sıcaklık 4500 – 5000 °C yi bulmaktadır.

YERKABU�UNU OLU�TURAN TA�LAR

1. Püskürük (Katılaşım) Taşlar

• İç püskürük taÅŸlar: MaÄŸma, her zaman yeryüzüne kadar çıkamaz. Bazen yerkabuÄŸunun belirli yerlerine sokularak katılaşır. SoÄŸuma yavaÅŸ olduÄŸundan iri kristalli olurlar. Bu taÅŸlara örnek olarak granit ve siyanit verilebilir.
• Dış püskürük taÅŸlar: MaÄŸmanın yeryüzünde soÄŸuyup katılaÅŸması sonucunda oluÅŸur. SoÄŸuma hızlı olduÄŸundan kristalleÅŸme ya hiç olmaz, ya da çok az olur. Bu taÅŸlara örnek olarak andezit ve bazalt verilebilir.

2. Tortul (Sediment) TaÅŸlar

• Kimyasal tortul taÅŸlar: Sularda erimiÅŸ halde bulunan maddelerin kimyasal yollarla çökelmesi sonucunda oluÅŸurlar. Kireçtaşı (kalker), traverten, kayatuzu, jips (alçı taşı) ve dolomit kimyasal tortul taÅŸlardandır.
• Organik tortul taÅŸlar: Canlı kalıntılarının üst üste birikerek katılaÅŸması sonucu oluÅŸurlar. Turba, linyit, taÅŸkömürü, antrasit ve mercan kalkerleri organik tortul taÅŸlardandır.
• Mekanik (klastik veya kırıntılı) tortul taÅŸlar: Akarsular, rüzgârlar ve buzullar gibi dış kuvvetlerin aşındırdığı materyalleri taşıması ve çukur alanlarda biriktirmesi sonucu oluÅŸurlar. Kiltaşı, kumtaşı

(Gre), buzultaşı (moren) ve konglomera kırıntılı tortul taşlardandır.

3. Başkalaşım (Metamorfik) Taşlar

Püskürük ve tortul taşların, aşırı sıcaklık ve basınç altında kalarak değişime uğramasıyla oluşurlar. Bu tür taşlar, eski özelliklerini kaybederek yeni özellikler kazanırlar. Mermer, killi şist, kristalli şist, gnays ve kuvars başkalaşım taşlarının en yaygın olanıdır.

İÇ KUVVETLER

A. DA�OLU�UMU HAREKETLERİ (OROJENEZ)

1. Kıvrılma

Akarsular, rüzgârlar ve buzullar gibi dış kuvvetlerin aşındırdığı maddeler, yer kabuğunun büyük çukurluklarında biriktirilir. Bu çukurluklara jeosenklinal adı verilir.

Jeosenklinallerde biriktirilen tortul maddeler, çeşitli yan basınçlara uğrarlarsa kıvrılarak deniz yüzeyine çıkarlar. Böylece yeryüzünün büyük kıvrım dağları oluşmuş olur. Kıvrılma sonucunda yüksekte kalan kesimlere antiklinal, alçakta kalan kesimlere de senklinal denir.

Avrupa’da Alp’ler, Asya’da Himalaya’lar, Türkiye’de Toros ve Kuzey Anadolu Dağları bu tür hareketlerle meydana gelmişlerdir.

2. Kırılma

Yer kabuğunun eskiden beri kara haline geçmiş, katılaşmış kısımları, yan basınçlara uğradığı zaman bükülüp katlanamazlar. Bu nedenle, bu gibi yerlerde kıvrılmalar yerine kırıklar meydana gelir. Kırıkların iki yanındaki kısım birbirine göre yer değiştirirse, bu özellikteki kırığa fay denir. Kırılma sonucunda yüksekte kalan kesimlere horst, alçakta kalan kesimlere de graben denir.

Türkiye’de, en yaygın horst ve graben sistemi Ege Bölgesi’nde bulunmaktadır.

TÃœRKÄ°YE’DEKÄ° FAY HATLARI

Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF): Saroz Körfezi’nden başlar, Marmara Denizi, Sapanca Gölü, Adapazarı, Tosya ve Erzincan üzerinden Van Gölü kuzeyine kadar uzanır.

Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF): Hatay grabeninden başlar, K. Maraş, Adıyaman, Malatya ve Elazığ ovalarından geçerek Bingöl’e kadar sokulur.

Batı Anadolu Fay Hattı (BAF): Ege Bölgesi’nde, kuzeyden güneye doğru uzanan çok sayıdaki fay hatlarından oluşur.

Fay hatları, yer kabuğunun zayıf ve hareket halindeki bölgeleridir. Volkanik sahalar, genç kıvrım dağları ve deprem alanlarının uzanışı fay hatlarıyla paralellik gösterir.

B. KITA OLU�UMU HAREKETLERİ (EPİROJENEZ)

Kara ve denizlerde düşey doğrultudaki alçalma yükselme hareketlerine epirojenez denir. Başka bir ifade ile, yer kabuğunun geniş alanlı yaylanma hareketleridir.

Farklı yoğunluktaki yer kabuğu parçaları manto üzerinde dengeli bir biçimde dururlar. Bu olaya izostazi, dengeye ise izostatik denge denir. Herhangi bir yerde epirojenez olayının olabilmesi için, izostatik dengenin bozulması gereklidir.

İzostatik dengeyi bozan yukarıdaki olaylar sonucu karalar hafiflemekte ve yükselmektedir. Karalar yükselince deniz seviyesi gerilemekte, deniz altındaki alanlar kara haline gelmektedir. Bu şekilde, deniz seviyesinin alçalması olayına regresyon denir.

Karalardaki, lâvlar, birikmeler, buzullaşma, vb. olaylar sonucunda da karaların yükü artmakta ve ağırlaşarak ya da iç kuvvetlerin etkisiyle çökmektedir.

Bu alçalma sonucunda denizler karalara doğru ilerlemekte ve kara parçaları sular altında kalmaktadır. Bu şekilde, deniz seviyesinin yükselmesi olayına da transgresyon adı verilir.

Epirojenik hareketlere örnek olarak, İskandinav Yarımadası ve Kanada verilebilir. Buzul çağında buralarda 1 – 2 km kalınlığında bir buz tabakası vardı. Sonradan buzullar eriyince, karaların üzerindeki yük azaldı ve mağmaya doğru gömülen bu kara parçaları tekrar yükselmeye başladı. Bu yükselme, günümüzde de yavaş yavaş devam etmektedir.

Epirojenik hareketler, Türkiye’de de olmaktadır. Anadolu milyonlarca yıldır yükselmekte, buna karşılık Karadeniz ve Doğu Akdeniz havzaları çökmektedir. Buna bağlı olarak, Çukurova Havzası ile Ergene Ovası hızlı bir çökme içine girmişler ve tortulanma alanı olmuşlardır.

C. VOLKANÄ°K HAREKETLER (VOLKANÄ°ZMA)

Yer’in derinliklerinde bulunan mağmanın, yerkabuğunun zayıf kısımlarından yeryüzüne doğru yükselmesine volkanizma denir.

Katı, sıvı ya da gaz halindeki maddelerin yeryüzüne çıktığı yere volkan ya da yanardağ, bu maddelerin çıkışına da püskürme denir. Püskürdüğü bilinen volkanlar etkin volkanlar, püskürdüğü bilinmeyen volkanlar da sönmüş volkanlar olarak adlandırılır.

Volkanlardan çıkan akışkan maddelere lav, katı maddelere de volkan tüfü (proklastik maddeler) denir. Lavların ve tüflerin yeryüzüne çıkmak için izledikleri yola volkan bacası adı verilir. Yüzeye çıkan lav ve tüfün oluşturduğu yer şekline volkan konisi, koninin tepe kısmındaki çukur kısmına da volkan ağzı (krater) denilmektedir.

Kraterlerin patlamalar ya da çökmelerle genişlemiş şekillerine kaldera denir. Volkanların şekli ve püskürme özellikleri çıkardıkları maddelere göre değişir. Volkanik etkinlikler bazen yalnızca gaz patlaması şeklindedir. Bu durumda patlama çukurları oluşur. İç Anadolu’da Karapınar ve Nevşehir dolaylarında bu tür patlama çukurları yaygındır. Bu patlama çukurları maar olarak adlandırılır.

Türkiye’deki Volkanik Sahalar

• DoÄŸu Anadolu Bölgesi’nde; Büyük AÄŸrı, Küçük AÄŸrı, Süphan, Tendürek ve Nemrut daÄŸları
• İç Anadolu Bölgesi’nde; Erciyes, Hasandağı, Melendiz, KaradaÄŸ, KaracadaÄŸ ve Karapınar çevresi
• GüneydoÄŸu Anadolu Bölgesi’nde; KaracadaÄŸ
• Kuzeybatı Anadolu’da; KöroÄŸlu DaÄŸları
• Akdeniz Bölgesi’nde; Hatay yakınında Hassa çevresi
• Ege Bölgesi’nde; Kula (Manisa) çevresi

D. SEÄ°ZMA HAREKETLERÄ° (DEPREMLER)

Yerkabuğundaki herhangi bir sarsıntının, çevreye doğru yayılan titreşim biçimindeki hareketine deprem denir.

1. Volkanik depremler

Volkanik püskürmeler esnasında görülen ve etki alanları dar olan depremlerdir.

2. Çöküntü (Göçme) depremleri

Kayatuzu, jips, kalker gibi kolay eriyebilen karstik sahalarda, zamanla yer altında büyük boşluklar oluşur. Bu boşlukların üstü bir müddet sonra çökerse sarsıntılar oluşur. Etki alanları en dar olan depremler bunlardır.

3. Tektonik (Dislokasyon) depremler

Yer kabuğunun derinliklerinde basınç ve gerilimler sonucu, katmanların yer değiştirme, oynama ve kırılma gibi hareketlerinin ortaya çıkardığı sarsıntılardır. Etki alanları en geniş olan ve en çok hasara neden olan depremler bunlardır.

Depremin, yerin içinde oluştuğu kısmına iç merkez (hiposantr) denir. Depremin yeryüzüne en kısa yoldan ulaştığı yere de dış merkez (episantr) denir. Deprem bilimi sismoloji, deprem şiddetini ölçen alet de sismograf olarak adlandırılır.

Depremlerin ne kadar kuvvetli olduğunu belirlemek için iki türlü ölçek kullanılır.

• Richter (Rihter) ölçeÄŸi
• Mercalli – Sieberg ölçeÄŸi (Å�iddet Iskalası)

Mercalli – Sieberg ölçeÄŸi sarsıntının yol açtığı zarar ve deÄŸiÅŸikliklere göre düzenlenmiÅŸtir. Richter ölçeÄŸi ise, iç merkezde depremle boÅŸalan enerjinin ölçülmesi esasına dayanır. Deprem sırasında boÅŸalan bu enerjiye depremin büyüklüğü (magnitüdü) denir.

Pasifik Okyanusu, Japonya çevresi, Antil Adaları, Doğu Hint Adaları, Akdeniz çevresi ve Amerika kıtalarının batı kesimleri yeryüzünde depremlerin en çok olduğu alanlardır.

Buna karşılık, eski jeolojik devirlerde oluşan Doğu Avrupa, Kanada, Sibirya, Grönland Adası, Avustralya ve İskandinav Yarımadası’nda hemen hemen hiç deprem olmamaktadır.

Türkiye’deki Deprem Alanları

Türkiye nüfusunun % 60′a yakını, faal olan ve zarar verebilen deprem alanları üzerinde yerleÅŸmiÅŸtir.

Daha önce görülen Erzurum, Erzincan, Van, Bolu, Çankırı, Tokat, Adapazarı, Kütahya, Burdur, Lice, Bingöl, Dinar, Ceyhan, Gölcük ve Düzce depremlerinin büyük oranda can ve mal kaybına neden olmasında, bu kentlerin fay hatları üzerinde yer almalarının önemli rolü olmuştur.

Konya Ovası, Karaman, Mersin (Taşeli Plâtosu çevresi), Ergene Havzası ve Mardin Eşiği deprem bakımından tehlikesi az olan yerlerdir.

DI� KUVVETLER

A. KAYALARIN ÇÖZÜLMESİ, TOPRAK OLU�UMU VE TOPRAK ÇE�İTLERİ

1. Kayaların Çözülmesi

Kayalar ve taşlar, dış olayların etkisi altında zamanla değişikliğe uğrayarak paslanmış, çürümüş gibi bir görünüm alır. Zamanla taşı oluşturan mineraller arasındaki bağ gevşer ve taş parçalara ayrılır, ufalanır. İşte, kayaların ve taşların uğradıkları bu değişikliklere çözülme denir. Kayaların yapısal değişikliğe uğraması iki şekilde gerçekleşir.

• Fiziksel (Mekanik) Çözülme

Kayaların, kimyasal yapıları değişmeden, yalnızca fiziki yapılarında görülen parçalanma, ufalanma ve ayrışma olayıdır.

Fiziksel çözülme, daha çok aşırı sıcaklık farkı görülen yerlerde, kayaların gündüzleri aşırı sıcaktan genişlemesi, geceleri de aşırı soğuktan dolayı büzülmesi sonucu gerçekleşir.

Fiziksel çözülme, çöl, karasal, step, tundra gibi, aşırı sıcaklık farkı görülen iklimlerin etkili olduğu yerlerde daha kolay meydana gelir.

• Kimyasal çözülme

Kayaları oluşturan unsurların eriyerek, kimyasal bileşimlerinin değişmesi sonucundaki parçalanma, ufalanma ve ayrışma olayıdır. Kimyasal çözülme, daha çok, sıcaklık farkının az olduğu sıcak ve nemli iklim bölgelerinde görülür. Ekvatoral, Muson, Okyanus ve Akdeniz iklimlerinin etkili olduğu yerlerde daha kolay meydana gelir.

2. Toprak OluÅŸumu

Çözülmeye uÄŸrayan kayaların yüzeyi zamanla, ayrışmış mineraller, organik maddeler ve mikroorganizmalardan oluÅŸan bir örtüyle kaplanır. Bu örtüye toprak denir. Toprak tabakası, yerkabuÄŸu üzerinde bulunur. Kalınlığı birkaç cm den, 2 – 3 m ye kadar olabilir. OluÅŸumunu tamamlayan bir toprak kesitinde; ana kaya, ayrışmış kaya, ham toprak, olgun toprak katları bulunmaktadır.

Bitki artıklarının toprakta birikmesiyle oluşan, koyu renkli organik maddeye humus denir. Humus, kayaların ufalanması veya ayrışmasında etkili değildir. Toprağa verimlilik kazandıran bir maddedir.

3. Toprak Çeşitleri

Taşınmış Topraklar (Azonal Topraklar): Akarsular, rüzgârlar ve buzullar gibi dış kuvvetlerin, çeşitli sahalardan aşındırarak taşıdıkları materyalleri biriktirmeleriyle oluşan topraklardır.

Bunlardan;

• Akarsu biriktirmesiyle oluÅŸanlara alüvyal topraklar,
• Buzul biriktirmesiyle oluÅŸan topraklara moren topraklar,
• Rüzgâr biriktirmesiyle oluÅŸan topraklara da lös topraklar denilmektedir.

Yerli Topraklar (Zonal Topraklar): Kayaların, bulundukları yerlerde çözülmeleriyle oluşan topraklardır.

a. Nemli Bölge Toprakları

• Tundra Toprakları

Kutuplara yakın, soğuk tundra bölgelerinin topraklarıdır. Toprak genelde ya donmuş haldedir ya da bataklık halinde bulunur. Bu nedenle tarım yapmaya elverişli değildir. Türkiye’de bu tür topraklar görülmez.

• Podzol Topraklar

İğne yapraklı ormanlarla kaplı, soğuk ve nemli iklim bölgelerinin topraklarıdır. Çok yıkanmış olduklarından üst kısımlarının rengi soluklaşmıştır. Yine aynı sebepten dolayı, topraktaki besin maddeleri de azdır. Bunun sonucunda verimsizleşmiştir. Türkiye’de, Batı Karadeniz Bölümü’nde kahverengi ve kırmızımsı sarı podzolik topraklar yaygındır.

• Kahverengi Orman Toprakları

Nemli orta kuşağın, geniş (yayvan) yapraklı ormanlarla kaplı bölgelerinde görülür. Humus bakımından zengin oldukları için verimlidirler.

Türkiye’de, bu tür topraklar, Karadeniz Bölgesi’nde yaygın olmakla birlikte, İç Anadolu’nun 1000 – 1200 m’den yüksek alanlarında da yer yer görülür. İç Anadolu’da, daha çok Kuzey Anadolu DaÄŸları’nın güneye bakan yamaçlarında yaygındır.

Yine, Trakya’nın kuzeyinde Yıldız Dağları’nda, İçbatı Anadolu’da, Güneydoğu Toroslar üzerinde de kahverengi orman topraklarına rastlanır.

• Kırmızı Topraklar (Terra – rossa)

Nemli subtropikal iklim bölgesi ile Akdeniz iklim bölgelerinde, genellikle kalkerler üzerinde görülen topraklardır. Toprağa kırmızı rengini veren bileşimindeki demiroksittir.

Türkiye’de, Akdeniz Bölgesi ile Kıyı Ege ve Güney Marmara’da yaygın olarak görülür.

• Laterit Topraklar

Dönenceler arasında yer alan, sıcak ve nemli iklim bölgelerinin karakteristik toprak tipidir. �iddetli bir kimyasal çözülme sonucu oluşur. Rengi kiremit kırmızısıdır. Humus oranı azdır. Buna bağlı olarak verimli değildir. Türkiye’de tam olarak laterit özelliği taşıyan toprak görülmez. Ancak, Doğu Karadeniz Bölümü’nde, laterit türü (lateritleşmiş) topraklara rastlanabilmektedir.

b. Kurak Bölge Toprakları

• Çernezyomlar

Çernezyomlar, Orta Kuşağın yarı nemli step bölgelerinde görülür. Kara topraklar adı da verilir. Fazla yıkanmadıkları için mineral ve kireç bakımından zengindir. Toprağın üst kısmında, steplerden oluşan bitki artıklarının oluşturduğu, kalın bir humus tabakası vardır. Bu nedenle Dünya’nın en verimli toprakları arasındadır.

Çernezyomlar, ülkemizde en yaygın olarak, Erzurum – Kars Plâtosu’nda oluÅŸmuÅŸtur. Ayrıca, İç Anadolu Bölgesi’nin kuzey kesiminde de yer yer bu tür topraklar görülmektedir.

• Kestane veya Kahve Renkli Step Toprakları

Az yağış alan step iklimlerinde görülen topraklardır. Üzerindeki bitki örtüsü seyrek olduğu için, humus oranı azdır. Bu yüzden verimleri düşüktür. Türkiye’de, Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu plâtoları ile İçbatı Anadolu’da yaygındır.

• Çöl Toprakları

Çöl iklim bölgelerinde görülür. Çok az yağış alıp, fazla yıkanmadıkları için, kireç ve tuz oranı oldukça fazladır. Humus, hemen hemen hiç yoktur. Bu topraklarda tarım yapılamaz.

Türkiye’de, bu tür topraklar görülmemekle birlikte, Tuz Gölü çevresinde çölleşmiş topraklara rastlanır.

B. YER GÖÇMELERİ VE KAYMALAR

Herhangi bir yamacın, bir kısmının kayarak aşağıya doğru yer değiştirmesine yer göçmesi ya da heyelan denir. Eğer, ana kaya üzerinden yalnızca toprak örtüsü kayıyorsa, buna da yer kayması adı verilir.

Yer Göçmeleri ve Yer kaymalarını oluşturan etkenler

a. Fazla eğim: Yer göçmeleri ve kaymalarına etki eden en önemli faktör eğimdir. Düz bir arazide diğer şartlar olsa bile heyelan olayı gerçekleşmez. Vadilerle çok yarılmış dik yamaçlı yerlerde, göçmeler daha çok ve daha sık görülür.

b. �iddetli yağış: Yağışlarla yeryüzüne düşen sular, toprak arasına sızar. Bu durum sürtünmeyi azaltır. Bünyesine su alan topraklar kayganlaşır. Göçmelerin ve kaymaların, çoğunlukla sürekli bol yağışların düştüğü ve karların eridiği dönemlerde meydana gelmesinin sebebi budur.

c. Yerçekimi: Yer kaymaları ve göçmelerini harekete geçiren kuvvet yerçekimidir. Kuvvetli yerçekimi, toprak tabakalarının aşağılara doğru kaymasında etkilidir.

d. Tabakaların durumu: Tabakaların eğiminin yamaç eğimine paralel olduğu yerlerde heyelan daha kolay olur. Tabakalar eğime dik ise, bu durumda heyelan olma ihtimali azalır. Daha çok toprak kayması görülür.

e. Kayanın ve toprağın cinsi: Kayalar ve topraklar farklı dirençtedir. Bazıları kolay, bazıları da zor aşınıp koparlar. Bazıları ise, bünyesine suyun hepsini alarak kayma için elverişli bir ortam hazırlar.

Türkiye’de yer göçmeleri ve kaymalar

Türkiye’de yer göçmeleri ve kaymalar en çok Karadeniz Bölgesi’nde özellikle Doğu Karadeniz Bölümü’nde görülür. Sürmene, Of, Geyve, Sera, Çatak ve Senirkent heyelanları ülkemizde son elli yılda meydana gelen birçok yer göçmesinin başlıcalarıdır.

İklim olaylarına bağlı olarak, kar erimeleri ve yağmur şeklindeki yağışlardan dolayı, en fazla heyelan ilkbaharda, en az heyelan yaz ve sonbahar mevsimlerinde görülmektedir.

C. TOPRAK EROZYONU

Toprak tabakasının üst kısmının, akarsular, sel suları ve rüzgârlar gibi dış kuvvetlerin etkisiyle taşınıp sürüklenmesi olayına erozyon denir.

Kurak bölgelerde ve bitki örtüsünden yoksun arazilerde hem rüzgâr, hem de akarsu erozyonu çok fazla görülür.

Erozyonu artıran faktörler

• Bitki örtüsünden yoksunluk
• Toprağın aşırı iÅŸlenmesi
• Meraların aşırı otlatılması
• Toprağın eÄŸime paralel sürülmesi
• Yangınlar
• Ani su taÅŸkınları
• Yağışların düzensiz olması

Erozyon derecesi hafif aşınım, orta aşınım, şiddetli aşınım ve çok şiddetli aşınım olmak üzere dört kategoriye ayrılmıştır. Türkiye yüzölçümünün yaklaşık % 36 sı şiddetli aşınıma uğrarken, % 22 si de çok şiddetli aşınıma uğramaktadır. O halde topraklarımızın önemli bir kısmı şiddetli ve çok şiddetli erozyon etkisindedir.

Erozyonu önlemek ve zararlarından korunmak için;

• AÄŸaçlandırma çalışmaları yapmak,
• EÄŸimli arazilere sekiler (taraçalar) yapmak,
• Mevcut bitki örtüsünü korumak,
• Tarlaları eÄŸim doÄŸrultusunda sürmemek,
• Anız örtüsünü yakmamak,
• Ãœrünleri nöbetleÅŸe ekmek,
• Meraları korumak ve iyileÅŸtirmek,
• Baraj gölü yamaçlarını aÄŸaçlandırmak,
• Usulsüz tarla açmanın önüne geçmek,
• Erozyonun zararları hususunda halkı bilinçlendirmek, gereklidir.

D. AKARSULAR

Akarsularla Ä°lgili Terimler

1. Akarsu kaynağı: Akarsuyun doğduğu yerdir.
2. Akarsu ağzı: Akarsuyun herhangi bir denize veya göle döküldüğü yerdir.
3. Akarsu yatağı: Kaynakla ağız arasında uzanan, akarsuyun içinden aktığı çukurluktur.
4. Akarsu vadisi: Akarsuların, içinde aktıkları yatağı aşındırmalarıyla ortaya çıkan çukurluktur.
5. Akarsu havzası: Bir akarsuyun bütün kollarıyla birlikte sularını topladığı ve faaliyet gösterdiği alanlardır.Eğer akarsular, topladıkları suyu denize ulaştırabiliyorsa, böyle akarsuların havzası açık havzadır. Ancak, akarsular topladıkları suyu denize ulaştıramıyorsa, kara içinde bir göle dökülüyorsa veya yer altına sızıyorsa, bu tür akarsuların havzası kapalı havzadır.
6. Su bölümü çizgisi: İki akarsu havzasını birbirinden ayıran sınırdır. Genellikle dağların doruk noktalarından geçerler.
7. Akarsu ağı (Akarsu drenajı): Akarsu havzası, içindeki kollarıyla birlikte bir ağ oluşturur. Buna akarsu ağı (drenajı) denir. Havzanın eğimi, yapıyı oluşturan taşların cinsi ve tabakaların özelliklerine göre, değişik tipte akarsu drenajları oluşur.
8. Akarsu debisi (akımı): Akarsu yatağının, herhangi bir kesitinden geçen su miktarının m3/sn cinsinden değeridir.
9. Akarsu rejimi: Akarsuyun yıl içerisindeki debi değişiklikleridir. Akım düzeni olarak da adlandırılır. Su seviyesinde fazla değişiklik olmayan akarsuların rejimleri düzenlidir. Aylara ve mevsimlere göre, seviye değişikliği fazla olan akarsuların rejimleri düzensizdir
10. Akarsu hızı: Akarsuyun birim zamanda aldığı yoldur (m/sn). Akarsu hızı muline denilen bir araçla ölçülür.
11. Hız çizgisi: Akarsu hızının en fazla olduğu noktaları birleştiren çizgidir.
12. Sürekli akarsu: Yatağında her zaman su bulunduran akarsudur.
13. Geçici akarsu: Yatağında her zaman su bulundurmayan, bazen kuruyan akarsudur.
14. Taban seviyesi: Akarsular aşındırmalarını derine, yana ve geriye doğru yaparlar. Hiçbir akarsu yatağını deniz seviyesinin daha altına kadar ışındıramaz. Bu seviyeye taban seviyesi denir.
15. Yamaç gerilemesi: Özellikle nemli iklim bölgelerinde yamaçlar hem alttan, hem de sel sularıyla üstten aşınırlar. Bunun sonucunda yamaç gerilemesi olayı meydana gelir ve yamaç profili oluşur.

AKARSULARDA A�INDIRMA

1. Kimyasal aşındırma: Sıcaklığın yüksek olduğu zamanlarda veya sürekli sıcak bölgelerde, akarsuların geçtikleri yeri eritmesiyle yaptığı aşındırmadır.

2. Fiziksel (Mekanik) aşındırma: Akarsular, eğime bağlı olarak kazandıkları güçle, yatağındaki kayaları parçalayarak aşındırır. Akarsular genelde fiziksel yolla aşındırma yaparlar.

Akarsuların fiziksel aşındırması üç şekilde olur.

a. Derine aşındırma: Akarsuların yatağını düşey doğrultuda ışındırarak, deniz seviyesine indirmeye çalışmasıdır.

b. Yana aşındırma: Akarsuların içlerindeki materyallerle birlikte, eğimin azaldığı yerde salınımlar yaparak, yanlara çarpması sonucu meydana gelen aşındırmadır.

c. Geriye aşındırma: Akarsularda su miktarı en çok ağız kısmında olur. Çünkü, bu kısımda akarsu bütün kollarından aldığı suyu taşır. Bu kesimdeki su fazlalığı nedeniyle, akarsular yataklarını, denize döküldükleri yerden başlayarak geriye doğru aşındırmaya başlarlar. Böylece aşınan nokta, kaynağa doğru kayar ve zamanla akarsu üzerindeki şelaleler ortadan kalkar. Buna geriye doğru aşındırma denir.

Akarsular vadilerini kazıp derinleştirdikçe, yataklarının eğimi gittikçe azalır. Bu yüzden zamanla akış yavaşlar, aşındırma eski hızını kaybeder ve en sonunda hemen hemen sona erer. Akarsu yatağında artık, başlangıçtaki pürüzler, şelaleler ortadan kaldırılmış olur. Bu duruma erişen bir akarsuyun, ağzından kaynağına doğru uzanan profili iç bükey bir eğri halindedir. Buna denge profili denir.

AKARSU A�INIM �EKİLLERİ

1. Vadiler

a. Boğaz Vadi (Yarma Vadi): Yüksek dağ sıralarını enine yarıp geçen akarsular bu tür vadiler oluştururlar. Vadilerin yamaçları oldukça diktir ve vadi dardır.

Türkiye’de, Kızılırmak, YeÅŸilırmak, Fırat, Sakarya, Seyhan ve Göksu nehirleri ile Zap suyu böyle vadilerden akarlar.

b. Kanyon Vadi: Yamaçlardaki farklı aşınma sonucu, basamaklı bir biçimde oluşan vadi tipidir. Yamaçlar oldukça dik ve derindir. Genellikle kolay aşınabilen kalın kalker tabakaları içerisinde oluşurlar.

Kanyon vadiler, Türkiye’de pek yaygın değildir. Akdeniz Bölgesi’ndeki Göksu vadisinde kanyonlar görülür.

c. Çentik (Kertik) Vadi: Akarsu yatağında aşındırma derine doğru sürüyorsa “V� şekilli vadiler oluşur. Bu tür vadilere çentik vadi adı verilir.

Çentik vadiler ülkemizde en yaygın olan vadi tipleridir. Dağlık alanlarda bu tür vadilere sıkça rastlanır.

d. Yatık yamaçlı vadi: Farklı aşınma sonucunda farklı yükseklikteki yamaçlara sahip olan vadi tipidir. Akarsu yatağının eğiminin azaldığı yerlerde görülür.

e. Tabanlı vadi: Akarsu aşındırmasının ileri safhalarında oluşan vadi şeklidir. Vadi tabanı ova özelliği kazanır. Vadi yamaçları iyice yatıklaşır ve belirginliğini kaybeder.

Türkiye’de özellikle Batı Anadolu’da bu tür vadiler yaygındır.

2. Menderesler

Akarsular, eğimlerinin azaldığı yerlerde kıvrılarak akarlar. Hem aşındırma, hem de biriktirme sonucunda, bu kıvrımlar daha da genişleyerek menderesleri oluştururlar.

Menderesler aşınım şekilleri olmakla birlikte, oluşumunda akarsu biriktirmesi de etkili olmuştur.

Mendereslerde yana aşındırma fazla olduğu için sık sık yatak değiştirirler. Ülkemizde, ovaların tabanlarında ve olgun vadilerdeki akarsular menderesler çizerek akarlar.

3. Kırgıbayır (Badlands)

�iddetli yağmurların oluşturduğu selinti suları, bitki örtüsünün bulunmadığı ve kolay aşınabilen arazileri aşındırır.

Bunun sonucunda, arazi yüzeyi girintili çıkıntılı bir görüntü alır. Bu tür arazilere kırgıbayır adı verilir.

Kırgıbayır, özellikle sağanak yağışların görüldüğü, yarıkurak bölgelerde daha sık meydana gelir. Türkiye’de, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygındır.

4. Çağlayan ve Çavlanlar (�elaleler)

Akarsu yataklarında, bazen bazı tabakalar aşınmaya karşı farklı direnç gösterirler. Bunun sonucunda da basamaklar oluşur. İşte, akarsuların bu basamaklardan akan kısımlarına çağlayan adı verilmektedir. Eğer basamaklar yüksekçe ve düşen su miktarı fazla ise, böyle kısımlar da çavlan veya şelale olarak isimlendirilir. Ülkemizdeki en tanınmışları, Manavgat Çağlayanı ile Düden, Muradiye ve Gürlevik şelaleleridir.

Çağlayan ve çavlanlarda suların yüksekten düştüğü kısım aşınırsa, derin oyuklar oluşur. Bu oyuklara dev kazanı adı verilir.

5. Peribacaları

Türkiye’de Nevşehir, Ürgüp, Göreme, Avanos çevresinde yaygındır.

Volkanik arazilerde, selinti sularının, aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakaları aşındırması sonucunda oluşan şekillerdir.

6. Peneplen (Yontukdüz)

Akarsuların ve akarsularla birlikte diğer dış kuvvetlerin, yeryüzünü aşındırması sonucunda deniz seviyesinde hafif dalgalı düzlükler oluşur. Bunlara peneplen (yontukdüz) adı verilir.

AKARSULARDA BÄ°RÄ°KTÄ°RME

Akarsuların biriktirme yapabilmesi için;

• EÄŸimin azalması
• Suyun azalması,
• Akarsu hızının azalması,
• Akarsu yükünün artması,

gereklidir. Bu faktörler bir arada olunca, akarsuyun gücü azalır ve biriktirme başlar.

AKARSU BİRİKİM �EKİLLERİ

1. Birikinti Konileri ve Yelpazeleri

Dağ yamaçlarından düzlüğe inen akarsular, taşıdıkları materyalleri eğimin azaldığı yerlerde yarım koni şeklinde biriktirirler. Bunlara birikinti konisi denir.

Akarsuların taşıdıkları maddeler ince ise, geniş bir alana yelpaze gibi yayılırlar. Bunlara da birikinti yelpazesi denir. Ülkemizde dağ eteklerinde, bu tip şekillere sıkça rastlanır.

2. Dağ Eteği Ovaları

Dağ eteğinde, eğimin azaldığı yerlerde meydana gelen birikinti konileri ve yelpazelerinin zamanla yanlara doğru büyüyerek birleşmeleri sonucu oluşan ovalardır.

Bursa ovası, Uludağ’ın eteğinde oluşmuş bir dağ eteği ovasıdır.

3. Dağ İçi Ovaları

Malatya, Muş, Elazığ ovaları bu şekilde oluşmuşlardır.

Dağ içlerinde, eğimin azaldığı yerlerde, akarsuyun taşıdığı malzemeleri biriktirmesi sonucu oluşan düzlüklerdir. Engebeli ülkelerde daha fazla oluşur.

4. Taban Seviyesi Ovaları

Akarsuların denize yaklaştıkları yerlerde taşıma gücü azdır. Böyle yerlerde akarsular, taşıdıkları malzemeleri biriktirirler ve ova yüzeyini alüvyal dolgu alanı haline getirirler. Böyle oluşan düzlüklere taban seviyesi ovası veya alüvyal taşkın ovası denir.

5. Delta Ovaları

Akarsuların taşıdıkları malzemeleri, deniz içerisinde biriktirmesi sonucu, üçgene benzeyen düzlükler meydana gelir. Bunlara delta ovası adı verilir.

Türkiye’de birçok delta ovası vardır. Başlıcaları Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovalarıdır.

6. Taraçalar (Sekiler)

Alüvyal tabanlı vadi üzerindeki akarsuların, yeniden canlanarak, yatağını kazması sonucunda oluşan yüksekte kalmış eski vadi tabanlarıdır.

Türkiye’de, çeşitli zamanlarda epirojenik hareketler görüldüğü için, vadiler boyunca taraçalar görülür.

Taraçalar birikim şekilleri olmakla birlikte, oluşumunda akarsu aşındırması da etkili olmuştur.

7. Kum Adacıkları

Akarsu eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde, taşınan alüvyonlar ve kumlar küçük adacıklar şeklinde biriktirilir. Bunlara kum adacıkları denir.

E. YER ALTI SULARI VE KAYNAKLAR

Yağışlarla yeryüzüne düşen suların bir kısmı yüzeyden akarken, bir kısmı da yer altına sızarak orada akış oluştururlar. Bunlara yer altı suyu, yer altı sularının kendiliğinden yeryüzüne çıktığı yerlere de kaynak adı verilir.

1. Yer altı Suları

Türkiye, yer altı suları bakımından oldukça zengin sayılır. Jeolojik yapı ve yerşekilleri yer altı sularının özelliklerini belirler. Kumlu ve çakıllı yapılarda bol miktarda yer altı suyu bulunur. Ülkemizde, özellikle kıyı bölgelerimizdeki ovalar ve deltalar, oldukça zengin yer altı suyuna sahiptir. Ayrıca, karstik alanlarımızda da yer altı suyu oldukça fazladır.

2. Kaynaklar

Artezyen Kaynaklar: Özellikle kıvrımlı yapılarda iki geçirimsiz tabaka arasında bulunan geçirimli tabakalarda basınçlı yer altı suları birikir. Bu suların bulunduğu alanlar sondajla açılırsa, bu sular basınçlı bir şekilde fışkırır. Böyle kaynaklara artezyen kaynak adı verilir.

Karstik Kaynaklar: Kireçtaşlarının çatlaklarından sızan suların, yer altı mecralarında toplanması ve bunların vadi tabanı ile yamaçlarında bol debili akması sonucunda oluşurlar.

Karstik kaynaklar, kalkerli arazide oluştuğu için, suları bol miktarda kireç içerir.

Ülkemizde başta Akdeniz Bölgesi olmak üzere karstik arazilerin bulunduğu alanlarda bol su çıkaran karstik kaynaklar bulunur.

Fay kaynakları: Fay hatlarındaki çatlaklardan yeryüzüne çıkan sıcak suların oluşturduğu kaynaklardır. Ülkemizde fay kaynakları en çok, Ege Bölgesi ve Güney Marmara Bölümü’ndeki grabenler boyunca görülür. Ayrıca Kuzey Anadolu fay hattı üzerinde de bu tür kaynaklar oluşmuştur.

Yamaç kaynakları: Dağ ve vadi yamaçlarında, geçirimsiz bir tabakanın yüzeyi kestiği yerlerde oluşurlar.

Termal Kaynaklar ve Kaplıcalar: Yerin derinliklerine sızan sular, yerin iç ısısının etkisiyle ısınarak yeryüzüne çıkarlar. Bu şekilde oluşan sıcak su kaynaklarına termal kaynak ve kaplıca adı verilir. Eğer bu kaynakların suyu çok sıcak ise ve basınçlı olarak yeryüzüne çıkıyorlarsa, bunlara gayzer, suları az sıcak ise, bunlara da ılıca denir.

Sıcak su kaynakları aynı zamanda bileşimlerinde çözünmüş halde kimyasal madde bulundururlar. İçlerinde mineral bulunan bu sular maden suyu olarak adlandırılmıştır.

F. KARSTİK SULAR, A�INDIRMA VE BİRİKTİRME �EKİLLERİ

Kayatuzu, jips (alçıtaşı), kalker (kireçtaşı) gibi suda kolay eriyebilen kayaçların bulunduğu arazilere karstik araziler adı verilir. Bu arazilerde suların etkisiyle birtakım şekiller oluşur. Bu şekillere karstik şekiller denir.

1. Aşındırma (Çözünme) �ekilleri

Lapyalar: Karstik arazilerde, yağışlar sonucunda yeryüzüne düşen sular, kireçtaşlarını aşındırarak oyuklar ve yarıklar oluşturur. Bunlara lapya denir.

Lapyalar en küçük karstik çözünme şekilleridir. Toroslar’da, Bolkar Dağları ile Aladağlar’ın yamaçlarında bu tür şekiller yaygın olarak görülür.

Dolinler: Lapyalar zamanla genişleyip birleşerek dolinleri oluştururlar. Derinlikleri birkaç metredir. Çapları ise birkaç yüz metreyi bulabilir. Göller Yöresi’nde, Geyik ve Bolkar Dağları ile Aladağlar üzerinde, İç Anadolu’nun güneyindeki Obruk Plâtosu’nda sayısız örnekleri vardır.

Uvala ve Polyeler: Karstik sahalarda dolinler zamanla genişleyerek uvala denilen şekilleri oluştururlar. Uvalalar da genişleyip birleşirlerse polye adı verilen şekilleri meydana getirirler. Ülkemizdeki bazı ovalar polye ovası özelliğindedir. Bunların en önemlileri Muğla, Elmalı, Kestel, Çeltikçi, Suğla, Bozova, Kızılova, Bademağacı, Kızılkaya, Seki ve Gembos polyeleridir.

Obruklar: yer altındaki mağara ve galeri tavanlarının çökmesiyle oluşmuş derin karst kuyularıdır. Obrukların bazılarının tabanlarında sular birikmiştir ve obruk gölleri meydana gelmiştir.

Ãœlkemizin özellikle Konya Bölümü’nde obruklar yaygın olarak görülür. Bu bölümde Kızılören, TimraÅŸ, Kuruobruk ve Çalıdeniz obrukları en çok bilinenlerdir. Ayrıca Akdeniz Bölgesi’nde Akseki’nin doÄŸusunda çok derin obruklar bulunur. Silifke’nin doÄŸusundaki Cennet – Cehennem obrukları turistik açıdan önemlidir.

Mağaralar: Karstik alanlarda yer altı sularının eritmesi sonucu oluşan doğal yer altı boşluklarına mağara denir. Bu mağaralar birer turizm alanıdırlar. En tanınmış olanları Damlataş (Alanya), Karain (Antalya), İnsuyu (Burdur), Dim (Alanya), Zindan (Isparta), Dilek kuyu (Mersin) ve Narlı kuyu (Mersin) mağaralarıdır.

Tüneller ve Doğal Köprüler: Karstik alanlarda yeryüzündeki sular yer altına sızarlar ve tabakaların bu sularla çözünmesi sonucu tüneller oluşur.

Özellikle, Akdeniz Bölgesi’nde bu tüneller sıkça görülür. Buralardaki bazı akarsular, akışlarının bir kısmını yer altındaki bu tünellerle gerçekleştirirler.

yer altında oluşan bu tüneller yer yer çökerek doğal köprüler oluştururlar. Örneğin, Silifke’nin kuzeydoğusunda Göksu nehri üzerindeki Yerköprü bu şekilde oluşmuştur. Uzunluğu 500 m kadardır.

2. Biriktirme �ekilleri

Travertenler: Karstik alanlardan kaynaklanan suların içerisinde eriyik halde bulunan kireç, buharlaşma ve sudaki karbondioksitin ayrışması sonucu çökelir ve travertenler meydana gelir.

Ülkemizde traverten oluşumu en yaygın olarak, Antalya Ovası’ndadır. Bursa’da, Denizli civarında, Pamukkale’de ve Silifke’de de travertenler oluşmuştur.

Sarkıt, Dikit ve Sütunlar: Mağara tavanından sarkan kalsiyum karbonat çökelti taşlarına sarkıt, mağara tabanından yükselen kalsiyum karbonat çökelti taşlarına ise dikit adı verilir.

Sarkıt ve dikitler birleşirse sütun adı verilen şekiller oluşur. Akdeniz Bölgesi’ndeki karstik mağaralarda sarkıt, dikit ve sütunlar fazlaca oluşmuşlardır.

G. BUZULLAR VE BUZULLARIN OLU�TURDU�U �EKİLLER

Türkiye’de IV. Jeolojik zamanda buzullaşmaya uğrayan sahalar

Kutuplarda ve yüksek dağlar üzerinde yağışlar genellikle kar halinde olur. Sıcaklık çok düşük olduğu için yağan karlar erimeden üst üste birikir. Biriken bu karlara toktağan (kalıcı) kar denir. Yaz ve kış karla örtülü olan böyle yerlerin alt kısımlarına ise, toktağan (kalıcı) kar sınırı adı verilir.

Kar örtüsü başlangıçta yumuşak ve gevşektir. Ancak, daha sonra soğuğun etkisi ve yağan karların sıkıştırması ile sertleşir. Buna buzkar denir. Buzkarlar, daha sonra üstüste yağan karların basıncı ile iyice katılaşır ve buzul haline gelir.

Binlerce km2 lik sahaları geniş ve kalın bir örtü gibi kaplayan buzullara örtü buzulu, dağların zirvelerinde oluşan buzullara da dağ buzulu denilmektedir. Ülkemizdeki buzullar dağ buzulu şeklinde oluşmuşlardır.

Buzulların Aşındırma �ekilleri

Buzul Vadisi: Buz örtüleri altında kalmış olan bölgelerde, buzun yatağını aşındırıp derinleştirmesi sonucunda oluşan “U� şeklindeki vadilerdir.

Hörgüç kaya: Anakayanın buzullar tarafından işlenmesi sonucunda oluşan kaya tepeleridir.

Sirk Çanağı (Buz Yalağı): Dağ yamaçlarındaki bazı buzulların, bulundukları alanı aşındırmasıyla oluşan çanaklardır. Buzullar bazen eriyince bu çanaklar sularla dolarak sirk göllerini meydana getirirler.

Türkiye’de, buzulların aşındırma şekilleri, en çok aşağıdaki dağlarımızda görülür:

• Toroslar’da, Bey DaÄŸları, Sultan DaÄŸları, Bolkar DaÄŸları ve AladaÄŸlar
• Göller Yöresi’nde, Davras ve Dedegöl DaÄŸları
• DoÄŸu Anadolu Bölgesi’nde, Mescit, Yalnızçam, Bingöl, Buzul, Süphan, Sat ve AÄŸrı DaÄŸları
• İç Anadolu Bölgesi’nde, Erciyes Dağı
• Marmara Bölgesi’nde, UludaÄŸ
• Karadeniz Bölgesi’nde, Kaçkar ve Giresun DaÄŸları

Buzulların Biriktirme �ekilleri

Moren (BuzultaÅŸ): Buzulların aşındırdıkları malzemeleri biriktirmesiyle oluÅŸurlar. Ortalama kalınlıkları 50 – 60 m kadardır.

Drumlin: Buzulların taşıyıp biriktirdiği materyallerin, buzulun alt kısmındaki erimeler sonucu meydana gelen dereler tarafından işlenmesiyle oluşan birikintilerdir.

Sander Ovası: Eriyerek çekilen buzul sularının oluşturduğu düzlüklerdir.

Türkiye’de, buzul birikim ÅŸekillerinden sadece morenler bulunur. Ancak, bunlar da pek yaygın deÄŸildir. Çünkü, morenlerin büyük bir kısmı akarsular tarafından taşınmıştır.

H. RÜZGÂRLARIN OLU�TURDU�U �EKİLLER

Rüzgârlar, kopardıkları parçacıkları havalandırarak taşımak, bu parçacıkları çarptırarak aşındırmak ve gücü bitince de biriktirmek yoluyla yeryüzünde şekillendirme yaparlar.

Rüzgârlar, en fazla kurak ve yarıkurak bölgelerde etkilidirler. Çünkü, bu bölgelerde bitki örtüsü zayıf, arazi kuru, rüzgâr hızlıdır.

Rüzgâr Aşındırma �ekilleri

Mantar kayaların oluşum aşaması

�ahit kayaların oluşum aşaması

Rüzgârlar, güçleri ölçüsünde yeryüzünden kopardıkları parçacıkları veya mevcut materyalleri sürükleyerek, havalandırarak taşırlar ve önüne çıkan engellere çarptırırlar. Bunun sonucunda, kayaların yüzeyinde çizikler ve oyuklar oluşur. Aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakalar üst üste oluşmuş ise bu oyuklar büyür ve bazı şekiller meydana gelir. Bu şekillerin en sık görülenleri şeytan masaları (mantar kayalar) ve şahit kayalardır.

Rüzgâr Biriktirme �ekilleri

Rüzgâr biriktirme şekillerinden en yaygın olanları kumullardır. Kumullar, rüzgâr hızının azaldığı alanlarda kum yığınları şeklinde meydana gelirler.

Rüzgâr yönünde uzanan kumul tepelerine boyuna kumul, rüzgâra dik yönde olanlara da enine kumul denir. Hilal biçimindeki enine kumullara da barkan adı verilmektedir. Kumul alanlarına yakın yerlerde oluşan ince toz birikintilerine ise lös toprakları adı verilmektedir.

I. GEL-GÄ°T (MED-CEZÄ°R) DALGALAR ve AKINTILAR

1. Gel – Git (Med – Cezir)

Özellikle, Ay’ın ve Güneş’in çekim gücü tesiriyle okyanuslarda görülen alçalma – yükselme hareketleridir. Ay, Dünya’ya Güneş’ten daha yakın olduÄŸu için, gel – git oluÅŸumundaki etkisi daha fazladır. Ay ve GüneÅŸ aynı doÄŸrultuda oldukları zaman çekim güçleri birbirine eklenir ve kabarma daha fazla olur. Buna Büyük Gel-git denir

Ay ve Güneş birbirlerine dik doğrultuda oldukları zamanlarda çekim güçleri birbirini zayıflatır.ve kabarma daha az olur.
Buna da Küçük Gel-Git denir.

Suların kabarma ve çekilme düzeyleri arasındaki dikey yükselti farkına gel – git genliÄŸi denir. İç denizlerde genlik az iken (30 – 80 cm), kıyı denizlerde fazladır. (8 – 20 m)

Gel – git’in etkisi sonucunda;

• Akarsu ağızlarında delta oluÅŸumu engellenir.
• Akarsu vadilerinin ağızlarının tıkanması önlenir.
• Kıyı kirlenmesi önlenir.
• Haliçler oluÅŸur. Deniz yükseldiÄŸi zaman akarsuların ağız kısımlarına sokulur ve haliç ÅŸekli meydana gelir. Bu çeÅŸit kıyılara estuar (haliç tipi) kıyılar denir.
• Watt kıyıları oluÅŸur. Deniz, belli aralıklarla alçalıp yükselince kıyı çizgisi deÄŸiÅŸir. Deniz alçalınca ortaya çıkan, deniz yükselince ortadan kalkan bu kıyılara watt kıyıları denir.

2. Dalgalar

Dalga, deniz yüzeyindeki salınım hareketleridir.

Dalgaları oluşturan nedenler;

• Dünya’nın dönmesi,
• Rüzgârlar,
• Depremler,
• Denizaltı heyelanı,
• Volkanizma’dır.

Deniz dibindeki depremlere ve volkanik faaliyetlere bağlı olarak oluşan dalgalara tsunami dalgaları denir.

3. Akıntılar

Deniz yüzeylerindeki suların, bulundukları yerlerden başka alanlara doğru taşınmasına akıntı denir. Akıntıların oluşmasına neden olan faktörler şunlardır:

a. Yoğunluk farkı

• Sıcaklık farkı: YoÄŸunluÄŸu fazla olan soÄŸuk sular, alttan sıcak su alanlarına doÄŸru, yoÄŸunluÄŸu az olan sıcak sular, üstten soÄŸuk su alanlarına doÄŸru akarlar.
• Tuzluluk farkı: YoÄŸun olan tuzlu sular, alttan tatlı su bölgelerine doÄŸru, yoÄŸunluÄŸu az olan tatlı sular ise üstten tuzlu su bölgelerine doÄŸru akarlar.

b. Seviye farkı: Beslenme kaynakları fazla olan denizlerin seviyeleri, beslenme kaynakları az olan denizlere göre fazladır. Örneğin, İstanbul ve Çanakkale boğazındaki akıntılar gibi.

c. Sürekli rüzgârlar: Okyanus ve denizlerdeki akıntıların en önemli nedeni, sürekli rüzgârlardır. Rüzgârların süresi ve şiddeti, akıntıların etkili olma süresi ve alanını etkiler.

d. Gel – git olayı: Deniz ve okyanuslardaki akıntıların oluÅŸum sebeplerinden birisi de, gel – git olayıdır. Gel – git’in etkili olduÄŸu kıyılarda ÅŸiddetli akıntılar, buna baÄŸlı olarak aşınım ve birikim ÅŸekilleri oluÅŸur.

4. Türkiye’de Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Kıyı �ekilleri

Falezler (Yalıyarlar): Yüksek kıyılarda dalgaların etkisiyle kıyıların alt kısımları aşındırılır ve bazı oyuklar oluşur. Bu oyuklar büyüdüğü zaman tavanları çöker ve denize dik kıyılar meydana gelir. Bu dik kıyılara falez ya da yalıyar adı verilir.

Ãœlkemizde, falezler en çok Karadeniz kıyılarında oluÅŸmuÅŸtur. Çünkü, en dik kayılarımız Karadeniz kıyılarıdır. Hopa – Sarp kıyıları ile Cide – Ä°nebolu kıyıları arasında ve Å�ile çevresinde falezli kıyıların en tipik örnekleri görülür. Akdeniz’de Teke ve TaÅŸeli kıyılarında da falezler oluÅŸmuÅŸtur.

Kıyı Kumsalları (Plajlar): Dalga ve akıntıların etkileriyle kıyıdan koparılan malzemeler, bir müddet sonra sürtünme sonucu iyice ufalanır, incelir. Dalgalar bu küçülen malzemeleri alçak kıyılarda biriktirirler. Sonuçta kıyı kumsalları yani plajlar oluşmuş olur.

Kıyı Okları ve Kordonları: Dalgalar ve kıyı akıntıları, taşıdıkları materyalleri özellikle koyların kenarında biriktirirler. Sonuçta kıyılarda çıkıntılar oluşur.

Bunlara kıyı oku denir. Kıyı okları zamanla daha da genişler ve uzar. Bunlara da kıyı kordonu adı verilir.

Kıyı okları ve kordonları, en belirgin olarak Çukurova, Göksu, Çarşamba ve Bafra deltalarında oluşmuştur.

Lâgünler: Koyların önünde oluşan kıyı kordonları zamanla koyun önünü tamamen kapatır ve denizle olan bağlantısını keserek deniz kenarında bir göl oluşumuna sebebiyet verir. Böyle oluşan göllere lâgün ya da deniz kulağı denir.

Türkiye’deki bütün delta ovalarında küçük lagünler oluşmuştur. Ayrıca, Büyük ve Küçük Çekmece Gölleri ile Durusu Gölü birer lagündür.

Tombololar: Kıyı yakınındaki bir adanın bir kordonla kıyıya bağlanması sonucu oluşan yarım adalara tombolo denir. Türkiye’de Güney Marmara kıyılarındaki Kapıdağ Yarımadası tomboloya örnek olarak verilebilir.

5. Başlıca Kıyı Tipleri

a. Fiyort Kıyılar: Buzul vadilerinin sular altında kalması sonucu oluşan kıyılardır. Bu kıyı tipine ait en güzel örnek, İskandinav Yarımadası’nın Atlas Okyanusu kıyılarıdır. Dünya’nın en büyük fiyordu Norveç’teki Soğne fiyordudur.

b. Skyer Kıyılar: Buzulların aşındırdığı tepeciklerle veya buzulların biriktirdiği moren yığınlarıyla şekillenmiş kıyılar sular altında kalınca yüzlerce adacık ortaya çıkar. Bu tür kıyılara skyer kıyılar denir. Baltık Denizi’nin kuzeydoğusunda bu tür kıyılar görülür.

c. Ria tipi kıyılar: Plâtoları yaran derin vadilerin sular altında kalmasıyla oluşan kıyılardır. Dünya’da en güzel örnekleri, Güneybatı İrlanda ve Kuzeybatı İspanya’da görülür. Ülkemizde’de Güneybatı Ege kıyıları, İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Haliç, ria tipi kıyılara örnek olarak verilebilir.

d. Liman tipi kıyılar: Alçak kıyılardaki geniş vadilerin sular altında kalması ve bunların önünün kıyı setleriyle kapatılması sonucunda oluşmuştur. Dünya’daki en iyi örnekleri, Ukrayna’nın Karadeniz kıyılarında görülür. Ülkemizde de örnek olarak Büyük ve Küçük Çekmece kıyıları gösterilebilir.

e. Dalmaçya tipi kıyılar: Deniz sularının, kıyıya paralel uzanan dağlar arasındaki çukurluklara dolmasıyla oluşan kıyılardır. Dünya’daki en iyi örneği Adriya Denizi kıyılarında görülür. Ülkemizde de Kaş (Antalya) çevresinde bu tür kıyılara rastlanır.

f. Haliç (Estuar) tipi kıyılar: Gel – git olayı sonucunda akarsu ağızlarının aşındırılmasıyla oluÅŸan ve huniye benzeyen kıyılardır. Dünya’nın en büyük halici Hamburg halicidir.

g. Boyuna kıyılar: Dağların denize paralel uzandığı yerlerde boyuna kıyılar görülür. Bu kıyılarda girinti ve çıkıntı son derece azdır. Karadeniz ve Akdeniz kıyıları bu tiptendir.

h. Enine kıyılar: DaÄŸların denize dik uzandığı yerlerde enine kıyılar görülür. Bu kıyılarda girinti – çıkıntı son derece fazladır. Ege kıyıları bu tiptendir.

İ. GÖLLER VE OLU�UMLARI

1. Yerli Kaya Gölleri

a. Tektonik Göller: Yer kabuğunun çökmesi veya kırılması neticesinde meydana gelen çukurluklara suların dolmasıyla oluşurlar. Dünya’nın en derin gölü olan Baykal Gölü (1741 m), Lût Gölü, Hazar Gölü ve Çad Gölü yeryüzündeki başlıca büyük tektonik göllerdir.

Ülkemizdeki başlıca tektonik göller ise şunlardır:

• Marmara Bölgesi’nde; Sapanca, Ä°znik, Ulubat ve Manyas gölleri,
• Ege Bölgesi’nde; Simav Gölü,
• Göller Yöresi’nde; BeyÅŸehir, EÄŸirdir, Acıgöl, Burdur, Ilgın (Çavuşçu), AkÅŸehir, Eber, SuÄŸla ve Kovada gölleri,
• İç Anadolu Bölgesi’nde; Tuz, Seyfe ve Tuzla gölleri,
• DoÄŸu Anadolu Bölgesi’nde Hazar, Hozapin ve Van gölleri.

Türkiye’nin en büyük tabii gölü olan Van Gölü, tektonik bir çukurluğun önünün lavlarla kesilmesi sonucu oluştuğundan volkanik set gölü olarak da bilinir.

b. Karstik Göller: Bu tür göller, kayatuzu, jips, kalker gibi çözünebilen tabakaların bulunduğu sahalarda meydana gelir. Bazı karstik göllerin oluşumunda tektonik olaylar da etkili olmuştur.

Karstik göller, ülkemizde en fazla Toros Dağları’nın batı kesiminde bulunur. Buralarda yer alan Kızılören obruk gölü, Kestel, Avlan, Yarışlı ve Salda gölleri tipik birer karstik göldür. Bu göllerimiz sadece, kireçtaşlarının çözülmesiyle oluşan çanaklar üzerinde meydana gelmişlerdir.

Bununla birlikte, bu alandaki bazı göllerimizin ise oluşumu, tektonik çanaklarda başlamış, karstik olaylarla devam etmiştir. Bu göllerimizin başlıcaları, Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Acıgöl, Kovada ve Suğla gölleridir.

c. Volkanik Göller: Volkanik faaliyetler esnasında oluşan patlama çukurları içerisinde meydana gelen göllerdir.

Başlıca volkanik göllerimiz, Meke Gölü, Acıgöl, Nemrut ve Gölcük gölleri ile Süphan Dağı’nın yan kraterlerinden birinde bulunan Aygır Gölü’dür.

d. Buzul (Sirk) Gölleri: Dağ doruklarında, buzulların aşındırmasıyla oluşan ve sirk adı verilen çukurluklarda meydana gelirler. Ülkemizde Sat, Ağrı, Erciyes, Kaçkar ve Bolkar dağları ile Aladağlar üzerinde yer yer bu türden göller bulunmaktadır.

2. Set Gölleri

a. Alüvyal Set Gölleri: Alüvyonlarla akarsuyun önünün kapanması sonucu oluşur. Ülkemizde, Marmara, Çamiçi (Bafa), Köyceğiz, Mogan ve Eymir Gölleri ile Uzungöl bu tür göllerdendir.

b. Kıyı Set Gölleri: Dalga ve akıntıların taşıdığı malzemeleri koy ve körfezlerin ağız kısmında biriktirmesiyle oluşur. Ülkemizde, Büyük ve Küçük Çekmece gölleri, Durusu (Terkos) gölü, Çukurova deltasındaki Akyatan gölü kıyı set gölleridir.

c. Heyelan Set Gölleri: Heyelan sonucu bir akarsuyun önünün kapanmasıyla oluşur. Tortum, Sera, Abant, Zinav ve Sülük gölleri ile Yedigöller bu tür göllerdendir.

Abant Gölü’nün oluşumunda tektonik hareketler ile alüvyal birikimlerin de etkisi oluşmuştur.

d. Volkanik Set Gölleri: Volkanizma sonucu vadi önlerinin kapanmasıyla meydana gelir. Van, Erçek, Nazik, Çıldır, Haçlı ve Balık gölleri ülkemizdeki volkanik set gölleridir.

e. Baraj (Yapay) Gölleri: Yapay göllerimizin en büyükleri, Atatürk, Keban, Karakaya ve Hirfanlı barajlarının gerisinde kurulan göllerdir.

I. BÄ°TKÄ°SEL DOKULAR

Yüksek yapılı bitkilerdeki dokular; sürgen (meristem) doku ve değişmez doku olmak üzere iki grupta incelenir.

A. SÃœRGEN (MERÄ°STEM) DOKULAR

Meristem dokunun kökeni embriyodur.

Özellikleri :

• Devamlı bölünme yeteneÄŸine sahip hücrelerden oluÅŸur.
• GeliÅŸme ve farklılaÅŸmayı saÄŸlarlar.
• Bitkide enine kalınlaÅŸma ve boyuna uzamayı saÄŸlarlar.
• Hücreleri; canlı, küçük, ince çeperli, bol sitoplazmalı, büyük çekirdekli ve çok küçük kofulludur.
• Hücreler arası boÅŸluklar yoktur. Meristem hücrelerinde mitoz bölünme hızlıdır ve aynı zamanda hormon üretirler.

1. Birincil (Primer) Meristem

Bitkiyi meydana getiren ve bitkinin ömrü boyunca bölünme özelliğini kaybetmeyen meristeme denir. Primer meristem, yüksek yapılı bitkilerde kök, gövde ve dallarda yoğunlaşmıştır. Kök ve gövde uçlarındaki bu bölgelere büyüme noktaları denir.

�ekil : Kök ve Gövde Ucunda Meristem

2. Ä°kincil (Sekonder) Meristem

Değişmez doku hücrelerinin, hormonların da etkisiyle sonradan bölünme özelliği kazanmasıyla meydana gelen dokudur. İkincil meristeme örnek olarak, kök ve gövdenin enine büyümesini sağlayan kambiyum ile mantar meristemi (fellojen) verilebilir.

B. DE�İ�MEZ (BÖLÜNMEZ) DOKULAR

Birincil (primer) ve ikincil (sekonder) meristem dokular, özelliklerini kaybederek veya farklılaşarak bölünmez (değişmez) dokuları meydana getirirler.

1. Parankima (Temel Doku)

Bitkilerde diğer doku ve organların arasını doldurur. Dokuyu meydana getiren hücreler canlı, ince zarlı, bol sitoplazmalıdır. Kofulları küçük ve az sayıdadır.

a. Özümleme Parankiması : Yeşil bitkilerin yapraklarında, genç gövde ve dallarında bulunur. Sitoplazmalarında çok sayıda kloroplast vardır ve organik besin sentezi yaparlar.

b. Havalandırma Parankiması : Oksijen oranının az olduğu ortamlarda yetişen bitkilerin kök ve gövdelerinde bulunur. Hücrelerinin arasında biriken havayı solunumlarında kullanırlar. Bataklık ve su bitkilerinde hava alma ihtiyacını karşılarlar.

c. İletim Parankiması : Özümleme parankimasıyla iletim demetleri arasında bulunur. Bu iki doku arasında besin maddesi taşınmasında görevlidirler.

d. Depo Parankiması : Bitkilerin kök, gövde, tohum ve meyvelerinda bulunur. Örnek : Kaktüste su, cevizde yağ, pancarda şeker, buğdayda nişasta depo eder.

2. Koruyucu Dokular

Bu dokunun hücreleri aralıksız dizilmiş ve klorofilsizdir. Koruyucu dokular epidermis ve periderm olmak üzere ikiye ayrılır.

a. Epidermis : Bitkinin genç bölgelerinin ve yapraklarının üzerini örten çoğunlukla tek tabakalı bir dokudur.

b. Periderm : Bitki yaşlandıkça epidermis iç ve dış etkilerle parçalanır. Bunun yerini periderm denilen mantar doku alır.

3. Ä°letim Dokusu

Bitkilerde maddelerin taşınmasını gerçekleştiren dokudur. İletim dokusu, yapısı ve görevi bakımından ksilem (odun borusu) ve floem (soymuk borusu) olmak üzere iki kısımdan meydana gelir.

a. Odun (Ksilem) Demeti

Dört ayrı hücre çeşidinden oluşur. Bunlar trake, trakeit, ksilem parankiması ve ksilem sklerenkimasıdır. Ksilem (odun borusu) hücreleri ölüdür. Madde taşınması köklerden yapraklara doğru tek yönlüdür.

�ekil : Odun Borularının Oluşumu ve Yapısı

Su ve suda çözünmüş inorganik maddelerin taşınmasını gerçekleştirir. Madde taşınması hızlıdır. Trake ve trakeit hücrelerinden meydana gelir. Bitkinin odun kısmını meydana getirir.

b. Soymuk (Floem) Demeti

Hücreleri canlıdır. Buradaki hücrelerden kalburlu borular çekirdeksizdir. Fotosentez ürünlerinin yapraklardan diğer kısımlara ve köklerde sentezlenen amino asit gibi organik maddelerin yapraklara taşınmasını gerçekleştirir. İki yönlü madde taşınması görülür. Madde taşınması yavaştır.

Kalburlu borular, arkadaş hücreleri, floem parankiması ve floem sklerenkiması hücrelerinden meydana gelir. Bitkinin kabuk bölgesinde daha çoktur.

�ekil : Soymuk Borularının Oluşumu ve Yapısı

4. Destek Doku

Bitkilerin şeklinin korunmasını ve dış etkilere karşı dayanıklılık sağlar. Otsu bitkiler ile odunsu bitkilerin büyümekte olan genç kısımlarında diklik ve sertlik destek dokuyla değil turgor basıncı ile sağlanır.

a. Pek Doku (Kollenkima) : Hücreleri canlıdır. Büyümekte olan genç bitkilerde, yapraklarda, çiçeklerde ve meyve saplarında bulunur.

b. Sert Doku (Sklerenkima): Hücreleri ölü olup çeperleri lignin ve selüloz birikmesiyle kalınlaşmıştır. Sitoplazmaları ve çekirdekleri yoktur. Sklerenkima lifleri ve taş hücreleri olmak üzere iki çeşidi vardır. Kalın çeperli sklerenkima lifleri çok sağlamdır, aynı kalınlıktaki çelik teller kadar yük kaldırabilirler. Taş hücrelerinin sklerenkima liflerinden farkı boylarının uzun olmaması ve yaklaşık olarak boylarının enlerine eşit olmasıdır. Bu hücrelere bitkinin kabuğunda, meyve ve tohumlarında çok sık rastlanır. Armut ve ayvanın meyvelerindeki sert hücreler taş hücreleridir.

5. Salgı Dokusu

Salgı dokusunun hücreleri; bol sitoplazmalı, iri çekirdeklidir ve devamlı canlı kalırlar.
Salgı maddelerinin bitkilere çok önemli faydaları vardır.
Reçine ve tanen gibi maddeler bitkiyi parazitlerden çürümekten ve sıcaklıktan korur.
Isırgandaki yakıcı tüyler korunmayı sağlar.
Böçekçil bitkilerde salgılanan sindirim öz suyu sindirime yardımcı olur.
II. BİTKİLERDE TA�IMA SİSTEMİ

Tek hücreli bitkilerde özel bir taşıma sistemi bulunmaz. Gerekli maddelerin taşınmasını hücre zarlarıyla yaparlar.

Çok hücreli su yosunları, ciğer otları ve kara yosunlarında da herhangi bir taşıma sistemi yoktur. Bütün vücut yüzeyleriyle madde değişimini sağladıklarından ve küçük vücutlu olduklarından böyle bir sisteme ihtiyaç yoktur. Gerekli taşıma işlemi hücreler arasında difüzyon ve aktif taşıma ile yapılabilmektedir. Bundan dolayı bunlara “damarsız bitkiler� denir.

Yüksek yapılı bitkilerde bunu sağlayan yaprak, kök ve iletim demetleri bulunur. Ayrıca bunların yanında taşıma işini doğrudan yada dolaylı olarak etkileyen yapılar da vardır

A. TA�IMAYI ETKİLEYEN YAPILAR

1. Yaprak

Bir yaprağın kesitinde şu kısımlar bulunur.

a. Epidermis : Yaprağın alt ve üst yüzeyi epidermis hücreleriyle örtülüdür. Bu hücreler, çoğunlukla tek tabakalıdır. Kloroplast ihtiva etmediklerinden fotosentez yapamazlar ve renksizdirler. Hücreler arasında boşluk yoktur. Yüzeyleri salgıladıkları mumsu kütikula tabakasıyla örtülüdür.

Epidermis hücrelerinin yüzeyini kaplayan kütikula tabakası şu faydaları sağlar. Bitkinin su kaybını önler. Su içinde ve su kenarlarında yaşayan bitkilerde ince, kurak bölge bitkilerinde kalındır. Yaprağın alt tabakalarına ışığın geçmesini engellemez.

�ekil : Bir Yapraktaki Tabakalar ve Madde Alış Verişi

b. Mezofil tabakası: Yaprakta iki epidermis arasında kalan çok hücreli tabakaya denir.

Mezofil tabakası, Kloroplastlı parankima hücrelerinden meydana gelir. Yaprağın fotosentez yapan dokusudur.

Bu tabakada palizat ve sünger parankiması olarak adlandırılan iki tip parankima hücresi bulunur. İletim demetlerinin devamı olan yaprak damarları mezofil tabakasında bulunur.

2. Stoma (Gözenek)

Fotosentez ve solunum gazlarının alınıp verilmesiyle, su buharı atılmasında görevlidirler. Epidermis hücrelerinin farklılaşması sonucu meydana gelirler.

�ekil : Stomaların Açık ve Kapalı Durumları

Bu yapılar, herbiri kloroplastlı iki stoma (= kapatma) hücresinden oluşur. Stoma hücreleri fasulye tanesi şeklinde olup aralarında stoma açıklığı bulunur.

Stoma hücrelerinin stoma açıklığına bakan çeperleri diğer çeperlerine göre daha kalındır. Mezofil tabakasının stoma bölgesine bakan kısımlarında solunum boşluğu bulunur.

Stomalar açılıp kapanabilme özelliğine sahiptir. Açılıp kapanma stoma hücrelerindeki turgor basıncının değişimi ile sağlanır.

Bu olayların sırası şöyledir:

• Stoma hücrelerinde ışık ÅŸiddeti arttıkça fotosentezle üretilen glikoz miktarı artar.
• Glikozun artmasıyla yoÄŸunluk artacağından komÅŸu epidermis hücrelerinden bekçi hücrelerine su geçiÅŸi olur.
• Su alan stoma hücrelerinde turgor basıncı artar.
• Turgor basıncı çeperin ince kısımlarında daha fazla etki ederek, bu kısımları dışarı doÄŸru gerginleÅŸtirir ve stomalar açılır.
• Karanlıkta glikoz sentezi durur. Glikozlar niÅŸastaya çevrileceÄŸinden yoÄŸunluk azalır, bekçi hücreleri su kaybederler.
• Su kaybeden hücrelerin turgor basıncı azalır. Osmotik basıncı artar ve stomalar kapanır.
• Bitkinin yaÅŸadığı ortamlara göre stomalarda bazı deÄŸiÅŸiklikler görülür:

Nemli bölgelerde yayılış gösteren bitkilerde stomalar, epidermis yüzeyinden daha yüksekte, epidermisin çıkıntısı üzerinde yer almaktadır.
Kurak ortam bitkilerinde stomalar, epidermis yüzeyinden daha aşağıda bulunur ve üzerleri tüylerle kaplıdır. Kütikula kalındır.
Ilıman bölge bitkilerinde stomalar epidermis ile aynı seviyede bulunur.

3. Lentisel (Kovucuk)

Bitkide mantar doku hücrelerinden meydana gelen basit açıklıklardır. Ölü hücrelerden meydana gelirler. Stomalarda olduğu gibi açılır – kapanır özelliğe sahip değildirler. Genellikle çok yıllık bitkilerin gövde ve dallarında bulunur. O2 alıp, CO2 atarak gaz difüzyonunu sağlarlar.

4. Hidatod (Su Savakları)

Yaprak uçlarında ve kenarlarında bulunur. Terlemenin mümkün olmadığı, havanın neme doyduğu zamanlarda alınan fazla suyun sıvı olarak atıldığı açıklardır. Bu su atma olayına damlama (gutasyon) denir.

B. TA�IMA SİSTEMİNİN YAPISI

Bitkilerde su, mineral maddeler ve organik maddelerin taşınmasını sağlayan iletim sistemi bulunur. İletim sistemi, ksilem (= odun) ve floem (= soymuk) demetlerinden meydana gelir.

�ekil : Değişik Bitkilerde İletim Demetlerinin Durumu

İletim demetleri arasında kambiyum tabakası bulunursa, bu tip iletim demetlerine açık iletim demeti, bulunmazsa kapalı iletim demeti denir. Kambiyum tabakası çift çenekli bitkilerin tek yıllık olanlarında basit yapılıdır.

Bitkilerdeki iletim demetlerinde, floem ve ksilem boruları daima yan yana bulunur.

C. SU VE MİNERALLERİN TA�INMASI

Bitkiler su ve suda erimiş madensel tuzları kökteki epidermis hücrelerinin dışarıya doğru uzaması sonucu meydana gelen emici tüyler vasıtasıyla topraktan temin ederler. Suyun ve mineral maddelerin geçişi osmoz ve difüzyona göre gerçekleşir.

Bitkiler su ve suda erimiş madensel tuzları kökteki epidermis hücrelerinin dışarıya doğru uzaması sonucu meydana gelen emici tüyler vasıtasıyla topraktan temin ederler. Suyun ve mineral maddelerin geçişi osmoz ve difüzyona göre gerçekleşir.

1. Kılcallık Olayı

Odun borularının kılcal yapıda (mikroskobik borular) olması suyun yükselmesini kolaylaştırır.

2. Kök Basıncı

Suyun taşınmasında ilk etkili olan basınçtır. Kök hücrelerindeki su, çevresindeki toprak suyuna oranla daha çok yoğunluğa sahip olduğu için, osmotik basınç farkı kök basıncının meydana gelmesine neden olur.

3. Kohezyon Kuvveti

Bitkilerin stomaları aracılığıyla su kaybetmesine terleme (transpirasyon) denir. Terleme sonucu kaybedilen su yapraklarda osmotik basıncın artmasını sağlar. Kökler az yoğun ortamda bulunduklarından, kökten yapraklara doğru büyük bir emme kuvveti doğar.

Su, odun borularında köklerden ağacın tepesine kadar devamlı bir su sütunu meydana getirir. Su molekülleri, hidrojen bağları ile birbirini çekerek birarada bulunma özelliğindedir. Buna kohezyon kuvveti denir. Suyun yükselmesinde en etkili faktördür.

4. Terleme (Transprasyon)

Suyun stomalardan buhar olarak atılmasına terleme denir. Bu olayla bitkiler şu faydaları sağlarlar.

Fazla ısı vücuttan uzaklaştırılır.
Metabolizma sonucu oluşmuş fazla su atılır.
Topraktan minerallerin emilimi devam ettirilir.
Terleme hızını iki grup faktör etkiler.
a. Çevresel Faktörler : Işık, nem, sıcaklık, rüzgâr, topraktaki su miktarı.

b. Bitkisel Faktörler : Stomaların yapısı, büyüklüğü ve dağılışı, yaprak alanı ve yapısı, kütikula tabakasının kalınlığı, yapraktaki tüy miktarı, yaprak hücrelerinin osmotik basıncı, stoma hücrelerinin turgor basıncı, vs

D. ORGANİK MADDELERİN TA�INMASI

Organik maddeler soymuk borularının canlı hücrelerinde difüzyonla ve gerektiğinde aktif taşıma ile taşınır.

Soymuk borularında taşınmayı açıklamaya çalışan en iyi teori bitkinin farklı kısımlarındaki sıvı basıncının farklı olması esasına dayanmaktadır. Bu teoriye göre; yaprakta, fotosentez sonucu meydana gelen glikoz ve diğer organik maddeler soymuk hücrelerine geçer. Bu durumda hücrenin yoğunluğu artacağından, hücrenin içine su molekülleri de girer. Böylece soymuk hücrelerindeki su basıncı da artmış olur. Bitkinin diğer kısımlarındaki soymuk borularında glikoz dışarıya çıkarken, suyu da beraberinde çıkarır ve sıvı basıncı düşmüş olur. Yapraktaki soymuk hücrelerinde sıvı basıncı yüksek olduğundan, sıvı basıncının yüksek olduğu yerden az olduğu bölgeye doğru organik madde akışı olur. Köklerde bulunan amino asitler, fosforlu ve azotlu organik bileşikler yapraklara aynı yolla taşınır.

III. BİTKİLERDEKİ Dİ�ER OLAYLAR

Bitkilerde solunum, boşaltım, sindirim, endokrin, sinir gibi sistemler bulunmadığından, bunların görevini gerçekleştiren bazı küçük yapılar vardır.

A. BİTKİLERDE GAZ DE�İ�İMİ

1. Stoma (Gözenek)

Gündüzleri CO2 alıp O2 vermeyi, geceleri ise O2 alıp CO2 vermeyi gerçekleştirirler. Ayrıca ortam sıcaklığına göre farklı oranlarda terleme de yapabilirler.

2. Lentisel (Kovucuk)

Çoğunlukla O2 alıp CO2 verirler. Çünkü odunsu gövdeler solunum yaptığı halde fotosentez yapmaz.

3. Kökler

Toprak partikülleri arasındaki oksijen, az da olsa kök hücreleri tarafından difüzyonla alınabilir ve aynı şekilde karbon dioksit toprağa verilebilir.

B. BÄ°TKÄ°LERDE SÄ°NDÄ°RÄ°M

Bitkilerde genellikle özelleşmiş bir sindirim sistemi bulunmaz. Saprofit mantarlar kloroplastları olmadığı için besinlerini sentezleyemezler. Bunun için hücre dışı sindirimi gerçekleştirebilirler. Ekmek küfleri bunlara örnektir. Bazı tam parazit bitkiler ise sindirilmiş besinleri konak bitkinin dokularından emerler.

Azotça fakir, kumlu ve bataklık yerlerde yaşayan bazı yeşil bitkiler ise protein kaynağı olarak böcekleri yakalayıp sindirebilecek yapılara sahiptirler.

Dionea klorofilli olduğu ve kendi besinini yapabildiği halde, açılıp kapanan özel yapraklarıyla böcekleri de yakalayabilir. Salgıladığı sindirim enzimleri yardımıyla böceğin proteinli yapılarını amino asitlere kadar parçalar. Amino asitler yaprak hücreleri tarafından emilerek bitkiye alınır.

C. BÄ°TKÄ°LERDE DESTEK YAPILAR

Basit yapılı bitkilerde ve yüksek yapılı bitkilerin genç dokularında desteklik vazifesini yapan, diklik ve sertliği sağlayan turgor basıncıdır.
Yüksek yapılı bitkilerde diklik ve sertliği pek doku ve sert doku sağlar.
Pek doku; gelişmekte olan otsu ve odunsu bitkilerin gövde, kök ve yapraklarında diklik ve sertliği sağlar. Hücreleri canlıdır.
Sert doku; gelişmesini tamamlamış bitki kısımlarında bulunur. Ölü hücrelerden oluşur.
D. BİTKİLERDE BO�ALTIM

Kara bitkilerinde üç farklı organ sayesinde boşaltım gerçekleştirilebilir.

1. Yapraklarda boşaltım: Bitkiler yapraklarıyla üç farklı şekilde boşaltım yapabilmektedir.

Stomalar vasıtasıyla solunum ve fotosentez gazlarının (O2 ve CO2) fazlası ve su buhar halinde terleme yoluyla bitkiden uzaklaştırılabilir.
Yapraklarda biriktirilen fazla tuzlar yaprak dökümüyle bitkiden uzaklaştırılmış olur.
Yine yapraklarda bulunan hidatodlardan (su savağı) su sıvı halde gutasyon (damlama) denilen olayla atılabilir.

2. Gövdede boşaltım: Gövdede lentiseller vasıtasıyla fazla CO2 dışarıya atılabilir.
3. Köklerde boşaltım: Bazı bitkiler CO2 ve bazı organik maddeleri kökleriyle toprağa boşaltırlar.

E. BÄ°TKÄ°LERDE HORMONAL DÃœZENLEME VE DUYARLILIK

Bitkilerde sinir sistemi ve vücudu sürekli dolaşan daimi bir sıvı (kan) yoktur. Organlar ve dokular arasındaki düzenleme işi ve duyarlılığın sağlanması sadece hormonlarla yapılır.

Bitkisel Hormonlar ve Görevleri

Oksin hormonları normal miktarlarda üretildiği zaman kök tomurcuk ve gövdede büyümeyi artırdığı gibi çok fazla üretildiği zaman gelişmeyi durdurucu olabilir.

Giberellinler: Gövde uzaması, meyve vermesi, tohumun çimlenmesi.
Sitokininler: Tomurcuk gelişmesi, tohum çimlenmesi, yaprakların geç yaşlanması.
Absisik Asit: Tomurcuk ve tohum uykusunun sağlanması (dormansi).
Etilen: Bir hidrokarbon olup, sadece üretildiği yerlerde etkilidir. Yaprak dökümü, meyve olgunlaşmasını sağlar.

Bu hormonlardan bazılarının diğer bir görevi de bitkisel hareketlere neden olmalarıdır. Bitkilerde, duyarlılığı sağlayan başlıca bitkisel hareketler üç grupta toplanır.

1. Tropizma (Yönelim) Hareketi

Uyartının yönüne bağlı olarak meydana gelen yönelme hareketidir. Özellikle uç meristem bölgesindeki oksin hormonunun eşit olmayan dağılımından kaynaklanır.

Yönelim hareketi uyarana doğru ise (+) tropizma, uyaranın aksi yönünde ise, (–) tropizma adını alır.

Uyaran –  Tropizma Adı

Işık – Fototropizma
Sıcaklık – Termotropizma
Nem ve su – Hidrotropizma
Kimyasal madde – Kemotropizma
Yer̤ekimi РGeotropizma
Yaralanma – Travmatropizma

2. Nasti (Irganım) Hareketleri

Uyaranın yönüne bağlı olmaksızın yapılan irkilme hareketidir. Olay, turgor basıncındaki ani değişmelerden kaynaklanır. Uyartının yönüne bağlı olmadığından (+) ve (–) nastiden söz edilemez.

Uyaran – Nasti Adı

Dokunma -  Tigmonasti
Sarsıntı - Sismonasti
Sıcaklık – Termonasti
Işık – Fotonasti

3. Taksi (Yer DeÄŸiÅŸtirme) Hareketleri

Uyaranın yönüne bağlı olarak, özellikle tek hücreli bitkilerin yer değiştirme hareketidir. Uyaranın yönü önemli olduğu için (+) ve (–) taksi hareketinden söz edilir.

Uyaran – Taksi Hareketi

Işık – Fototaksi
Sıcaklık – Termotaksi
Kimyasal madde – Kemotaksi

A. SICAK Ä°KLÄ°MLER

1. Ekvatoral Ä°klim

Ekvator çevresinde, 0° – 10° Kuzey ve Güney enlemleri arasında görülür. Yıllık ortalama sıcaklık 25°C dolayındadır.

Yıllık sıcaklık farkı 2 – 3°C yi geçmez. Yıllık yağış miktarı 2000 mm den fazladır. Her mevsim yağışlı olmakla birlikte, ekinoks tarihlerinde yağış maksimum düzeye eriÅŸir. Tabii bitki örtüsü oldukça gür ve geniÅŸ yapraklı ormanlardır.

Ekvatoral iklim, Amazon ve Kongo havzalarının büyük bir kesiminde, Gine Körfezi kıyılarına yakın bölgelerde, Endonezya ve Malezya’nın büyük bir bölümünde etkili olmaktadır.

2. Tropikal Ä°klim (Subtropikal – Savan)

10° – 20° Kuzey ve Güney enlemleri arasında ve 0° – 10° enlemlerinde 1000 m. den sonra görülür. Ekvatoral kuÅŸak ile çöller arasında bir geçiÅŸ iklimidir.

Yıllık ortalama sıcaklık 20 °C dolayındadır. Yıllık sıcaklık farkı 4 – 5 °C dir. Yıllık yağış miktarı 1000 – 2000 mm. arasındadır. GüneÅŸ ışınlarının dik geldiÄŸi yaz ayları yağışlı, kışlar kuraktır. Tabii bitki örtüsü yüksek boylu ve gür bitki toplulukları olan savanlardır.

3. Muson Ä°klimi

Muson rüzgârlarının etki alanlarında görülür. Yıllık ortalama sıcaklık
15 – 20 °C dir. Yıllık sıcaklık farkı 10 °C civarındadır.

Yıllık ortalama yağış 2000 mm. dolayındadır. Yıllık yağışların % 85′i yaz aylarında düşer. Kış mevsimi kurak geçmektedir. Tabii bitki örtüsü kışın yaprağını döken, yazın yeÅŸillenen ormanlardır. Yağışların azaldığı yerlerde ise savanlar görülür.

4. Çöl İklimi (Sıcak ve Kurak İklim)

Dönenceler civarında, Asya ve Kuzey Amerika’da karaların iç kısımlarında ve Güney Amerika’da görülür. Bu iklim tipini, yağışların yok denecek kadar az olması belirler. Çöllerdeki nem yetersizliği, günlük sıcaklık farkının büyümesine zemin hazırlamıştır. Günlük sıcaklık farkının 50°C yi bulduğu zamanlar olmaktadır. Yıllık yağış miktarı
100 mm nin altındadır. Yağışlar daha çok sağanak yağmurlar şeklindedir. Tabii bitki örtüsü bazı kurakçıl otlar ve kaktüs bitkileridir.

Afrika’da B. Sahra, Ortadoğu’da Necef, Asya’da Gobi, Taklamakan, Avustralya’da Gobbon ve Gibson, Güney Afrika’da Kalahari ve Namib, Güney Amerika’da Patagonya, Atacama ve Peru yeryüzündeki başlıca çöl alanlarıdır.

B. ILIMAN Ä°KLÄ°MLER

1. Akdeniz Ä°klimi

Genel olarak, 30° – 40° enlemleri arasında görülür. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır. Yıllık ortalama sıcaklık 15 – 20°C dir.

Yıllık sıcaklık farkı ise 18°C kadardır. Yıllık yağış miktarı 600 – 1000 mm arasında deÄŸiÅŸir. En fazla yağış kışın, en az yağış yazın görülür. Karakteristik bitki örtüsü, kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle ortaya çıkan makilerdir.

Makiler, sürekli yeşil kalabilen, kısa boylu, sert yapraklı, kuraklığa dayanabilen, çalımsı bodur bitkilerdir. Mersin, defne, kocayemiş, zeytin, süpürge çalısı, bodur, ardıç gibi bitkiler başlıca maki türleridir. Akdeniz ikliminde yağışın az çok yeterli olduğu orta yükseklikteki yamaçlarda iğne yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlar (Kızılçam, sarıçam, karaçam ormanları gibi) yer alır.

Akdeniz iklimi en belirgin olarak Akdeniz çevresinde görülmekle birlikte, Güney Portekiz, Afrika’nın güneyinde Kap Bölgesi, Avustralya’nın güneybatısı ve güneydoğusu, Orta �ili ve ABD’nin Kaliforniya eyaletinde de etkili olmaktadır.

2. Okyanusal Ä°klim

Genel olarak, 30° – 60° enlemleri arasında, karaların batı kıyılarında görülür. Yazlar fazla sıcak, kışlar da fazla soÄŸuk olmaz. Yıllık sıcaklık ortalaması 15°C dir. Yıllık sıcaklık farkı 10°C yi bulmaktadır.

Yıllık yağış ortalaması 1500 mm. dir. En fazla yağış sonbaharda görülür. Tabii bitki örtüsü yayvan ve iğne yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlardır. Ormanların tahrip edildiği yerlerde çayırlar bulunur.

Okyanusal iklim, Batı Avrupa, Kuzey Amerika’nın kuzeybatısı, Güney �ili, Avustralya’nın kuzeydoğusu ve Yeni Zelanda’da etkili olmaktadır.

3. Karasal Ä°klim

Genel olarak, 30° – 65° enlemleri arasında, karaların deniz etkisinden uzak iç kısımlarında ve kıtaların doÄŸu kıyılarında görülmektedir. Kışlar çok soÄŸuk geçer ve uzun sürer. Yazlar ise sıcaktır. Yıllık sıcaklık ortalaması 0 – 10°C arasında deÄŸiÅŸir. Yıllık sıcaklık farkı 20 – 40°C dir. Yıllık yağış miktarı 500 – 600 mm dolayındadır.

En fazla yağış yazın, en az yağış kışın düşer. Kış yağışları daha çok kar ÅŸeklindedir. Tabii bitki örtüsü iÄŸne yapraklı ormanlardır. Yağışın azaldığı kesimlerde de bozkırlar (step) görülür. Sibirya ve Kanada da iÄŸne yapraklı ormanlara tayga ormanları adı verilir. Taygalar, Dünya ormanlarının % 15′ini oluÅŸtururlar.

Karasal iklim, Sibirya, Kanada ve Doğu Avrupa’da geniş bir yayılış sahasına sahiptir.

4. Step İklimi (Yarıkurak İklim)

Step iklimi, bir geçiÅŸ iklimi özelliÄŸi gösterir. Step iklimlerinde yıllık sıcaklık farkı 15 – 30°C dir.

Yıllık yağış miktarı 300 – 500 mm. dir. Step iklimlerinde en fazla yağış ilkbaharda ve yazın düşmektedir. Tabii bitki örtüsü yağışlı mevsimde yeÅŸeren, kurak mevsimde sararan step (bozkır) tir.

İnsanlar tarafından ağaç kesilerek, yakılarak ormanların ortadan kaldırılması sonucunda oluşan bozkırlara antropojen bozkır denir. Bu tür bozkırlar, ormanların tahrip edilmesi sonucunda ortaya çıktığından yer yer orman ağacı topluluklarına rastlanır.

C. SO�UK İKLİMLER

1. Tundra İklimi (Kutupaltı İklimi)

Genel olarak, 65° – 80° Kuzey enlemleri arasında görülür. Sıcaklığın çok düşük olduÄŸu bir iklim tipidir. Bu iklimde en sıcak ayın ortalaması dahi 10°C yi geçmez. Kışın deÄŸerler -30°C ile -40°C ye iner. Yıllık sıcaklık farkının 65°C yi bulduÄŸu yerler vardır. Yağışlar ortalama 200 – 250 mm kadardır. En fazla yağış yaz aylarında görülür. Tabii bitki örtüsü çalı, yosun ve yazın yeÅŸeren kurakçıl otlardan oluÅŸan tundralardır.

Tundra iklimi, Avrupa’nın kuzey kıyıları, Kuzey Sibirya, Kuzey Kanada, Grönland Adası kıyıları ve Orta kuşaktaki yüksek dağlarda etkili olmaktadır.

2. Kutup Ä°klimi

Karlar ve buzullarla kaplı kutup bölgelerinde görülür. Sıcaklık ortalaması bütün yıl boyunca 0°C nin altındadır. Sıcaklık, çoğu zaman -40°C ye, hatta daha altına iner. Yıllık sıcaklık farkı 30°C dolaylarındadır. Yağışlar son derece az ve kar şeklindedir. Ortalama yağış 200 mm. civarındadır. Bu iklim tipinde bitki örtüsü yoktur.

Kutup iklimi, Kuzey Kutbu çevresinde Grönland Adası’nın iç kısımlarında ve Antarktika’da etkilidir.

A. SICAKLIK

1. Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• En düşük ortalama sıcaklıklar, KuzeydoÄŸu Anadolu’da görülür.
• En yüksek ortalama sıcaklıklar, GüneydoÄŸu Anadolu Bölgesi’nin güneyi ile Akdeniz kıyılarında görülür.
• En düşük sıcaklık ile en yüksek sıcaklık arasındaki fark 8°C den fazladır.
• Sıcaklık genelde güneyden kuzeye gidildikçe azalmaktadır.

2. Temmuz Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Temmuz ayında, bölgeler arasındaki sıcaklık farkı Ocak ayına oranla daha azdır.
• Temmuz ayında en düşük sıcaklık, KuzeydoÄŸu Anadolu, Karadeniz kıyıları ve Marmara’nın kuzeyinde görülür.
• Bu ayda en yüksek sıcaklıklar , GüneydoÄŸu Anadolu Bölgesi’nde görülür

3.Ocak Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Ocak ayında, bölgeler arasındaki sıcaklık farkı, Temmuz ayına oranla daha fazladır.
• En düşük sıcaklıklar, KuzeydoÄŸu Anadolu’da görülür.
• En yüksek sıcaklıklar Akdeniz kıyı kesiminde görülür.

B. BASINÇ ve RÜZGÂRLAR

BASINÇ

Türkiye’yi en çok etkileyen gezici basınç merkezleri şunlardır:

a. Sibirya YB Merkezi: Sibirya üzerinde oluşur. Türkiye’yi kışın etkiler. Soğuk ve kar getirir. 60° enlemleri çevresinde oluşmasına rağmen, soğumadan dolayı termik kökenlidir.

b. Asor YB Merkezi: Atlas Okyanusu üzerindeki Asor Adaları çevresinde, 30° DYB alanına bağlı olarak oluşur.

Kış mevsiminde Sibirya antisiklonu ile birleşerek Türkiye üzerinde etkili olduğunda İzlanda siklonu Türkiye’ye sokulamaz. Bunun sonucunda da ülkemizde kışlar soğuk, sert ve kar yağışlı geçer.

c. Basra AB Merkezi: Basra Körfezi çevresinin aşırı ısınmasıyla oluşur. Samyeli rüzgârları vasıtasıyla Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde etkili olur. Havadaki nemi kurutarak sıcaklık ve buharlaşmayı artırır. 30° Kuzey enlemi çevresinde oluşmasına rağmen, ısınmadan dolayı termik kökenlidir. Türkiye’de yaz mevsiminde etkilidir.

d. İzlanda AB Merkezi: İzlanda üzerinde oluşur. Türkiye’de kışın ve ilkbaharda etkili olur. Etkili olduğunda Türkiye’de kışlar ılık, kısa ve yağmurlu geçer. 60° enlemleri çevresinde oluştuğu için dinamik kökenlidir.

RÜZGÂRLAR

a. Soğuk Yerel Rüzgârlar

Karayel: Balkanlar’daki yüksek basınç ve Basra Körfezi’ndeki alçak basınç sonucu oluşur. Kuzeybatıdan soğuk ve kuru olarak eser. Kış mevsiminde Marmara Bölgesi ile Batı Karadeniz’de sıcaklıkları azaltarak kar yağışına neden olur.

Yıldız: Kuzeyden eser. Karadeniz üzerinden geldiği için soğuk ve nemlidir. Karadeniz Dağları’nda yağış bırakır.

Poyraz: Marmara, Karadeniz ve İç bölgelerimize kuzeydoğudan esen soğuk, kuru bir rüzgardır. Doğu Avrupa’daki yüksek basıncın etkisi sonucunda oluşur. Kışın sıcaklıkları azaltarak kar yağışına neden olur. Yaz poyrazı ise serin ve kuru olarak eser.

Ege Denizi’nde, yazın poyraz benzeri rüzgârlar tam kuzeyden eserler. Eski Yunanlılar bu rüzgarlara, ticaret rüzgârı anlamında Etesia demişlerdir. Bugün de, Dünya literatüründe Ege Denizi’nde yazın kuzeyden esen rüzgârlara etezyen (etesien) denilmektedir.
b. Sıcak Yerel Rüzgârlar

Lodos: Kuzey Afrika’daki yüksek basınç ve Hazar Denizi’ndeki alçak basınç sonucu oluşur. Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde etkilidir. Akdeniz’den geldiği için nemli ve sıcaktır. İç kesimlere sokulurken yükseltinin etkisiyle soğuyarak yağışa neden olur. Kış mevsiminde etkili olduğu bölgelerde, sıcaklığı artırarak kar erimelerine neden olur.

Kıble: Güneyden eser. İç kesimlerimizde etkili olur. Akdeniz Bölgesi’nde nemli ve sıcak, iç kesimlerde ise, kuru ve sıcak olarak eser.

Keşişleme (Samyeli): 30° enlemi çevresindeki dinamik yüksek basıncın etkisi sonucu oluşur. Suriye Çölü’nden Güneydoğu Anadolu’ya doğru eser. Sıcak ve kurudur. Bitkiler üzerinde kurutucu etkisi vardır.

C. NEM ve YA�I�LAR

• Türkiye’de yağış dağılışı haritası ile yerÅŸekilleri haritası karşılaÅŸtırıldığında, aralarında yakın ilgi bulunduÄŸu tespit edilmektedir.
• Türkiye’de fazla yağış alan yerler (1000 mm. den fazla), DoÄŸu ve Batı Karadeniz bölümleri ile bazı Batı ve DoÄŸu Anadolu daÄŸlarıdır. En fazla yağış alan yer Rize çevresidir. (2400 mm. den fazla)
• Türkiye’de orta derecede yağış alan yerler (500 mm – 1000 mm arası), Akdeniz, Ege, Marmara, Orta Karadeniz, DoÄŸu Anadolu ve İç Anadolu’nun kuzey kesimleridir.
• Türkiye’de az yağış alan yerler (500 mm nin altında), İç Anadolu, GüneydoÄŸu Anadolu ve yer yer DoÄŸu Anadolu’nun çukur yerleridir. En az yağış alan yer, Tuz Gölü çevresi ile IÄŸdır Ovası civarıdır. (250 mm nin altında)

Ä°KLÄ°M

Geniş bir sahada, uzun yıllar boyunca (40 – 50 yıl) devam eden, atmosfer olaylarının ortalamasına iklim denir.

HAVA DURUMU

Dar bir sahada, kısa süre içerisinde görülen atmosfer olaylarına hava durumu denir.

KLiMATOLOJÄ°

Geniş sahalarda, uzun yıllar devam eden atmosfer olaylarının ortalamalarını tespit ederek, iklim bölgelerini ve karakterlerini inceleyen bilim dalına klimatoloji denir.

METEOROLOJÄ°

Dar sahalarda, kısa süreli atmosfer olaylarını inceleyen bilim dalına meteoroloji denir.

Ä°KLÄ°M ELEMANLARI

• Atmosfer ve Özellikleri
• Sıcaklık
• Basınç
• Rüzgarlar
• Nem ve Yağışlar

Atmosfer içerisindeki subuharına nem denir. Nem higrometre adı verilen aletle ölçülür. Havanın nemi gram (gr) olarak ifade edilmektedir.

1. Mutlak Nem: 1m³ hava içerisinde bulunan subuharının gr olarak ağırlığına mutlak nem denir. Mutlak nem, sıcaklık ve buharlaÅŸmanın fazla olduÄŸu Ekvatoral bölgelerde çok, soÄŸuk kutup bölgeleri ile yüksek daÄŸlarda azdır.

2. Maksimum Nem: 1m³ havanın belli sıcaklıkta taşıyabileceÄŸi en fazla nem miktarına maksimum nem denir. Maksimum nem sıcaklığa baÄŸlı olarak deÄŸiÅŸir. Sıcaklık arttıkça hava geniÅŸleyeceÄŸinden taşıyabileceÄŸi nem miktarı artar. Sıcaklık azaldıkça hava daralır ve böylece taşıyabileceÄŸi nem miktarı azalır. Sıcaklıkla maksimum nem doÄŸru orantılıdır.

3. Bağıl Nem (Nisbi nem): Mutlak nemin maksimum neme oranı havanın neme doyma oranını verir. Bu orana bağıl nem denir.
Yüzde (%) olarak ifade edilir.

Bağıl nem ile sıcaklık ters orantılıdır. Sıcaklık düştükçe maksimum nem azalacağından, bağıl nem yükselir. Sıcaklık değerleri yükseldikçe, maksimum nem artacağından bağıl nem düşer.

Bağıl nem çöl bölgelerinde ve kara içlerinde az, Ekvatoral bölge gibi yağışlı bölgelerde ve deniz kıyılarında çoktur.

YO�UNLA�MA

Havadaki su buharının, tekrar sıvı ya da katı haldeki suya dönüşmesine yoğunlaşma denir.

YoÄŸunlaÅŸmanın meydana gelmesi havanın nem bakımından doyma noktasını aÅŸmasına baÄŸlıdır. Havadaki bağıl nemin yüzde 100′e ulaÅŸtığı noktaya doyma noktası denir. Doyma noktası aşıldığı takdirde hava su buharının fazlasını taşıyamaz. Fazla olan su buharı sıvı ya da katı hale dönüşür.

Yoğunlaşma sonucunda çok küçük su taneciklerinin biraraya gelmesiyle bulutlar oluşur. Bulutlar oluştukları yükseklikler dikkate alınarak üç gruba ayrılır.

Yüksek bulutlar (Sirüs’ler): Saçak, tüy, ya da ince iplikler biçimindeki bulutlardır. Yüksek bulutlar genelde yağış getirmezler. Bunlar, bir siklonun yaklaştığının ve havanın bozacağının habercisidirler.

Orta yükseklikteki bulutlar (Kümülüs’ler): Kümeler biçimindeki bulutlardır. Genelde alt kısımları düz ve siyah olur. Alt kısımlarının düz olmasının nedeni yoğunlaşmanın aynı seviyeden başlamasıdır. Siyah olmasının nedeni ise iri su taneciklerinden oluşmasıdır. Bu gruptaki bazı bulutlar yükseklere doğru büyür ve sağanak şeklinde şiddetli yağmurlar getirir.
Alçak bulutlar (Stratüs’ler): Yer’in üstünde, asılı gri bir tabaka gibi duran koyu renkli bulutlardır. Genelde yağışlara yol açarlar.

Belirli bir anda gökyüzünün bulutlarla kaplı kısmının tüm gökyüzüne olan oranına bulutluluk denir. Bulutluluk oranı çeşitli aynalardan oluşan ve nefometre adı verilen bir aletle ölçülür. Buna göre, gökyüzünün oranı 10 kabul edilerek;

• 0 – 2 oranı Açık havayı
• 2 – 8 oranı Bulutlu havayı
• 8 – 10 oranı Kapalı havayı ifade eder.

Sis, ise yeryüzüne çok yakın oluşmuş ya da yeryüzüne çökmüş bulutlardır. Sıcak ve nemli bir havanın daha soğuk bir yerle teması sonucu sis oluşur. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması da sislere yol açar.

YA�I� TÜRLERİ ve ETKİLERİ

Atmosferdeki subuharının yoğunlaşarak sıvı ya da katı biçimde yeryüzüne düşmesine yağış denir. Başlıca yağış türleri şunlardır:

1. Çiy: Havadaki subuharının soğuk zeminler üzerinde, su tanecikleri şeklinde yoğunlaşmasıyla oluşur. Özellikle bahar aylarında görülür.

2. Kırağı: Havadaki subuharının soğuk cisimler üzerinde, 0°C den düşük sıcaklıklarda kristaller şeklinde yoğunlaşmasıyla oluşur. Sonbahar aylarında ya da kış başlarında görülür.

3. Kırç: Havadaki subuharının çok soğumuş ağaç dalları, tel, saçak, vb. cisimler üzerinde yoğunlaşarak buz tabakası haline gelmesidir. Kırağıdan ayrılan yönü, kristallerin üst üste yığılarak buz tabakası haline gelmesidir.

4. Yağmur: Bulutu oluşturan su taneciklerinin büyümesiyle oluşan su damlalarıdır. Yoğunlaşmanın devam etmesi ile ağırlığı artan su damlaları yağış şeklinde yere düşer.

5. Kar: Su buharının, yükseklerde 0°C nin altında yavaş yavaş yoğunlaşmasıyla oluşan buz kristalleri yere düşer. Bu tür yağışlara kar denir.

6. Dolu: Hava sıcaklığının birden bire ve büyük ölçüde azalması sonucu yağmur damlaları donarak buz parçacıkları halinde yere düşer. Bu yağışlara da dolu denir.

YA�I�LARIN OLU�MA BİÇİMLERİ (OLU�UM NEDENLERİNE GÖRE YA�I�LAR)

1. Yamaç Yağışları (Orografik Yağışlar)

Nemli hava kütlelerinin, yatay yönde hareket ederken dağ yamaçlarına çarparak yükselmesi ve soğuması sonucu oluşan yağışlardır.
Dünya’da en çok, Güneydoğu Asya’da, Orta kuşaktaki karaların batı kıyılarında ve sıcak kuşaktaki karaların doğu kıyılarında görülür.

Türkiye’de ise, Toroslar’ın güneybatıya, Karadeniz Dağları ile Yıldız Dağları’nın kuzeye bakan yamaçlarında fazlaca görülür.

2. Konveksiyonel Yağışlar (Yükselim Yağışları)

Güneşli ve rüzgârsız günlerde ısınan hava yükselerek soğur. Belli bir yükseltiden sonra nemin yoğunlaşması ile yağış meydana gelir.
Dünya’da en çok, Ekvatoral bölgede rastlanır. Türkiye’de ise, İç Anadolu Bölgesi’nde İlkbahar’da görülen yağışlar konveksiyonel yağışlardır. Bu yağışlar halk arasında kırkikindi yağışları olarak bilinir.

3. Cephe Yağışları (Frontal Yağışlar)

Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında meydana gelen yağışlardır.

Dünya’da en çok, Orta kuşakta ve 60° enlemleri civarında görülür. Türkiye’de, özellikle kış mevsiminde görülen yağışların çoğu cephesel kökenlidir.

YA�I�LARIN YERYÜZÜNE DA�ILI�I

Genel hava dolaşımı, kara ve deniz dağılışı, yerşekilleri yükselti gibi nedenlerden dolayı yeryüzünün her tarafı aynı oranda yağış almaz.

Dünya üzerinde;

• En yağışlı bölgeler; Ekvatoral bölge, Muson bölgeleri ve Orta kuÅŸak karalarının batı kıyılarıdır.
• En kurak bölgeler ise; Orta kuÅŸak karalarının daÄŸlarla çevrili iç kısımları, dönenceler civarı, çevresine göre, alçakta kalmış yerler ve kutup çevreleridir.

Yüksek basınç (antisiklon) alanlarından alçak basınç (siklon) alanlarına doğru olan yatay hava akımlarına rüzgâr denir. Rüzgârın yönü, coğrafi yönlerle ifade edilir. Rüzgâr hızı anemometre adı verilen aletle ölçülür.

Rüzgârın hızını etkileyen faktörler

a. Basınç farkı: Rüzgârın hızı basınç farkıyla doğru orantılıdır.

Basınç farkı çok ise rüzgâr hızlı, basınç farkı az ise rüzgâr yavaş eser. iki bölge arasındaki basınç farkının sona ermesi ile rüzgâr etkinliği kaybeder.

b. Basınç merkezleri arasındaki uzaklık: Aynı basınç farklarına sahip, birbirinden farklı uzaklıktaki noktalar arasında rüzgârların hızı farklıdır. Birbirine yakın olan noktalar arasında, izobar yüzeylerinin eğimi fazladır ve rüzgâr hızlı eser. Birbirine uzak olan noktalar arasında ise, izobar yüzeylerinin eğimi azdır ve rüzgâr yavaş eser.

c. Dünya’nın Dönmesi: Dünya’nın dönüşüne bağlı olarak rüzgârlar, düz çizgiler yerine saparak hareket ederler. Bu sapmalar ise onlara hız kaybettirir.

d. Sürtünme: Engebeli arazilerde rüzgârlar çok fazla engellerle karşılaştığı için hızları azalır. Bundan dolayı, rüzgârların hızı, sürtünmenin azaldığı düz ve açık alanlarda fazladır.

Rüzgârın yönünü etkileyen faktörler

a. Basınç merkezlerinin konumu: Rüzgârın yönünü belirleyen, öncelikle basınç merkezlerinin konumudur. Basınç merkezleri yer değiştirdikçe rüzgârın yönü de değişir.

b. Yeryüzü şekilleri: Rüzgârlar basınç merkezleri arasında hareket ederken, yeryüzü şekillerine çarparak yön değiştirirler.

Bir bölgede rüzgârın yıl içerisinde en fazla estiği yöne hakim rüzgâr yönü denir. Hakim rüzgâr yönü yerşekillerine göre ortaya çıkar.

Yukarıdaki grafiğe, rüzgâr gülü diyagramı adı verilir. Bu grafikte A merkezine, rüzgârların büyük bir çoğunlukla kuzeydoğu ve güneybatı yönlerinden estiği dikkate alınırsa, bu yerleşim yerinin kuzeydoğu-güneybatı uzantılı bir vadide yer aldığı söylenebilir.

c. Dünya’nın Dönmesi: Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi sonucunda, rüzgârlar basınç merkezleri arasındaki en kısa yolu izleyemezler. Rüzgârlar, Kuzey Yarım Küre’de hareket yönünün sağına, Güney Yarım Küre’de ise hareket yönünün soluna saparlar.

Yüksek basınç alanlarında rüzgârlar, merkezden çevreye doğru hareket ederler.

Alçak basınç alanlarında ise rüzgârlar, çevreden merkeze doğru hareket ederler.

RÜZGÂR ÇE�İTLERİ

1. Sürekli (Yıllık) Rüzgârlar

a. Alize Rüzgârları: 30° Kuzey ve 30° Güney enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından, Ekvator’daki termik alçak basınç alanına doğru esen rüzgârlardır.

Özellikleri

• BaÅŸlangıçta sıcak ve kurudurlar. Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar.
• Tropikal kuÅŸaktaki karaların doÄŸu kıyılarına bol yağış bırakırlar. Bu nedenle DoÄŸu rüzgârları da denir.
• Sürekli olmaları ve yönlerinin belli olması nedeniyle, yelkenli gemiler döneminde bu rüzgârlardan faydanılmıştır. Bu nedenle bu rüzgârlara ticaret rüzgârları (trade winds) da denilmiÅŸtir.
• Ekvatoral bölgede karşılaÅŸan Alizeler, 3 – 4 km kadar yükselerek kutuplara doÄŸru hareket ederler. Bunlara da ters alize (üst alize) adı verilir. Ters alizeler, dönenceler üzerinde alçalarak tropikal çöllerin oluÅŸmasına neden olurlar.
• Sıcak okyanus akıntılarının oluÅŸumuna neden olurlar.

b. Batı Rüzgârları: 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır.

Özellikleri

• BaÅŸlangıçta sıcak ve kurudurlar. Ancak, denizler üzerinden geçerken nem kazanırlar.
• Orta kuÅŸaktaki karaların batı kıyılarına bol yağış bırakırlar.
• 60° enlemleri civarında Kutup rüzgârları ile karşılaÅŸarak cephe yağışlarına yol açarlar.

c. Kutup Rüzgârları: Kutuplardaki termik yüksek basınçlardan, 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgârlardır.

Özellikleri

• SoÄŸuk ve kuru oldukları için, etkili oldukları alanlarda sıcaklığı azaltarak kar yağışlarına neden olurlar.
• 60° enlemleri civarında Batı rüzgârları ile karşılaÅŸarak cephe yağışlarına yol açarlar.
• SoÄŸuk okyanus akıntılarının oluÅŸumuna neden olurlar.

2. Devirli Rüzgârlar (Musonlar)

a. Yaz Musonu: Yaz mevsiminde karalar denizlere göre daha fazla ısınır. Bu nedenle buralarda alçak basınç alanları oluşur.

Aynı mevsimde deniz ve okyanuslar daha serin oldukları için, yüksek basınç alanı durumundadırlar. Bunun sonucunda, deniz ve okyanuslardan kara içlerine doğru büyük bir hava akımı olur. Bu rüzgârlara yaz musonu denir.

Yaz musonları deniz ve okyanuslardan kaynaklandıkları için bol nem taşırlar. Bundan dolayı etkili oldukları yerlere bol yağış bırakırlar.

b. Kış Musonu: Kış mevsiminde karalar, denizlere oranla daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı oluştururlar. Aynı mevsimde denizler ve okyanuslar üzerinde alçak basınç alanı vardır. Bunun sonucunda, karaların iç kesimlerinden deniz ve okyanuslara doğru büyük bir hava akımı olur. Bu rüzgârlara kış musonu denir.

Kış musonları kara kaynaklı oldukları için soğuk ve kurudurlar. Bu nedenle başlangıçta yağış getirmezler. Ancak, denizler üzerinden geçtikten sonra bir karaya varırlarsa yamaç yağışlarına yol açarlar.

3. Yerel Rüzgârlar

a. Meltem Rüzgârları: Gün boyunca oluşan sıcaklık ve basınç farkları sonucu meydana gelirler.

• Deniz ve Kara Meltemleri

Gündüz, karalar daha çok ısınacağı için alçak basınç alanı, denizler ise yüksek basınç alanıdır.

Bunun sonucunda denizden karaya doğru rüzgâr eser. Bu rüzgâra deniz meltemi denir.

Gece ise, karalar daha fazla soğuyarak yüksek basınç alanı durumuna geçerler. Denizler daha sıcaktır ve basınç azdır. Bunun sonucunda da, karadan denize doğru rüzgâr eser. Bu rüzgâra kara meltemi denir.

• Vadi ve Dağ Meltemleri

Gündüz, dağ dorukları vadilerden daha erken ısınır ve alçak basınç oluşur. Vadiler ise, daha serindir ve yüksek basınç alanıdır. Bunun sonucunda, vadi tabanlarından dağ yamacına ve doruklarına doğru rüzgâr eser. Bu rüzgâra vadi meltemi denir.

Geceleri ise, dağ yamaçlarında ve yüksek plâtolarda hızla soğuyan hava yüksek basınç alanı oluşturur. Alçak ovalar ve vadiler ise, nem oranının daha fazla olması nedeniyle sıcaktır ve alçak basınçlar görülür. Bunun sonucunda da, dağ yamaçlarından alçak ova ve vadilere doğru rüzgâr eser. Bu rüzgâra dağ meltemi denir.

b. Sıcak Yerel Rüzgârlar

•  Föhn (Fön)

Hava kütleleri dağ zirvesine doğru çıkarken, sıcaklığı yaklaşık her 100 m. de 0,5 °C azalır. Belli bir yükseltiden sonra bünyesindeki nemi yağış olarak bırakır. Dağın arka yamacına geçtiğinde kuru özelliktedir ve yamaca sürtünerek alçalır. Sürtünmenin etkisiyle sıcaklığı her 100 m. de 1°C artar. Dağ zirvelerinden aşağıya doğru sıcak ve kuru olarak esen bu rüzgârlara föhn rüzgârı denir.

Föhn rüzgârı, İsviçre’de Alpler’in kuzey yamaçlarında görüldüğünden bu ismi almıştır. Föhn rüzgârı Türkiye’de, Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları’nın denize bakan yamaçlarında kışın ve ilkbaharda görülür.

•  Sirokko

Kuzey Afrika’da, Büyük Sahra Çölü’nden sıcak ve kuru olarak Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır. Fas, Tunus ve Cezayir’de etkisi belirgindir. Akdeniz’i geçerken nem kazanır. İspanya, Fransa ve İtalya’nın güney kıyılarına yağış bırakır.

•  Hamsin

Sudan’dan gelen ve Mısır’dan Akdeniz’e doğru esen rüzgârdır. Sıcak, kuru ve boğucu bir rüzgârdır.

c. Soğuk Yerel Rüzgârlar

•  Bora

Dalmaçya kıyılarında, Dinar Alpleri’nden Adriya Denizi’ne doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır. Hızı fazladır.

•  Mistral

Fransa’nın Rhone vadisini izleyerek Akdeniz’e doğru esen soğuk ve kuru rüzgârdır.

• Krivetz (Kriviç)

Romanya’da, AÅŸağı Tuna Ovası’na doÄŸru esen soÄŸuk ve kuru rüzgârdır. Bükreş’te krivetz etkili olduÄŸunda sıcaklık 10 – 15°C düşer.

d. Tropikal Rüzgârlar

Sıcak kuÅŸakta, ani basınç farklarından kaynaklanan ve hızları saatte 100 – 150 km.ye kadar çıkabilen rüzgârlardır. Daha çok okyanuslar üzerinde oluÅŸurlar. Belirli yollar izleyerek karaların üzerine de sokulurlar. Sarmal hava hareketleri halinde olduklarından, genellikle hortumlara sebep olurlar. Çevrelerine büyük zarar verirler. Tropikal rüzgârlara, Asya denizlerinde ve Avustralya’nın Büyük Okyanus kıyılarında Tayfun (Çince “Büyük rüzgarâ€� demektir), Meksika Körfezi kıyılarında Hurrican (Hariken), Afrika’nın bazı kesimlerinde ve Latin Amerika kıyılarında da Tornado (Hortum) adı verilir.

Atmosferi oluşturan gazların yeryüzüne yaptığı etkiye basınç denir. Basınç barometre ile ölçülür. Basıncın değeri milibar (mb) denilen birimle belirtilir. Aynı basınca sahip olan noktaların birleştirilmesiyle oluşturulan iç içe kapalı eğrilere ise izobar adı verilmektedir.

Atmosfer basıncını etkileyen faktörler şunlardır:

1. Yerçekimi

Yerçekiminin etkisiyle gazlar Dünya’yı çepeçevre kuşatmıştır. Yükseklere doğru çıkıldıkça ve alçak enlemlere doğru geldikçe yerçekimi azalır. Buna bağlı olarak basınç da azalır.

Yerçekimi ile basınç arasında doğru orantı vardır. Yerçekimi arttıkça basınç artar, yerçekimi azaldıkça basınç azalır.

2. Yükselti

Yükseldikçe basınç azalır. Bunun nedeni, yükseklere doğru çıkıldıkça Atmosfer’i oluşturan gazların yoğunluklarının yerçekimi etkisiyle azalmasıdır. Basınç ile yükselti arasında ters orantı vardır.

3. Termik Etkenler (Sıcaklık)

Sıcaklığın artmasıyla hava genişler, hafifler ve yükselir. Yükselen havanın yere yaptığı basıncın azalmasıyla, alçak basınç alanları doğar.

Sıcaklığın azalmasıyla soğuyan havanın hacmi daralır, ağırlaşır ve alçalır. Alçalan havanın yere yaptığı basıncın artmasıyla yüksek basınç alanları doğar.

Bu şekilde, ısınma ve soğumaya bağlı olarak oluşan basınç merkezlerine termik basınç merkezleri denir. Örneğin, Ekvator çevresi sürekli sıcak olduğundan, burada termik alçak basınçlar oluşmuştur. Kutuplar civarı ise, sürekli soğuk olduğundan burada da termik yüksek basınçlar oluşmuştur. Sıcaklık ile basınç arasında ters orantı vardır.

4. Dinamik Etkenler

Hava kütlelerinin alçalarak yığılması veya yükselerek seyrekleşmesi sonucunda ortaya çıkar.

Örneğin, troposferin üst kısımlarında, Ekvator’dan kutuplara doğru esen Ters (üst) Alize rüzgârları Dünya’nın dönme hareketinin etkisiyle 30° enlemleri civarında alçalarak yüksek basınç alanlarını oluştururlar.

Bununla birlikte, Batı ve Kutup rüzgârları da 60° enlemleri civarında karşılaşınca yükselirler ve burada alçak basınç alanlarını oluştururlar.

işte, bu şekildeki hava hareketlerine bağlı olarak oluşan basınç merkezlerine de dinamik basınç merkezleri denir.

Atmosfer basıncı, yere yaptığı basınç derecesine göre üçe ayrılır.

Normal Basınç: 45° enlemlerinde, deniz seviyesinde, 0°C sıcaklıkta, 760 mm yüksekliğindeki cıvanın yaptığı basınca eşit olan atmosfer basıncına normal basınç denir. Bu basınç 1013 milibardır.

Yüksek Basınç (Antisiklon): 1013 milibardan daha yüksek olan basınçlara yüksek basınç denir. Yüksek basıncın görüldüğü yerlerde alçalıcı hava hareketleri vardır.

Alçak Basınç (Siklon): 1013 milibardan daha az olan basınçlara alçak basınç denir. Alçak basıncın görüldüğü yerlerde yükselici hava hareketleri vardır.

YERYÜZÜNDEKİ SÜREKLİ BASINÇ ALANLARI

1. Termik Kökenli Basınç Alanları

•  Ekvatoral Alçak Basınç Alanı (Tropikal Siklon)

Ekvatoral bölge üzerinde bütün Dünya’yı kuşatan sürekli bir alçak basınç alanı uzanır. Bunun nedeni buraların devamlı ısınmasıdır. Bu basınç kuşağı kışın güneye, yazın da kuzeye doğru genişler.

•  Kutuplar Yüksek Basınç Alanı (Polar Antisiklon)

Kutuplar yıl boyunca soğuk olduklarından, buralarda sürekli bir yüksek basınç alanı oluşmuştur. Bu basınç alanı kışın genişler, yazın da daralır.

2. Dinamik Kökenli Basınç Alanları

• Ekvator Üstü Yüksek Basınç Alanı (Subtropikal Antisiklon)

Ekvatoral bölgede, ısınarak yükselen hava kütleleri üst alizeler halinde kutuplara doğru eserken, gerek Dünya’nın ekseni etrafında dönmesinden, gerekseyerçekimi ve soğumadan dolayı 30° enlemleri civarında alçalır. Sonuçta, bu enlemlerde yüksek basınç alanı oluşur.

•  Kutup Altı Alçak Basınç Alanı (Subpolar Siklon)

Batı ve Kutup rüzgârları, 60° enlemleri civarında karşılaştıktan sonra yükselirler. Sonuçta bu enlemlerde alçak basınç alanı oluşur.

Yeryüzündeki sıcaklığın kaynağı Güneş’tir. Yeryüzünün Güneş’ten aldığı ısı miktarına sıcaklık denir. Termometre ile ölçülür. Sıcaklığın birimi santigrat derece (°C) dir.

Atmosfere gelen enerji % 100 kabul edilirse;

• Enerjinin % 25′i bulutların ve atmosferin etkisi ile uzaya doÄŸru yansır.
• % 25′i atmosferde dağılarak gölge yerlerin aydınlatılmasını ve gök yüzünün mavi görünmesini saÄŸlar.
• % 15′i atmosfer tarafından emilerek atmosferin ısınmasını saÄŸlar.
• % 35′i yeryüzüne ulaşır. Bu enerjinin % 27′si yeri ısıtır. % 8′i ise yeryüzüne çarptıktan sonra tekrar uzaya yansır.

SICAKLIK DA�ILI�INI ETKiLEYEN FAKTÖRLER
(SICAKLIK ETMENLERi)

1. Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı

Yeryüzünde sıcaklık dağılışını etkileyen en önemli faktördür. Güneş ışınları bir yere ne kadar dik düşerse, orası o kadar fazla ısınır. Düşme açısı küçüldükçe ısınma azalır. Düşme açısını belirleyen etkenler şunlardır:

a. Dünya’nın şekli ve enlem: Dünya’nın şekline bağlı olarak, Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının yere düşme açıları küçülür. Bunun sonucunda da Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır.

b. Yaşanan Mevsim: Dünya’nın eksen eğikliği ve yıllık hareketine bağlı olarak güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir.

Buna göre, Kuzey Yarım Küre, yaz mevsiminde güneş ışınlarını daha dik, kışın daha eğik alır.

c. Günün Saati: Dünya’nın günlük hareketine bağlı olarak, güneş ışınlarının bir noktaya geliş açısı gün boyunca değişme gösterir. Güneş ışınları sabah ve akşam eğik açıyla, öğle vakti ise gelebileceği en dik açı ile gelir.

d. Bakı ve eğim: Güneş ışınlarının düşme açısı, yerşekillerinin Güneş’e bakma durumuna göre (Bakıya göre) ve yerşekillerinin eğimine göre değişir.

2. Güneş ışınlarının atmosferde katettiği yol

Güneş ışınlarının atmosferde aldığı yol uzadıkça enerji kaybı o oranda artar. Dik açı ile gelen ışınlar daha kısa bir yoldan yeryüzüne ulaşır ve daha az kayba uğrar. (Ekvator çevresi gibi)

Dar açı ile gelen ışınlar ise, daha uzun bir yoldan yeryüzüne ulaşır ve daha fazla kayba uğrar. (Kutup çevreleri gibi)

3. Güneşlenme Süresi

Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık artar. Yaz aylarında güneşlenme süresi fazla olduğundan sıcaklık değerleri yüksektir. Yine gün içinde en yüksek sıcaklıkların tam öğle vakti değil, öğleden birkaç saat sonra olması güneşlenme süresi ile ilgilidir. Geceleri ise, Güneş’ten enerji alınmadığı için soğuma görülür. Bu nedenle günün en soğuk anı, sabah Güneş doğmadan önceki andır.

4. Yükselti

Troposfer katında, yerden yükseldikçe sıcaklık değerleri her 100 m. de 0,5 °C azalırken, alçaldıkça her 100 m. de 0,5 °C artar.

5. Kara ve Denizlerin Dağılışı

Aynı miktarda güneş enerjisi alan karalar ve denizler aynı derecede ısınmazlar. Karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk ısınırken, denizler daha az ve geç ısınırlar. Yine karalar denizlere oranla daha fazla ve çabuk soğurken, denizler daha az ve geç soğurlar.

6. Nem Miktarı

Nem, bir yerin fazla ısınması ve soğumasını önler. Sıcaklık farkını azaltır. Güneş ışınlarının dik ve dike yakın geldiği Ekvator çevresi Dünya’nın en sıcak yerleri olması gerekirken, nemin fazlalığından dolayı olmamıştır. Dünya’nın en sıcak yerleri ise Dönenceler civarı (Tropikal çöller) olmuştur.

Kış mevsiminde, havanın bulutlu olduğu günlerde, ısı kaybı azaldığından sıcaklık değerleri yüksektir. Havanın bulutsuz olduğu günlerde ise, ısı kaybı daha fazla olduğundan sıcaklık değerleri düşüktür. Kuru ve ayaz bir hava yaşanır.

7. Okyanus Akıntıları

Okyanus akıntıları, hem denizler hem de karalar üzerinde havanın sıcaklığını etkilerler. Bu akıntılar sıcaklığın Ekvator’dan kutuplara doğru düzenli olarak azalmasını engeller.

Ekvator yönünden gelen Gulf – Stream, Brezilya, KuroÅŸivo ve Alaska gibi akıntılar sıcaklığı yükseltir. Buna karşılık, kutup yönünden gelen Labrador, Kanarya, OyaÅŸivo, Benguela ve Kaliforniya gibi akıntılar sıcaklığı düşürür.

8. Rüzgârlar

Kuzey Yarım Küre’de güneyden, Güney Yarım Küre’de de kuzeyden esen rüzgârlar, Ekvator yönünden geldikleri için sıcaklığı artırır. Kutup yönünden gelen rüzgârlar ise, sıcaklığı düşürürler. Bu durum enlem – sıcaklık iliÅŸkisine örnektir.

Denizden karaya doğru esen rüzgârlar kışın ılıtıcı, yazın ise serinletici etki yapar.

Karadan denize doğru esen rüzgârlar ise, kışın sıcaklığı düşürücü, yazın ise sıcaklığı yükseltici etki yapar.

9. Bitki Örtüsü

Bitki örtüsü, güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla ısınmasını önler. Gece ise, yerden ışıyan sıcaklığın bir bölümünü tutarak fazla soğumayı engeller. Bunun sonucunda, bitki örtüsünün gür olduğu alanlar ile seyrek olduğu alanlar arasında, sıcaklığın dağılışı açısından önemli farklar ortaya çıkar.

SICAKLI�IN YERYÜZÜNDEKİ DA�ILI�I

Sıcaklığın yeryüzüne dağılışı izoterm adı verilen eş sıcaklık eğrileri ile gösterilir. Sıcaklık haritalarına ise izoterm haritaları denir. izoterm haritaları günlük, aylık ve yıllık olabilir. Bu haritaların bir kısmı gerçek sıcaklıkları gösterir. Bunlara gerçek izoterm haritaları denir. Bu haritalarda yükseltinin etkisi hesaba katılır. Bir de, yükselti değerleri her yerde sıfır metre kabul edilerek, sıcaklık değerlerinin buna göre düzenlenip çizildiği haritalar vardır. Bu haritalara da indirgenmiş izoterm haritaları denir. Her yerin gerçek sıcaklığına, yükseltiden dolayı kaybettiği sıcaklığın eklenmesiyle indirgenmiş sıcaklık bulunur.

Örneğin, 1000 m. yükseklikteki bir yerin gerçek sıcaklığı 16°C ise, buranın indirgenmiş sıcaklığı;

Dünya Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı

Yeryüzünde üç farklı sıcaklık kuşağı oluşmuştur.

Genel olarak (Dünya’nın şekli sonucu) Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır. Ancak en yüksek sıcaklıklara dönenceler çevresinde rastlanmaktadır.

Kuzey Yarım Küre, Güney Yarım Küre’den daha sıcaktır. Çünkü, Kuzey Yarım Küre’de karalar, Güney Yarım Küre’de denizler daha fazla yer kaplar.

Kuzey Yarım Küre’de, yüksek enlemlerdeki karaların batı kıyıları, doÄŸu kıyılarına göre daha sıcaktır. Sebebi, sıcak okyanus akıntılarıdır. (Gulf – Stream, Alaska, vb.)

Kuzey Yarım Küre’deki sıcaklık farkları Güney Yarım Küre’den daha fazladır. Sebebi, kara – deniz dağılışıdır.

Dünya Ocak Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Ocak ayında, Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi yaÅŸanır.
• Bu ayda Dünya’nın en soÄŸuk yerleri Sibirya, Kanada ve Grönland’ın kuzey bölgeleridir.
• Bu ayda Dünya’nın en sıcak yerleri, OÄŸlak Dönencesi üzerindeki kara içleridir.

Dünya Temmuz Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

• Temmuz ayında, Kuzey Yarım Küre’de yaz mevsimi yaÅŸanır.
• Bu ayda, Dünya’nın en sıcak yerleri Büyük Sahra, Arabistan Yarımadası’nın iç kısımları, iran, Orta Asya, Meksika, Amerika’nın orta kesimleri ve Arizona çevresidir.
• Bu ayda Dünya’nın en soÄŸuk yerleri Antarktika Kıtası’ndadır.

Dünya’yı gazlardan meydana gelen bir geosfer (tabaka) kuşatır. Buna atmosfer denir.

Atmosferin Katları

Atmosfer, yerçekimi etkisiyle iç içe kürelerden meydana gelmiştir. Bunların yoğunlukları ve bileşimleri birbirinden farklıdır.

Troposfer: Atmosferin en alt tabakasıdır. Ekvator üzerindeki kalınlığı 16 – 17 km, 45° enlemlerinde 12 km, kutuplardaki kalınlığı ise 9 – 10 km dir. Bunun nedeni, Ekvator’daki hava kütlelerinin ısınarak yükselmesi, kutuplarda ise soÄŸuyan havanın ağırlaÅŸarak alçalmasıdır. iklim olayları troposferin 3 – 4 km lik kısmında meydana gelir. Çünkü, iklim olaylarında çok etkili olan su buharı troposferin 3 – 4 km lik kısmında bulunur. Troposfer daha çok yerden yansıyan ışınlarla ısınır.

Atmosferdeki gazların % 75′i troposfer katında bulunmaktadır.

Stratosfer: Troposferden itibaren 17 – 30 km ler arasında bulunur. Bu tabakada su buharı olmadığı için, iklim olayı görülmez. Stratosferde sıcaklık deÄŸiÅŸimi yok gibidir. Sıcaklık –45°C civarındadır. Stratosferde yerçekimi çok azaldığı için cisimler gerçek ağırlıklarını kaybederler. Ãœst kısımlarında ozon gazı bulunur.

Å�emosfer: Stratosferden sonra 30 – 90 km ler arasında bulunur. iki kısımdan oluÅŸur.

a. Ozonosfer: içerisinde bulundurduğu ozon gazından dolayı bu ismi almıştır. Güneş’ten gelen ve canlı yaşamı için zararlı olan ışınları (Ultraviyole ışınları gibi) tutar. Bundan dolayı canlıların koruyucu katıdır. Dünya’nın aşırı ısınıp, soğumasını önler.

b. Kemosfer: Bu katmana kemosfer denilmesinin nedeni, içerisinde bazı kimyasal olayların meydana gelmesidir. Az miktarda zararlı ışınların tutulması burada da görülür.

Ä°yonosfer: Å�emosferden sonra 90 – 300 km’ler arasında bulunur. Bu tabakadaki gazlar ultraviyole ışınlarının etkisi ile iyonlara ayrılmıştır. iyonlaÅŸma sırasında açığa çıkan enerji ile sıcaklığı yükselmiÅŸtir.
(250 °C) iyonlar arasında elektron alışverişi son derece fazladır. Bundan dolayı haberleşme sinyalleri, radyo dalgaları bu tabakadan yansır.

Eksosfer: Atmosferin en üst ve en dış sınırını oluşturur. Eksosferde bazı gaz molekülleri yerçekimi etkisinden kurtularak uzaya kaçar. Bu nedenle dış sınırı kesin olarak tespit edilememekte, 10.000 km ye kadar çıktığı sanılmaktadır.

Atmosferin Faydaları

• Ä°klim olayları meydana gelir.
• Canlı yaÅŸamı için gerekli gazları ihtiva eder.
• Güneş’ten gelen zararlı ışınları tutar.
• Dünya’nın aşırı ısınmasını ve soÄŸumasını engeller.
• Dünya ile birlikte dönerek sürtünmeden doÄŸacak yanmayı engeller.
• Uzaydan gelen meteorların parçalanmasına neden olur.
• GüneÅŸ ışınlarının dağılmasını saÄŸlayarak, gölgede kalan kısımların da aydınlanmasını saÄŸlar. Bir baÅŸka ifade ile gölgelerin tam karanlık olmasını önler.
• Işığı, sesi, sıcaklığı geçirir ve iletilmesini saÄŸlar.
• Hava akımları sayesinde gündüz olan kesimlerin aşırı sıcak, gece olan kesimlerin de aşırı soÄŸuk olmasını engeller.

Yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün, kuşbakışı görünüşünün, belli bir ölçek dahilinde küçültülerek, bir düzlem üzerine aktarılmasıyla elde edilen çizime harita denir.

Bir çizimin harita özelliği taşıyabilmesi için gerekli olan koşullar şunlardır:

1. Kuşbakışı olarak çizilmiş olması

Haritası çizilen alanın tam tepeden görünüşü kuşbakışı olarak adlandırılır. Haritaların çiziminde tepeden görünüm sağlanamaz ise yeryüzü şekillerinin biçimlerinde, boyutlarında ve birbirlerine göre uzaklıklarında değişmeler olur.

2. Ölçekli olması

Haritalardaki küçültme oranına ölçek denir. Bir başka ifade ile harita üzerindeki uzunlukların gerçek uzunluklara olan oranıdır.

a. Kesir ölçek: Küçültme oranı kesirli sayılarla ifade edilen ve haritalarda en çok kullanılan ölçeklerdir. 1/500, 1/5.000, 1/50.000, 1/500.000 gibi.

Kesir ölçeklerde pay her zaman 1 dir. Paydada yer alan sayı ise, haritası çizilen alanın kaç defa küçültüldüğünü gösterir.

b. Çizik (Grafik) Ölçek: Eşit dilimlere ayrılmış bir çizgi üzerinde harita üzerindeki uzunlukların gerçek uzunluklara oranının gösterildiği ölçeklerdir.

Herhangi bir yerin, kuşbakışı görünüşünün ölçeksiz ve kabataslak olarak bir düzleme aktarılmasına kroki denilmektedir. Harita ile kroki arasındaki fark, krokinin ölçeksiz, haritanın ise ölçekli olmasıdır.

3. Bir düzleme aktarılmış olması

Dünya’nın kutuplardan basık, Ekvator’dan şişkin kendine has küresel bir şekli vardır. Dünya’nın küresel yüzeyi düzleme aktırılırken bazı güçlüklerle karşılaşılır. Bunun nedeni, küresel yüzeyin düzleme aktarılmasının geometrik açıdan imkânsız olmasıdır. Buna bağlı olarak haritalar çizilirken, kara ve denizlerin yerküre üzerindeki biçimleri ve genişlikleri tam olarak yansıtılamamakta ve boyutlarında gerçeğe uymayan bozulmalar olmaktadır. Haritalarda görülen ise, gerçeğin az ya da çok benzeridir.

Harita çizimindeki zorluklar dikkate alınarak bazı metodlar geliştirilmiştir. Buna projeksiyon (izdüşüm) yöntemleri adı verilir.

Projeksiyonlar, izdüşüm (Yükseltinin sıfır m. kabul edilmesi) esasına göre çizildiğinden, yükseltinin fazla olduğu yerlerde ve ülkelerde izdüşüm alan ile gerçek alan arasındaki fark artar.

Türkiye’de, izdüşüm alan ile gerçek alan arasındaki farkın en fazla olduğu bölgeler Doğu Anadolu ve Karadeniz, en az olduğu bölgeler ise Marmara ve Güneydoğu Anadolu’dur.

Başlıca projeksiyon yöntemleri şunlardır:

• Silindir Projeksiyon: Ekvator ve çevresindeki bölgelerin çiziminde kullanılır.
• Konik Projeksiyon: Kutuplar ve çevresindeki bölgelerin çiziminde kullanılır.
• Düzlem (Ufki) Projeksiyon: Bu projeksiyonla elde edilen haritalarda biçim ve alan bozulmaları çok fazladır. Bu haritalar daha çok denizcilik ve havacılıkta kullanılır.

HARİTA ÇE�İTLERİ

A. KULLANIM AMAÇLARINA GÖRE HARİTALAR

1. Ä°dari ve Siyasi Haritalar

Ülkelerin başka ülkelerle olan sınırlarının gösterildiği haritalara siyasi haritalar adı verilirken, ülkelerin kendi içerisindeki illeri, eyaletleri, bölgeleri gösteren haritalara idari haritalar denilmektedir.

2. BeÅŸeri ve Ekonomik Haritalar

Nüfus, göç, yerleşme, tarım, hayvancılık, sanayi, turizm, vb. dağılışını gösteren haritalardır.

3. Fiziki Haritalar

Yeryüzü şekillerinin fiziki yapısını, dağılış ve yükseltilerini gösteren haritalardır.

4. Özel Haritalar

Belirli bir konu için özel olarak hazırlanan haritalardır. (Jeomorfoloji, meteoroloji, toprak haritaları gibi.)

B. ÖLÇEKLERİNE GÖRE HARİTALAR

1. Büyük Ölçekli Haritalar

a. Plânlar: ÖlçeÄŸi 1/20.000′e kadar olan haritalardır. Å�ehir imar plânları, kadastro haritaları bu türdendir.

b. Topoğrafya Haritaları: Ölçeği 1/20.000 ile 1/200.000 arasında olan haritalardır. Ulaşım haritaları ile topoğrafik, jeolojik, morfolojik haritalar bu türdendir.

Büyük ölçekli haritaların genel özellikleri şunlardır:

• Paydası küçüktür.
• Dar alanları gösterir.
• Ayrıntıyı gösterme gücü fazladır.
• Küçültme oranı azdır.
• Aynı alanı gösteren küçük ölçekli haritalara göre düzlemde daha fazla yer kaplarlar.
• Ä°zohipsler arası yükselti farkı azdır.
• Bozulma oranı azdır.

2. Orta Ölçekli Haritalar

Ölçeği 1/200.000 ile 1/500.000 arasında olan haritalardır.

3. Küçük Ölçekli Haritalar

Ölçeği 1/500.000 den daha küçük olan haritalardır. Bu haritalar Dünya’nın, kıtaların, ülkelerin tamamını veya bir bölümünü gösterir.

Küçük ölçekli haritaların genel özellikleri şunlardır:

• Paydası büyüktür.
• GeniÅŸ alanları gösterir.
• Ayrıntıyı gösterme gücü azdır.
• Küçültme oranı fazladır.
• Aynı alanı gösteren büyük ölçekli haritalara göre düzlem üzerinde daha az yer kaplarlar. Küçültme
• Ä°zohipsler arası yükselti farkı fazladır.
• Bozulma oranı fazladır.

HARÄ°TA PROBLEMLERÄ°

1. Uzunluk Problemleri

Kısaltmalar;

G.U. = Gerçek Uzunluk

H.U. = Haritadaki Uzunluk

Ölç. P. = Ölçeğin Paydası

a. Gerçek Uzunluk: Harita uzunluğu ile ölçek verilerek gerçek uzunluk sorulduğunda aşağıdaki formül kullanılır.

G.U. = H.U.x Ölç.P.

b. Harita Uzunluğu: Gerçek uzunluk ile ölçek verilerek harita uzunluğu sorulduğunda aşağıdaki formül kullanılır.

c. Ölçek: Gerçek uzunluk ile harita uzunluğu verilerek ölçek sorulduğunda aşağıdaki formül kullanılır.

2. Alan Problemleri

Kısaltmalar;

G.A. = Gerçek Alan

H.A. = Haritadaki Alan

Ölç. P2 = Ölçeğin Paydasının Karesi

a. Gerçek Alan: Haritadaki alan ve ölçek verilerek gerçek alan sorulduğunda aşağıdaki formül kullanılır.

G.A = H.A x Ölç.P2

b. Harita Alanı: Gerçek alan ve ölçek verilerek haritadaki alan sorulduğunda aşağıdaki formül kullanılır.

c. Ölçek: Gerçek alan ile harita alanı verilerek ölçek sorulduğunda aşağıdaki formül kullanılır.

HARİTALARDA YERYÜZÜ �EKİLLERİNİ GÖSTERME YÖNTEMLERİ

1. Renklendirme Yöntemi

Fiziki haritalarda yeryüzü şekillerini daha belirgin gösterebilmek için yükselti basamakları renklerle ifade edilir. Renklendirme işlemi, aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi olur:

Fiziki haritalarda beyaz renkler buzulları ya da kalıcı karları gösterirler. Göl, deniz ve okyanuslar ise mavi renkle gösterilmektedir. Mavinin tonu koyulaştıkça derinliğin arttığı anlaşılır. Renklendirme yöntemi, günümüzde en çok kullanılan yöntemlerdendir.

2. Gölgelendirme Yöntemi

Yerşekillerinin bir yönden ışıkla aydınlatıldığı düşünülür. Buna göre, ışık alan yerler açık, gölgede kalan yerler koyu renkte boyanır. Haritacılıkta daha çok yardımcı bir yöntem olarak kullanılır.

3. Tarama Yöntemi

Eğim ile orantılı olarak kalınlıkları artan çizgilerle yerşekilleri gösterilir.

Tarama yönteminde, eğim fazla ise çizgiler kalın, kısa ve sık olur. Eğim az ise çizgiler ince, uzun ve seyrek olur. Düz alanlar ise taranmayarak boş bırakılır. Fazla kullanılmayan bir yöntemdir.

4. Kabartma Yöntemi

Yeryüzü şekillerinin belirli bir ölçek dahilinde küçültülerek oluşturulan maketleridir. Bu yöntem, yerşekillerinin gerçeğe en uygun olarak gösterilmesini sağlar. Ancak, kabartma haritaların yapılışı ve taşınması zor olduğundan kullanım alanı dardır.

5. İzohips (Eş yükselti) Yöntemi

Deniz seviyesinden itibaren aynı yükseklikteki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere izohips eğrileri denir.

Herhangi bir arazi resmi

İzohips haritası

İzohipslerin özellikleri şunlardır:

• İç içe kapalı eÄŸrilerdir.
• Sıfır (0) m izohipsi deniz seviyesinden baÅŸlar. Kara ile denizin birleÅŸtiÄŸi deniz kıyısını düz bir çizgi halinde takip eder. Buna kıyı çizgisi adı verilir.
• Ä°zohips eÄŸrileri daÄŸ doruklarında nokta halini alır. Buralar zirve olarak tanımlanır.
• Ä°zohipsler yeryüzü ÅŸekillerinin kuÅŸbakışı görünümünü belirler.
• En geniÅŸ izohips halkası en alçak yeri, en dar izohips halkası ise en yüksek yeri gösterir.
• Ä°ki izohips eÄŸrisi birbirini kesmez.
• Birbirini çevrelemeyen komÅŸu iki izohipsin yükseltileri aynıdır.
• Ä°zohipslerin sıklaÅŸtığı yerler eÄŸimin arttığını, seyrekleÅŸtiÄŸi yerler ise eÄŸimin azaldığını gösterir.
• Çukurluklar, derinlik istikametinde ok iÅŸareti konularak gösterilir. (Krater, polye, obruk gibi)
• Her izohips eÄŸrisi kendisinden daha yüksek bir izohipsi çevreler. Ancak çukur yerlerde bunun tersi geçerlidir.
• Ä°ki izohips eÄŸrisi arasındaki yükselti farkına eküidistans (izohips aralığı) denir.
• Ä°zohipslerin sık geçtiÄŸi deniz kıyılarında kıta sahanlığı (ÅŸelfi) dar, seyrek geçtiÄŸi kıyılarda kıta sahanlığı geniÅŸtir. BaÅŸka bir ifade ile, alçak kıyılarda deniz sığ, yüksek kıyılarda deniz derindir.
• Deniz seviyesine göre aynı derinlikteki noktaların birleÅŸmesi ile elde edilen çizgilere izobat (eÅŸ derinlik) eÄŸrileri denir. Kıyı çizgisi, izohips ile izobat eÄŸrilerinin baÅŸlangıç çizgisidir.

İZOHİPS HARİTALARINDA BAZI YERYÜZÜ �EKİLLERİNİN GÖSTERİLMESİ

1. Boyun

Tepe ve sırtlar arasında nispeten alçakta kalan düzlüklerdir.

2. Vadi

İzohipslerin zirveye doğru “ Ù � şeklinde girinti yaptıkları yerlerdir. Vadi yamacının eğimine göre “ Ù � şeklindeki girintinin biçimi de değişir. “ Ù � nin açık ağzı suyun akış yönünü, kapalı kısmı kaynak yönünü gösterir.

3. Sırt

İki yamacın birleştiği, su bölümü çizgisinin geçtiği sınırdır.

4. Çanak (Kapalı Çukur)

Çevresine göre yükseltisi az olan sahalardır. Çanakların kolaylıkla tanınabilmesi için, eğim yönünde merkezi gösteren bir ok işareti konur.

5. Kıyı Çizgisi

Deniz seviyesini gösteren sıfır metre eğrisidir.

6. Delta

Akarsuların denize döküldükleri yerlerde denize doğru uzanan, üçgen şeklindeki çıkıntılardır.

HARÄ°TALARDAN YARARLANMA

1. İzohips haritalarından profil çıkarma

Yeryüzü şekillerinin yandan görünüşüne (kesitine) profil denir. Profil şu şekilde çıkarılır:

• Profili çıkarılacak olan noktaların arasına bir doÄŸru çizilir.
• Bu doÄŸrunun kestiÄŸi izohipslerin yükselti deÄŸerleri, alt kısma çizilecek yükselti ölçeÄŸi ile kesiÅŸtirilir.
• KesiÅŸen noktalar birleÅŸtirildiÄŸinde profil çıkarılmış olur.

�u üç özellik kontrol edilerek profil bulunabilir.

a)Tepe sayısı b) Eğim c) Yükselti

2. İzobat haritalarından profil çıkarma

İzobat haritalarından profil çıkarma işleminde, aynen izohips haritalarından profil çıkarılırken izlenen yollar uygulanır.

3.Yükselti Bulma

İki izohips arasındaki yükselti farkı dikkate alınarak, yükseltisi bilinen yerden başlamak üzere izohipsleri sayarak, istenilen noktanın yükseltisi bulunabilir. İzohips aralığı sayısının, iki izohips arası yükselti farkına çarpımı, toplam yükseltiyi verir.

4. Yön bulma

Haritalar genellikle kuzey – güney istikametinde çizilirler. Bundan yararlanarak yön tayin edilebilir.

Ayrıca paralel ve meridyenlerden de yararlanılabilir. Bunun yanında harita üzerindeki yön okları da bize bu konuda bilgi verir.

5. EÄŸim bulma

Haritalardan yararlanarak, herhangi bir arazinin eğimi ölçülebilir. Herhangi iki noktanın yükselti farkının, yine aynı iki nokta arasındaki yatay mesafeye oranına eğim denir.

• Yatay mesafe arttıkça, eÄŸim azalır,
• Yatay mesafe azaldıkça, eÄŸim artar.

Eğim şu formülle bulunur:

h = Yükselti farkı
L = İki nokta arasındaki yatay uzaklık.

A. DÜNYA’NIN �EKLİ

Dünya, kutuplardan hafifçe basık, Ekvator’dan şişkin kendine has bir şekle sahiptir. Buna geoit denir. Dünya’nın geoit şekli, kendi ekseni etrafında dönüşü sırasında oluşan, merkez kaç kuvvetiyle savrulması sonucu meydana gelmiştir.

Dünya’nın �eklinin Sonuçları

• Ekvator’un uzunluÄŸu tam bir meridyen dairesinin uzunluÄŸundan daha fazladır.
• Ekvator yarıçapı, kutuplar yarıçapına göre 21 km daha uzundur.
• Dünya’nın ÅŸeklinden dolayı, güneÅŸ ışınları yeryüzüne farklı açılarla düşer.
• Sıcaklık dağılışını etkiler. Ekvator’dan kutuplara doÄŸru gidildikçe sıcaklık deÄŸerleri düşer.
• Dünya’nın ÅŸeklinden dolayı, Dünya’nın bir yarısı karanlıkken diÄŸer yarısı aydınlıktır. Aydınlanma çizgisi daire biçiminde olur. Buna aydınlanma çemberi de denir.
• Kutuplar, Dünya’nın merkezine (Ekvator’a göre) daha yakındır. Bunun sonucu olarak, yerçekimi Ekvator’da az, kutuplarda daha fazladır.
• Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalır.
• Ekvator’dan kutuplara gidildikçe, paralel boyları ve meridyenler arası mesafe azalır.
• Dünya’nın ÅŸeklinden dolayı, harita çizimlerinde hatalar meydana gelir.
• Kutup yıldızının görünüm açısı bulunduÄŸumuz yerin enlem derecesini verir.

B. DÜNYA’NIN HAREKETLERİ

1. Dünya’nın Kendi Ekseni Etrafında Dönmesi (Günlük Hareket)

Dünya kendi ekseni etrafındaki dönüşünü, batıdan doğuya doğru 24 saatte tamamlar. Buna 1 gün denir.

Dünya’nın Kendi Ekseni Etrafındaki Dönüşünün Sonuçları

• Gece ve gündüz birbirini takip eder.
• GüneÅŸ ışınlarının günlük geliÅŸ açıları deÄŸiÅŸir.
• Günlük sıcaklık farkları meydana gelir. Bunun sonucunda;

1. Fiziksel çözülme oluşur.

2. Günlük basınç farkları oluşur.

3. Meltem rüzgârları oluşur.

• Merkez kaç kuvveti meydana gelir. Bunun sonucunda;

1. Sürekli rüzgârların (Alize, Batı, Kutup) yönlerinde sapmalar meydana gelir.

2. Okyanus akıntıları (Gulf – stream, Labrador, vs.) halkalar oluÅŸturur ve yönlerinde sapmalar olur.

• Yerel saat farkları meydana gelir.
• Cisimlerin gün içindeki gölge uzunlukları deÄŸiÅŸir.
• GüneÅŸ doÄŸuda erken doÄŸar, batar ve batıda geç doÄŸar, batar.
• Dinamik basınç kuÅŸakları meydana gelir.

2. Dünya’nın Güneş Etrafında Dönmesi (Yıllık Hareket)

Dünya, kendi ekseni etrafındaki günlük dönüşünü sürdürürken, bir yandan da Güneş’in çevresinde dolanır. Dünya, Güneş etrafındaki dönüşünü elips şeklindeki bir yörünge üzerinde 365 gün 6 saatte tamamlar. Buna 1 yıl denir.

Dünya, 939 milyon km lik yörüngesi üzerinde saatte 108 bin km. hızla hareket eder.

Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı sabit değildir. Bazen yaklaşırken, bazen uzaklaşır. Bunun nedeni, Dünya yörüngesinin elips şeklinde olmasıdır. Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu 3 Ocak tarihine Perihel (Günberi) denir. Dünya’nın Güneş’ten en uzak olduğu 4 Temmuz tarihine ise Afel (Günöte) denir.

Dünya’nın Güneş Etrafındaki Dönüşünün Sonuçları

• Mevsimlerin oluÅŸmasına ve deÄŸiÅŸmesine neden olur.
• Mevsimlik sıcaklık farkları meydana gelir.
• Kara ve denizler arasında sıcaklık farkları oluÅŸur.
• Muson rüzgârları meydana gelir.
• Gece – gündüz uzunlukları deÄŸiÅŸir.
• Güneş’in ufuk üzerinde doÄŸduÄŸu yer ve saat ile, Güneş’in ufukta battığı yer ve saat deÄŸiÅŸir.
• GüneÅŸ ışınlarının yeryüzüne düşme açıları deÄŸiÅŸir.
• Cisimlerin gölge boyları deÄŸiÅŸir.
• Aydınlanma çemberi mevsimlere göre yer deÄŸiÅŸtirir.
• GüneÅŸ ışınları yıl boyunca dönencelere bir kez, dönenceler arasına iki kez dik düşer.

Dünya’nın Eksen Eğikliği

Dünya’nın elips şeklindeki yörüngesinden geçen düzleme Ekliptik (yörünge) düzlemi, Ekvator’dan geçen düzleme ise Ekvator düzlemi denir.

Bu iki düzlem birbiriyle çakışmaz. Çünkü, Dünya’nın ekseni ekliptik düzleme tam dik deÄŸildir. BaÅŸka bir ifadeyle, Dünya ekseni ile ekliptik düzlemi arasında 66° 33′, Ekvator düzlemi ile ekliptik düzlemi arasında 23° 27′ lık bir açı vardır.

İşte yukarıda, Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketinin sonuçlarında sayılanların asıl nedeni, Dünya’nın ekseninin eğik olmasıdır. Buradan, “Dünya’nın Güneş çevresinde dönüşünün sonuçları, eksen eğikliği ile birlikte ortaya çıkar� sonucunu çıkarabiliriz.

Dünya ekseninin 23°27′ eÄŸik oluÅŸunun sonuçları ÅŸunlardır:

• GüneÅŸ ışınlarının yeryüzüne düşme açısı yıl boyunca deÄŸiÅŸir.
• Güneş’in doÄŸuÅŸ ve batış saatleri ile yerleri deÄŸiÅŸir.
• Aydınlanma çemberinin sınırı mevsimlere göre deÄŸiÅŸir.
• Mevsimlerin oluÅŸumuna neden olur.
• 21 Aralık’ta Güney Yarım Küre’nin, 21 Haziran’da ise, Kuzey Yarım Küre’nin Güneş’e daha dönük olmasına neden olur.
• Gece ile gündüz süreleri arasındaki farkın, Ekvator’dan kutuplara gidildikçe artmasına neden olur.
• Ekvator çizgisi üzerinde yıl boyunca gece ve gündüz süreleri deÄŸiÅŸmez.
• Yıl içinde cisimlerin gölge uzunlukları deÄŸiÅŸir.
• Dönencelerin ve kutup dairelerinin sınırlarını belirleyerek, matematik iklim kuÅŸaklarının oluÅŸumuna neden olur.

MEVSİMLER ve ÖZELLİKLERİ

Dünya’nın Güneş etrafında dönmesi ve eksen eğikliğine bağlı olarak dört önemli gün ortaya çıkar. Bu günler aynı zamanda mevsimlerin başlangıcıdır.

21 Mart ve 23 Eylül tarihlerine ekinoks (gece – gündüz eÅŸitliÄŸi) tarihleri, 21 Aralık ve 21 Haziran tarihlerine de solstis (gündönümü) tarihleri denir.

21 HAZÄ°RAN

a. Kuzey Yarım Küre

• GüneÅŸ ışınları Yengeç Dönencesi’ne 90°lik açı ile düşer.
• Yaz mevsiminin baÅŸlangıcıdır.
• En uzun gündüz, en kısa gece yaÅŸanır.
• Yengeç Dönencesi’nden kuzeye gidildikçe gündüz süresi uzar, gece süresi kısalır.
• Bu tarihten itibaren gündüzler kısalmaya, geceler uzamaya baÅŸlar. Fakat 23 Eylül tarihine kadar gündüzler gecelerden uzundur.
• Aydınlanma çemberi Kuzey Kutup Dairesi’ne teÄŸet geçer.
• Yengeç Dönencesi’nin kuzeyi, güneÅŸ ışınlarını yıl içerisinde alabileceÄŸi en dik açı ile alır. Bu tarihten itibaren güneÅŸ ışınlarının gelme açıları küçülmeye baÅŸlar.
• Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde en kısa gölge yaÅŸanır. Bu tarihten itibaren gölge boyları uzamaya baÅŸlar.

b. Güney Yarım Küre

• GüneÅŸ ışınları OÄŸlak Dönencesi’ne 43°06′ lık açı ile düşer.
• Kış mevsiminin baÅŸlangıcıdır.
• En uzun gece, en kısa gündüz yaÅŸanır.
• OÄŸlak Dönencesi’nden güneye gidildikçe gece süresi uzar, gündüz süresi kısalır.
• Bu tarihten itibaren geceler kısalmaya, gündüzler uzamaya baÅŸlar. Fakat 23 Eylül tarihine kadar geceler gündüzlerden uzundur.
• Aydınlanma çemberi Güney Kutup Dairesi’ne teÄŸet geçer.
• OÄŸlak Dönencesi’nin güneyi güneÅŸ ışınlarını yıl içerisinde alabileceÄŸi en dar açı ile alır. Bu tarihten itibaren güneÅŸ ışınlarının gelme açıları büyümeye baÅŸlar.
• OÄŸlak Dönencesi’nin güneyinde en uzun gölge yaÅŸanır. Bu tarihten itibaren gölge boyları kısalmaya baÅŸlar.

23 EYLÃœL

Kuzey ve Güney Yarım Küre

• GüneÅŸ ışınları öğle vakti Ekvator’a 90°lik açı ile düşer.
• Gölge boyu Ekvator’da sıfırdır.
• GüneÅŸ ışınları bu tarihten itibaren Güney Yarım Küre’ye dik düşmeye baÅŸlar.
• Bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre’de geceler, gündüzlerden uzun olmaya baÅŸlar. Güney Yarım Küre’de ise tam tersi olur.
• Bu tarih Kuzey Yarım Küre’de Sonbahar, Güney Yarım Küre’de Ä°lkbahar baÅŸlangıcıdır.
• Aydınlanma çemberi kutup noktalarına teÄŸet geçer. Bu tarihte GüneÅŸ her iki kutup noktasında da görülür.
• Dünya’da gece ve gündüz birbirine eÅŸit olur.
• Bu tarih Kuzey Kutup Noktası’nda 6 aylık gecenin, Güney Kutup Noktası’nda ise 6 aylık gündüzün baÅŸlangıcıdır.

21 ARALIK

a. Kuzey Yarım Küre

• GüneÅŸ ışınları Yengeç Dönencesi’ne 43°06′ lık açı ile gelir.
• Kış mevsiminin baÅŸlangıcıdır.
• En uzun gece, en kısa gündüz yaÅŸanır.
• Yengeç Dönencesi’nden kuzeye gidildikçe gece süresi uzar, gündüz süresi kısalır.
• Bu tarihten itibaren geceler kısalmaya, gündüzler uzamaya baÅŸlar. Fakat 21 Mart tarihine kadar, geceler gündüzlerden uzundur.
• Aydınlanma çemberi Kuzey Kutup Dairesi’ne teÄŸet geçer.
• Yengeç Dönencesi’nin kuzeyi güneÅŸ ışınlarını yıl içerisinde alabileceÄŸi en dar açı ile alır. Bu tarihten itibaren güneÅŸ ışınlarının gelme açıları büyümeye baÅŸlar.
• Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde en uzun gölge yaÅŸanır. Bu tarihten itibaren gölge boyları kısalmaya baÅŸlar.

b. Güney Yarım Küre

• GüneÅŸ ışınları OÄŸlak Dönencesi’ne 90° lik açı ile gelir.
• Yaz mevsiminin baÅŸlangıcıdır.
• En uzun gündüz, en kısa gece yaÅŸanır.
• OÄŸlak Dönencesi’nden güneye gidildikçe gündüz süresi uzar, gece süresi kısalır.
• Bu tarihten itibaren gündüzler kısalmaya geceler uzamaya baÅŸlar. Ancak 21 Mart tarihine kadar, gündüzler gecelerden uzundur.
• Aydınlanma çemberi Güney Kutup Dairesi’ne teÄŸet geçer.
• OÄŸlak Dönencesi’nin güneyi güneÅŸ ışınlarını yıl içerisinde alabileceÄŸi en dik açı ile alır. Bu tarihten itibaren güneÅŸ ışınlarının gelme açıları küçülmeye baÅŸlar.
• OÄŸlak Dönencesi’nin güneyinde en kısa gölge yaÅŸanır. Bu tarihten itibaren gölge boyları uzamaya baÅŸlar.

21 MART

Kuzey ve Güney Yarım Küre

• GüneÅŸ ışınları öğle vakti Ekvator’a 90° lik açı ile düşer.
• Gölge boyu Ekvator’da sıfırdır.
• GüneÅŸ ışınları bu tarihten itibaren Kuzey Yarım Küre’ye dik düşmeye baÅŸlar.
• Bu tarihten itibaren Güney Yarım Küre’de geceler, gündüzlerden uzun olmaya baÅŸlar. Kuzey Yarım Küre’de ise tam tersi olur.
• Bu tarih Güney Yarım Küre’de Sonbahar, Kuzey Yarım Küre’de Ä°lkbahar baÅŸlangıcıdır.
• Aydınlanma çemberi kutup noktalarına teÄŸet geçer. Bu tarihte GüneÅŸ her iki kutup noktasında da görülür.
• Dünya’da gece ve gündüz süreleri birbirine eÅŸit olur.
• Bu tarih Güney Kutup Noktası’nda 6 aylık gecenin, Kuzey Kutup Noktası’nda ise 6 aylık gündüzün baÅŸlangıcıdır.

Herhangi bir yerin Dünya üzerinde bulunduğu alana coğrafi konum denir.

A. ÖZEL KONUM

Herhangi bir yeri diğer yerlerden ayıran, sahip olduğu kendine has özelliklerin tümüne özel konum denir. Özel konum, insanları, çevreyi, ülkelerin ekonomik ve politik durumunu çok yönlü etkiler. Dünya üzerinde, özel konum etkisine şu örnekler verilebilir:

• Norveç, Japonya, Ä°ngiltere, Ä°zlanda gibi deniz ve okyanuslara komÅŸu ülkeler balıkçılıkta ileri gitmiÅŸlerdir.
• Kuzeybatı Avrupa kıyıları, yüksek enlemlerde bulunmasına raÄŸmen, Gulf – Stream sıcak su akıntısının etkisiyle ılıman bir iklime sahip olmuÅŸtur.
• Orta Asya ve Orta Avrupa denizlere uzak olduÄŸu için karasal bir iklime sahip olmuÅŸtur.
• Kanarya, Havai, Kıbrıs, vb. adalar, deniz ve hava yollarının geliÅŸmesiyle ikmal ve uÄŸrak yeri haline gelmiÅŸlerdir. Buna baÄŸlı olarak bu adaların önemi artmıştır.

Türkiye’nin Özel Konumu ve Sonuçları

• Türkiye, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaÅŸtığı yerde bulunur.
• Farklı kültürlerin kurulduÄŸu, Dünya’nın en eski kültür hazinelerine sahiptir.
• Dünya’da en fazla petrol çıkaran ülkelere komÅŸudur.
• Üç tarafı denizlerle çevrilidir ve yeryüzü ÅŸekilleri çeÅŸitlidir.
• Karadeniz’i Akdeniz’e baÄŸlayan Ä°stanbul ve Çanakkale boÄŸazlarına sahiptir.
• Türkiye’nin ortalama yükseltisi fazladır. (Yaklaşık 1132 m)
• Yükselti batıdan doÄŸuya doÄŸru gidildikçe artmaktadır.
• Zengin yeraltı kaynaklarına sahiptir.

B. MATEMATÄ°K KONUM

Herhangi bir yerin, Dünya üzerinde bulunduğu alanın, enlem ve boylam dereceleriyle belirtilmesine matematik konum denir.

PARALEL (ENLEM)

Ekvator’a paralel olarak çizildiği varsayılan hayali çemberlere paralel denir.

Paralel çemberlerinin, Başlangıç paraleline (Ekvator) olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise enlem denir. Enlem ve paralel birbirlerinin yerine kullanılırlar.

Paralellerin Özellikleri

• Ekvator’un 90 kuzeyinde, 90 da güneyinde olmak üzere, toplam 180 paralel bulunur.
• BaÅŸlangıç paraleli Ekvator’dur.
• En büyük paralel dairesi Ekvator’dur.
• Ekvator’dan kutuplara doÄŸru gidildikçe paralellerin boyları kısalır. Buna karşılık paralel numaraları büyür.
• Ä°ki paralel arası uzaklığa bir enlem derecesi denir. Matematik konumu daha ayrıntılı olarak belirleyebilmek için, her paralel dairesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
• 90° paralelleri nokta halindedir.
• Paraleller birbirleriyle kesiÅŸmezler, birleÅŸmezler.
• Paraleller doÄŸu – batı doÄŸrultusunda uzanırlar.
• Ekvator ile dönenceler arasında kalan enlemlere alçak enlemler, dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere orta enlemler, kutup daireleri ile kutup noktaları arasında kalan enlemlere de yüksek enlemler denir.
• Ardışık iki paralel arası uzaklık yaklaşık olarak 111 km dir. Bu uzaklıktan yararlanarak kuzey güney doÄŸrultusunda ve aynı meridyen üzerinde bulunan iki nokta arasındaki uzunluk hesaplanabilir.

Paraleller arası uzunluk işlemlerinde şu yol takip edilir:

• Aralarında uzaklığı sorulan noktalar arasındaki enlem farkı bulunur. Ä°stenilen merkezlerin her ikisi de aynı yarım kürede ise, numarası büyük paralelden küçük paralel çıkarılır. Farklı yarım küredeler ise paraleller toplanır.
• Bulunan paralel farkı sabit uzaklık olan 111 ile çarpılır.

Enlemin Etkileri

Enlem; iklimi, güneş ışınlarının düşme açısını, sıcaklık dağılışını, denizlerin tuzluluk oranlarını, gece ile gündüz arasındaki zaman farkını, kalıcı kar sınırı yükseltisini, yerleşme ve tarım faaliyetlerinin sınırını, bitki örtüsü çeşitliliğini, toprak çeşidini, akarsu rejimlerini, tarım ürünleri çeşitliliğini, yerleşme biçimini, hayvanların dağılışını, vs. etkiler.

MERÄ°DYEN (BOYLAM)

Bir kutuptan diğer kutba ulaşan, paralelleri dik açıyla kesen hayali yarım çemberlere meridyen denir.

Meridyenlerin, Başlangıç meridyenine (Greenwich) olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise boylam denir. Meridyen ve boylam birbirlerinin yerine kullanılırlar.

Meridyenlerin Özellikleri

• BaÅŸlangıç meridyeninin 180 doÄŸusunda, 180 de batısında olmak üzere, toplam 360 meridyen vardır.
• BaÅŸlangıç meridyeni Ä°ngiltere’nin baÅŸkentindeki Greenwich istasyonundan geçen meridyendir.
• Ä°ki meridyen arası uzaklığa bir boylam derecesi denir. Koordinatlarla bir yeri daha iyi belirleyebilmek için, her meridyen derecesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
• Ekvator üzerinde iki meridyen arası uzaklık 111 km dir. Kutuplara doÄŸru gidildikçe bu uzaklık azalır. Türkiye üzerinde ise iki meridyen arası uzaklık, yaklaşık olarak 85 – 86 km dir.
• Bütün meridyenlerin boyları birbirine eÅŸittir.
• Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların (GüneÅŸ karşısından aynı anda geçtiklerinden) yerel saatleri aynıdır.
• Meridyen dereceleri Greenwich’ten doÄŸuya ve batıya gidildikçe büyür.
• Meridyenler kuzey – güney doÄŸrultusunda uzanır.
• Bütün meridyenler kutuplarda birleÅŸirler.
• Meridyenler bir paralel boyunca birbirlerinden eÅŸit uzaklıkta bulunurlar.
• Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır.

Boylamın Etkileri

Boylamın Dünya üzerindeki en belirgin etkisi, yerel saat farklarını oluşturmaktır.

YEREL SAAT

Herhangi bir yerde, Güneş’in en tepede olduğu ana ya da gölge boyunun en kısa olduğu ana öğle vakti denir. Öğle vakti gün ortasıdır ve saat 12.00 olarak kabul edilir. Buna göre ayarlanan saat dilimine yerel saat denir.

Yerel saat farkları, meridyenlerden faydalanılarak hesaplanabilir. Yerel saat hesaplarını yapabilmek için şunları öğrenmekte fayda vardır:

• Aynı meridyen üzerinde bulunan bütün noktaların öğle vakitleri aynı anda olur ve yerel saatleri birbirine eÅŸittir.
• Aynı meridyen üzerinde bulunan noktaların yerel saatleri birbirine eÅŸit olmasına raÄŸmen (21 Mart ve 23 Eylül tarihleri hariç) Güneş’in doÄŸma ve batma saatleri farklıdır. Bunun nedeni, Dünya ekseninin 23° 27′ eÄŸik olmasıdır.

ORTAK SAAT (ULUSAL SAAT)

Çalışma hayatında, yerel saatlerin hepsini kullanmak mümkün değildir. Ticari ve ekonomik ilişkilerin kolaylaştırılması, haberleşme ve ulaşım hizmetlerinin hızlı ve düzenli bir şekilde yapılabilmesi için, yerel saatten farklı olarak, ortak saat ya da ulusal saat uygulamasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu nedenle her ülkenin, kendisine en uygun meridyenin yerel saatini bütün ülke sınırlarında geçerli hale getirmesiyle oluşan saate ortak saat adı verilmektedir.

DoÄŸu – batı doÄŸrultusunda geniÅŸ olan ülkeler (A.B.D, Kanada, Çin, vb.) aynı anda birden çok ortak saat kullanırlar. Ancak doÄŸu – batı yönünde dar olan ülkeler (Türkiye, Ä°talya, Bulgaristan, Ä°spanya, vb.) ise aynı anda tek ortak saat kullanırlar.

Türkiye’de, 1978 yılına kadar, 2. saat diliminde yer alan 30° Doğu meridyeninin yerel saati ortak saat olarak kullanılmıştır. 1978 yılından sonra, güneş ışınlarından daha fazla yararlanarak enerji tasarrufu sağlamak amacıyla, ileri ve geri saat uygulamasına geçilmiştir. �öyle ki;

• Yaz döneminde 3. saat dilimine giren 45° DoÄŸu meridyeninin yerel saati esas alınarak ileri saat uygulamasına geçilmiÅŸtir.
• Kış döneminde ise 2. saat dilimine giren 30° DoÄŸu meridyeninin yerel saati esas alınarak geri saat uygulamasına geçilmektedir.

SAAT DÄ°LÄ°MLERÄ° (ULUSLAR ARASI SAAT)

Bilim ve tekniğin hızla gelişmesiyle ülkeler arası ekonomik ve siyasi ilişkilerin artması, buna bağlı olarak iletişimin hızlı olması uluslararası saatin doğmasına yol açmıştır. Bu sebeple saat dilimleri oluşturulmuştur. Dünya üzerinde 24 saat dilimi vardır.

TARİH DE�İ�TİRME ÇİZGİSİ

Dünya’nın doğu ve batı yarım kürelerinin uç noktaları arasında bir günlük zaman farkı vardır. Bu nedenle, Başlangıç meridyeninin devamı olan 180° meridyeni, tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilmiştir.

• 180° boylamının batısına doÄŸru gidildiÄŸinde, DoÄŸu Yarım Küre’ye geçildiÄŸi için, tarih 1 gün ileridir.
• 180° boylamının doÄŸusuna doÄŸru gidildiÄŸinde, Batı Yarım Küre’ye geçildiÄŸi için, tarih 1 gün geridir.

TÜRKİYE’NİN MATEMATİK KONUMU VE SONUÇLARI

Türkiye, 36° – 42° Kuzey paralelleri ile 26° 45° DoÄŸu meridyenleri arasında yer alır. DiÄŸer bir ifadeyle, Türkiye Ekvator’un kuzeyinde ve Greenwich’in doÄŸusunda bulunan bir ülkedir. Türkiye’nin matematik konumunun sonuçları şöylece sıralanabilir:

• DoÄŸu – batı istikametinde 76 dakika yerel saat farkı bulunur.
• Aynı anda tek ortak saat kullanılır. Çünkü doÄŸu – batı yönünde fazla geniÅŸ deÄŸildir.
• GüneÅŸ ışınları hiçbir zaman dik açıyla gelmez.
• Ä°ki meridyen arası uzaklık yaklaşık olarak 85 – 86 km dir.
• Orta kuÅŸakta yer alır.
• Mevsimler belirgin olarak görülür.
• Kışın cephesel yağışlar fazladır.
• Güneyden kuzeye gidildikçe güneÅŸ ışınlarının geliÅŸ açısı küçülür.
• Güneyden kuzeye gidildikçe cisimlerin gölge boyu uzar.
• Güneyden kuzeye gidildikçe gece – gündüz süreleri arasındaki fark artar.
• Kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürürken, güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı yükseltir.
• DaÄŸların güney yamaçları daha sıcaktır. Buna baÄŸlı olarak güney yamaçlarda yerleÅŸmeler fazladır.

Yaşam alanlarının tamamı ve içinde yaşayan canlıların oluşturduğu yapıya Biyosfer ya da Ekosfer denir. Bir bireyin veya türün doğal olarak yaşayıp, üreyerek, gelişebildiği yere habitat denir. Kısaca �canlının adresi� denebilir.
Biyosferi oluşturan birimlerin sırası; “birey, populasyon, kommunite, ekosistem� şeklindedir.

Kommünite: Bir habitata yerleşmiş populasyonlar topluluğuna kommünite adı verilir. Kommünitede çok sayıda tür bulunur.

Ekosistem: Kommünitenin, cansız ortamıyla oluşturduğu birliğe ekosistem denir. Ekosistemler, tabiatın küçültülmüş birimleridir.

A. POPULASYONLAR

Bir türün, doğanın belli bir bölgesine yerleşmiş bireylerinin topluluğuna populasyon denir.

Bir türe ait bireyler farklı bölgelerde farklı populasyonlar meydana getirebilir.

1. Populasyonların Özellikleri

Populasyonlar bulundukları ortamın şartlarından etkilenerek büyüyüp, küçülebilir ve zamanla değişikliğe uğrayabilir.

• Populasyondaki bireylerin sayısı iç ve dış faktörlerin etkisiyle deÄŸiÅŸebilir. DoÄŸumlar ve iç göçler birey sayısını artırırken, ölümler ve dış göçler birey sayısını azaltır.

Yukarıdaki formülde populasyon büyüklüğündeki değişme pozitif (+) ise populasyon büyüyerek gelişmekte, negatif (–) ise populasyon gerilemekte ve küçülmektedir.

• Bir populasyona birim zamanda katılan fert sayısı populasyonun doÄŸum oranını, ayrılan fert sayısı populasyonun ölüm oranını verir.
• Belli bir zamanda birim alanı iÅŸgal eden birey sayısına populasyon yoÄŸunluÄŸu denir.
• Belirli ÅŸartlar altında bir ekosistemde veya habitatda yaÅŸayan bir türe ait bulunabilecek en yüksek fert sayısına populasyonun taşıma kapasitesi denir.

Denge halindeki populasyonlarda genç, yetişkin ve yaşlı birey sayıları eşit olarak dağılmıştır. Genç ve yetişkin bireylerin yoğun olduğu bir populasyon gelişmekte ve hızlı büyümektedir. Yaşlı bireylerin daha yoğun olduğu bir populasyon gerilemekte ve küçülmektedir.

2. Populasyonların Dengelenmesi (Devri)

Tabiat şartlarının normal seyrettiği durumlarda, her populasyon belli zaman periyodunda dengelenir.

Aynı habitatta yaşayan birçok populasyon birbirleriyle yarışır ve rekabet eder. Hatta bazı türler diğer bir türü besin olarak kullanır. Böyle iki türün populasyon değişim grafiği de şöyle gerçekleşir:

�ekil: Av - Avcı İlişkisi

Grafikteki X ve Y noktaları önemlidir. X noktasında yiyici tür maksimum sayıya ulaşmış ancak besin bitmiştir. Açlık ve toplu ölümler başlar. Y noktasında ise yenen tür minimum sayıya düşmüştür. Ancak diğerinin toplu olarak ölmesiyle serbest kalıp tekrar gelişir.

Populasyonların büyüyüp küçülmesini sağlayan dengeleyici faktörlerin en önemlileri besin miktarı, yaşam alanı, dış ve iç göçler, ışık, nem, sıcaklık, besin, artık maddeler, deprem, savaş, bulaşıcı hastalıklar, yangın ve düşmanlar şeklinde sıralanabilir.

3. Hayvan Toplulukları

Populasyonu meydana getiren bireyler bulundukları ortamda tek tek ya da topluluklar halinde yaşayabilirler.

Özellikle hayvanlar biraraya gelerek topluluklar halinde yaşamaktadır. Bu toplanma belli bir iş için, belli bir zamana mahsus olabileceği gibi sürekli de olabilir. Bu şekilde sürekli olan topluluklara sosyal grup denir. Bal arıları, termitler ve karıncalar sosyal grubun en iyi örnekleridir.

Topluluk Oluşturmanın Amaçları: Hayvanlar en çok; besin bulma, üreme, yavru bakımı, yuva kurma, avlanma, göç etme, tabiat şartlarından ve düşmanlarından korunma gayeleriyle birarada bulunurlar.

B. BESLENME İLİ�KİLERİ

Dünyamızdaki bütün canlılar beslenme bakımından ototrof ve heterotrof olarak iki grupta toplanabilir.

Tablo: Canlılarda Beslenme İlişkileri

İnorganik maddelerden organik besin yapanlara, ototrof (üretici) denir. Bunu yapamayıp da hazır organik besin kullananlara da heterotrof (tüketici) denir.

1. Ototrof Canlılar

Fotosentez yapanlar (Fotoototroflar) ve kemosentez yapanlar (Kemoototroflar) olarak iki grupta toplanabilir.

a. Fotosentez Yapanlar : YeÅŸil bitkiler, bazı bakteriler, mavi-yeÅŸil alg’ler ve bazı tek hücreliler tarafından klorofillerde gerçekleÅŸtirilir.

b. Kemosentez Yapanlar : Işık enerjisi kullanılmaz. Sadece bazı bakteri türleri tarafından gerçekleÅŸtirilir. Klorofil ve kloroplastları yoktur. Kimyasal enerjiyi kullanarak CO₂ ve H₂O yu birleÅŸtirerek organik besin yaparlar.

2. Hem Ototrof, Hem Heterotrof Olanlar

Bu gruptaki canlılara en güzel örnek böcekçil bitkilerdir. Böcekçil bitkiler azotça fakir topraklarda yaşamakta olup, topraktan alamadıkları azotu böcekleri yakalayarak onların proteinlerinden karşılarlar. Bu yönleriyle besini hazır aldıkları için heterotrofturlar. Böceği yakaladıktan sonra sindirim enzimlerini dış ortama salgılayarak, yakaladıkları böceği sindirir. Sonra onun amino asitlerini hücre içine alırlar.

Böcekçil bitkiler aynı zamanda fotosentez yaparak nişasta ve diğer karbonhidratlarını kendileri üretirler. Bu yönleriyle ise besin ürettikleri için ototrofturlar.

3. Heterotrof Canlılar

Organik besinlerini hazır olarak alan canlılardır. Besinleri alma biçimine göre üçe ayrılır.

a. Holozoik Yaşam : Besinlerini daha çok katı ve büyük parçalar halinde alan canlılardır.

Etçiller (Karnivorlar) : Daha çok hayvansal besinlerle beslenirler. Aslan, kedi, kurt bu gruba örnek verilebilir.

Otçullar (Herbivorlar) : Daha çok bitkisel kaynaklı besinlerle beslenirler. Keçi, Koyun, İnek, Kaplumbağa, Kirpi bu gruba örnek verilebilir. Bu hayvanların diş yapıları ve sindirim sistemleri selülozu sindirecek şekilde özelleşmiştir.

Etçil ve Otçullar (Omnivorlar) : Hem bitkisel hemde hayvansal kaynaklı besinlerle beslenirler. İnsan, bazı balıklar, bazı kuşlar bu gruba girer. Dişleri hem parçalayıcı, hem kesici olarak bulunur.

b. Simbiyoz (Birlikte) Yaşam: Bu gruptaki canlılar birbirleri üzerinde veya içinde yaşarlar. Bazı birlikler zararlı, bazıları faydalıdır.

Kommensalizm: Zararsız bir birliktir. Beraber yaşayan canlılardan biri fayda elde ederken diğerinin faydası veya zararı yoktur. İnsanların ağız ve bağırsak bölgelerinde yaşayan bazı bakteriler bu şekildedir.

Köpek balıkları ile onların karın bölgelerine tutunarak yaşayan Echeneis balıkları da buna örnektir. Bu balıklar köpek balığının parçaladığı besinleri kullanırken köpek balığına fayda veya zarar vermezler.

Mutualizm: Karşılıklı fayda esasına dayalı bir yaşam birliğidir.

Likenler mantarlarla, alglerin (su yosunları) oluşturduğu bir mutualist yaşam örneğidir. Mantar, su yosununa CO2 ve H2O verirken, bunun karşılığında O2 ve besin alır.

Parazitlik : Beraber yaşayan iki canlıdan biri fayda görür. Bu esnada faydalandığı canlıya zarar verir. Bu yüzden bu birliklere zararlı birlikler denir. İki canlı ayrılacak olursa, fayda gören bu faydayı kaybettiği için yaşamını yitirebilir.

Parazitlik Çeşitleri:

Parazitler canlının dış kısmına yerleşmişse bunlara ektoparazit (dış parazit) denir. Bunların sindirim sistemleri vardır. Örneğin, keneler, bitler, pireler v.b.

Parazitler canlının iç kısmına yerleşmişse bunlara Endoparazit (İç parazit) denir. Bunların sindirim sistemleri yoktur. Örneğin, plazmodyum mikrobu, bağırsak kurtları, tenyalar v.b.

Parazitler canlı bir hücre olmadan hiç bir canlılık özelliği göstermiyorsa bunlara mecburi parazit denir. Örneğin, virüsler

Bazı bitkiler fotosentez yapabildikleri halde, kök sistemleri gelişmediği için su ve mineral madde ihtiyaçlarını emeç adı verilen kökleriyle üzerinde yaşadıkları bitkinin odun borularından (ksilem) alırlar. Bunlara yarı parazit bitkiler denir. Örneğin, ökse otu.

Bazı bitkiler fotosentez yapamadıkları için bütün ihtiyaçlarını üzerinde yaşadıkları bitkiden karşılarlar. Bunlara tam parazit bitkiler denir. Örneğin, küsküt otu.

c. Saprofit (Çürükçül) YaÅŸam : Bu gruptaki canlılarda sindirim sistemi tam geliÅŸmemiÅŸtir. Bu yüzden besinlerini bulundukları ortamlardan “yarı sindirilmiÅŸ sıvılarâ€� olarak alırlar. Bazıları salgıladıkları enzimlerle hem kendi besinlerini kısmen sindirmiÅŸ olurlar, hem de organik artıkları parçalayarak ölmüş bitki ve hayvan artıklarını ortadan kaldırırlar. Bu sayede tabiattaki madde devri’ne önemli katkıda bulunmuÅŸ olurlar.

C. EKOLOJÄ°K KAVRAMLAR

Ekoloji; organizmalar ve onların çevresiyle olan ilişkilerini inceleyen biyoloji dalıdır.

Biyosfer (Ekosfer) : Okyanusların 1000 metre derinliğine kadar ve deniz seviyesinden 6 bin m yüksekliğe kadar uzanan, canlıların yaşayabildiği alandır. Kısaca hava, toprak ve sulardan oluşan canlı küredir.

Ekosistemlerin kesişme noktaları birden fazla iklime ait özellikler gösterir. Normal bir ekosistemden daha çok tür çeşidi barındıran bu geçiş bölgelerine ekoton denir. Bir bölgede yaşayan hayvanların tamamına fauna, bitkilerin tamamına da flora denir. Canlıların üzerinde yaşadığı ve hayatın devamı için gerekli kaynakları içeren büyük bölgelere biyotop denir.

Biyosferdeki yaÅŸama birlikleri, Komünite’ler ve Ekosistemler’dir. Belli bir alanda yaÅŸayan bütün populasyonlar komüniteyi oluÅŸturur. Bu populasyonlar cansız ortamla (fiziki çevreyle) beraber ekosistemleri meydana getirir.

YaÅŸama birlikleri kara ve su ekosistemleri olmak üzere ikiye ayrılır. Komünite’deki bazı türler fert sayıları ve faaliyetleri bakımından daha belirgindirler.

Böyle türlere baskın türler denir. Karalarda ışığı seven bitkiler en baskın türlerdir. Bu baskın türlerden dolayı, çam ormanı, ardıç ormanı gibi isimlendirmeler yapılır. Su ekosisteminde ise belirli baskın tür yoktur.

Baskın türler çevre şartlarının etkisiyle yerini başka türlere bırakabilir. Buna da süksesyon denir.

D. EKOSÄ°STEMLER

Ekosistem’ler tabiattaki olayların meydana geldiÄŸi küçültülmüş birer model’dirler.
Bir yaşama birliği olan ekosistemde üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar olmak üzere üç canlı grubu bulunmalıdır. Üreticileri, fotosentetik ve kemosentetik canlılar oluşturur. Tüketicileri ise en çok etçil ve otçullar oluşturur. Ayrıştırıcılar ise saprofit bakteri ve mantarlardan meydana gelir.

�ekil: Ekosistemde Besin ve Enerji Akışı

Ekosistemlerde bir besin ve enerji zinciri olup, bunun ana kaynağı güneştir. Enerji ve maddelerin devirli olarak kullanılması ekosistemlerin en önemli görevidir.

Ekosistem’de ototrofların gerçekleÅŸtirdiÄŸi en önemli olay fotosentez, heterotrofların solunum ve saprofitlerin gerçekleÅŸtirdiÄŸi en önemli olay ise organik artıkların çürütülmesidir.

E. MADDE DÖNGÜLERİ

Yaşama birliklerinde ve onun büyütülmüşü olan tabiatta canlılığın aksamadan devam edebilmesi için bazı önemli maddelerin, kullanılan kadar da üretilmesi gerekmektedir. Buna madde devri denir.

�ekil: Tabiatta CO2 Devri

Doğadaki karbonun canlı gruplarında ve cansız ortamda izlediği yolu yukarıdaki şekilden takip edebilirsiniz.

Azot bütün canlılar için çok önemlidir. Enzim, DNA, RNA, yapısal protein, ATP, vitamin gibi birçok hayatsal molekül azot içerir.

�ekil: Tabiatta Azot Devri

Her canlının, organik veya inorganik olarak azotu temin etmesi yukarıda gösterilmiştir.

�ekil: Tabiatta Su Devri

Bütün canlılar için su vazgeçilmez bir sıvıdır. Hem canlılarda, hemde fiziksel şartlarla döngüsünü tamamlar.

Öğrenci Seçme Sınavı puanına göre yapılan yerleştirme sonuçlarına buradan veya buradan erişibilirsiniz.

Öss YerleÅŸtirme Sonuçları sonrasın’da 2009 Öss Sınavına girmiÅŸ öğrenciler ve sonuçlarda YerleÅŸen Adaylar yerleÅŸtikleri ilgili üniversitelerin sitelerinden gereken evrakları öğrenip

• Kesin kayıt tarihleine bakıp araÅŸtırma yapacaklardır
• YerleÅŸtiÄŸiniz Ãœniversiteyi Telefonla Aramanızda Faydanıza Olacaktır
• Kesin Kayıt Tarihlerini Kaçırmamalısınız imkanınız varsa yerleÅŸtirme ile yerleÅŸtiÄŸiniz üniversiteyi önceden gidip yerinde görmeniz ve kalacak yer temin etmeniz sizin yararınıza olacaktır
• 2009 Öss YerleÅŸtirme’de YerleÅŸtiÄŸiniz Ãœniversitenin Kayıt Harcını Mutlaka Yatırmanızı Hatırlatır ve baÅŸarılar dileriz.

2009 Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sistemi Sonuçları

1.KÄ°TABIN KONUSU:

Steinbeck bu romanda değişik bir konuyla çıkıyor karşımıza .Savaşın insanı hem fiziksel hem de ruhsal açıdan nasıl eritip bitirdiğini, tükettiğini büyük bir ustalıkla anlatıyor.Tutsak edenlerle edilenlerin neden savaştığını ne zamana dek savaşacağını kestiremeyen insanların içine düştüğü çıkmazı başka bir deyişle savaştan çok savaşanları insancıl bir yaklaşımla ele alıyor.

2.KİTABIN ÖZETİ:

Bir sabah kasabanın delikanlıları, kasabanın dışındaki Corell’in evindeki
atış yarışmasında toplanmıştı. 400 yıldır barışın olduğu bu kasaba, halkı özgürlüğüne düşkün ve kömür madeniyle geçimini sağladığı şirin bir yerdi.
Herkes kasaba yakınlarına paraşütle inen alman askerlerini görünce şok olur. Corell’in evindeki 12 asker duruma müdahele etmek için kasabaya koşarken pusuya düşerek altısı ölür. Üçü yaralanır ve diğer üçü de kaçar. 250 alman askeri ve 6 subay artık kasabayı ele geçirmiştir. Başlarında Albay Lanser’in bulunduğu birliğin görevi, kömür madenini işletmek ve çıkarılan kömürleri liman vasıtasıyla Almanyanın içlerine yollamaktır. Albay Lanser ve kurmayları (diğer beş subay ) belediye başkanının evine yerleşerek kasabayı kontrole başlar. Bu esnada Corell’in bir hain olduğu anlaşılmış ve kasabalı tarafından dışlanmıştır. Bu işbirlikçi ise Albay Lanser’den belediye başkanı olmayı ister. Ancak Albay bunu kabul etmez. Ilk direniş, madende kendisini zorlayan Alman Yüzbaşı Loft’e saldırırken araya giren Teğmen Prackle’I öldüren Alex tarafından olur. Alman X-12 talimnamesine göre derhal mahkeme kurulur ve idam edilir. Halk tarafından çok sevilen alex’in öldürülmesi, düşman askerleri ile halk arasını açar. Madende işler yavaşlar. Baskı bir süre devam eder. Kasabanın gençleri İngiltereye birer birer kaçar. Almanlar bunu engellemek için halkın yiyeceğini karneye bağlar ve çalışmayanların ailesine yiyecek vermez. Halk yalnız yakaladığı askaerleri öldürmeye başlar. İngiliz uçakları köprü ve madenleri bombalamaya devam etmektedir. Belediye başkanının ahçısı Annie vasıtası ile öldürülen Alex’in evinde dul karısının yardımıyla belediye başkanı kaçan gençlerle buluşur ve onlardan yardım isteklerinin iletilmesini ve İngiliz’lerden patlayıcı maddeler yollamasını ister. Halkını düşünen belediye başkanı direnmesini kırmamaktadır.
Bir sabah küçük paraşütlerle mavi kaplı küçük paketler atılır. Çok akıllıca dizayn edilmiş bu paketlerin içinde çok lezzetli bir parça çikolata, küçük dinamit ve bir de bu dinamitin nasıl kullanılacağını anlatan sarı bir kağıt bulunmaktadır.Çocuklar bu kutuları hızla bulup çikolataları yedikten sonra dinamitleri anne ve babasına götürürler. Askerler durdurmak için ne kadar çabalasalarda başarılı olamazlar. Belediye başkanı ve sadık arkadaşı Dr. Winter’dan askerlere yardımcı olması istenir. Buna karşılık çok sert bir konuşma yapan Belediye Başkanı ve Dr. Winter mahkemeye verilir. Albay Lanser son kez yanlarına giderek ikna etmeye çalışırken dışarıdan patlama sesleri hala gelmektedir.

3.KÄ°TABIN ANA FÄ°KRÄ°:

İnsanların özgürlüğünü silah zoruyla elinden alınamayacağını ve savaşın iki taraf için de büyük bir kayıp olduğunu kitabın ana fikri olarak kabul edebiliriz.

4.KİTAPTAKİ OLAYLARIN VE �AHISLARIN DE�ERLENDİRMESİ:

Belediye Başkanı Orden: Babası gibi kendiside yıllrdır belediye başkanlığı yapıyordu. Kalın, gür bıyıklı, beyaz saçlı biridir. Evli ve iki çocuk babasıdır.
Albay Lanser: Orta yaşlı, kır saçlı, sert bakışlı ve yorgun görünüşlü, dik ve geniş omuzlu bir subaydır. İşgal birliklerinin komutanıdır.
Dr. Winter: Kasabanın doktoru ve tarihçisidir. Kendi halinde, iyi yürekli,sakallı, güngörmüş, kasabanın ileri gelen insanlarındandır.
Yüzbaşı Loft: Askerlik hayranı olan ve askerliği canlılar içindeki en gelişmiş evre olarak gören ve bütün kadınların üniformaya vurgun olduğunu düşünen bilgili bir subaydır.
Annie: Belediye Başkanının ahçısıdır. Kırk beş yaşlarında, biraz aksi bir kadındır.
George Corell: kasabaya çok yararı olmuş önde gelen bir tüccardır. Sonradan almanlarla işbirliği yaparak onlara istihbarat sağladığıu anlaşılan menfaatçi bir haindir.

5.KİTAP HAKKINDAKİ �AHSİ GÖRÜ�LER:

Kitap çok açık bir dille yazılmış olup, cümleler basittir. Ama çok sürükleyici bir eserdir. Bütün arkadaşlarıma tavsiye ederim. Kitaptaki askerlik mesleğiyle ilgili bazı taktikler ileride bize yardımcı olabilir.

KÄ°TABIN YAZARI HAKKINDA KISA BÄ°LGÄ°:

1902 yılında doğdu. Küçük yaşlarda çiftçilik yaptı. 27 yaşında ilk romanı “Altın Kadeh� i yazdı. John Steinbeck’in yapıtları, imgelereden bolca yararlanan, sanatsal yapıtlar olmaktan çok yüzyılın başında önemli toplumsal değişimler yaşanan topraklarda, toplumsal gerçekliğin ayrıntılı bir gözleme dayanan gerçekçi yansıtılışıdır. 1968 yılında öldü.

ÖNEMLİ ESERLERİ:
Gazap Üzümleri, Fareler ve İnsanlar, Sardalya Sokağı, Cennetin Yolu, Bitmeyen Kavga.

Milli Eğitim Bakanlığı, ortalama yükseltme ve sorumluluk sınavlarında da başarılı olamayarak sınıfta kalan öğrencilere tam 4 dersten ek sınav hakkı tanıdı.

Sınavlara, önceki yıllardan sorumlu olunan dersler ve alan değişikliğinden dolayı sorumlu tutulan dersler, ders kesiminde yapılan ortalama yükseltme ve sorumluluk sınavlarından öğrenim gördükleri sınıfta başarısız olan öğrenciler katılabilecek öğrenciler Eylül ayında yapılacak olan sorumluluk sınavları sırasında, en çok 4 dersten sınava girebilecek.

Sınava girilecek dersler, 17-21 Ağustos tarihlerinde öğrenci-veli işbirliği ile belirlenecek ve dilekçe ile okul müdürlüklerine başvuruda bulunulacak.

Okulla ilişiği kesilen öğrencilerden, genelge kapsamında yapılacak sınavdan yararlanmak isteyenler ise, 14 Ağustos 2009 tarihinde mesai bitimine kadar başvurmaları halinde tekrar okullarına kayıt yaptırarak sınavlara girebilecekler.

· KiÅŸiselcilik, soyut düşüncülükle özdekçiliÄŸin karşısına tinsel gerçekliÄŸi, sözü geçen iki bakış açısının da parçala-ra böldüğü birliÄŸi yeniden yaratacak sürekli çabayı koyar. KiÅŸiselcilik, Descartes’in “Düşünüyorum öyleyse varım” (Cogito ergo sum) geleneÄŸi içinde yer alır. KiÅŸiselciliÄŸin ana yapısı şöyle özetlenebilir: KiÅŸilik, bilinç, kendi yargısını özgürce belirleme, amaçlara yönelme, zamanın akışına karşı öz kimliÄŸini sürdürme ve deÄŸerlere baÄŸlanma gibi temel özellikleri nedeniyle, bütün gerçek-liÄŸin doku-sunu oluÅŸturur.
Felsefi yönden Gottfried Wilhelm Leibniz bu akımın kurucusu, George Berkeley de başlıca kaynaklarından biri olarak kabul edilir. Edebiyatta en önemli savunucusu Emmanuel Mounier’dir.

·  Öncülüğünü Romen asıllı ÅŸair Isidore Isou’nun yaptığı, 2’nci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan bir akımdır. Å�iirde en küçük birim olarak sözcükleri deÄŸil harfleri temel alır. Bu yolla da yeni bir ÅŸiir ve yeni bir müzik yazmayı amaçlayan bir karşı-akım niteliÄŸindedir. Isou’ya göre, “harf olmayan ya da harf olmayacak hiç bir ÅŸey tinsel olarak da var olamaz.” Harfçilik, edebiyatın yanı sıra sinemayı, dansı, müziÄŸi ve resmi de etkilemiÅŸtir. Çıkış noktaları, “sesleri, sözcükleri, imgeleri aynı anda topluca bir araya getirecek yeni anlatım yollarının araÅŸtırılması”dır. Francois Dufrene, Maurice Lemaitre gibi ÅŸairler bu akımın önemli isimleridir.

Yaşamda her şeyin sürekli hareket durumunda olduğundan yola çıkarak, sanatında bu harekete uyması gerektiğini ileri süren bir akımdır.

Fütürizmde geçmişin tüm sanat kuralları bir yana bırakılarak, hayatın dinamizmine, yaşamın sürekliliğine uygun yeni biçimler aranmıştır. Dinamizmi, hızı, makineyi, şiire sokmak amacı güdülmüştür. Atılganlık, gözü peklik ve çalışmanın kutsallığı savunulmuştur. �iirde geleneğe bağlı tüm öğeler, şiir birimi, ölçü, uyak atılmış; özgür şiir biçimi kullanılmıştır.

· MARİNETTİ

· VİLADEMİR MAYAKOVSKİ (1894-1930)

Toplumcu ve fütürist bir şairidir. Halk diliyle biçime önem vererek şiirler yazmış, Rus şiirinde yeni bir dönem açmıştır. Bizde Nazım Hikmet, Mayakovski’den çok etkilenmiştir.

Türk Edebiyatı’nda Nazım Hikmet’in kimi şiirlerinde etkileri görülür.

Var olmanın özden önce geldiğini ileri süren egzistansiyalizmin tarihsel kökleri oldukça eskilere gider. İnsanın kendi varlığını, kendisinin yarattığını ileri süren bir öğretidir bu. Varoluşçuluğun bir sanat akımı olarak biçimlenişi, bu öğretinin etkisiyledir.

Egzistansiyalistlere göre tüm varlıklar var oluşlarından önce gerçekleştirilmişlerdir. Bu nedenle örneğin ağaç ağaçlığını yapamaz artık; ama insan kendini yapabilir. İnsan kendi özünü oluştururken yalnızdır ve özgürdür. Bu özünü oluşturma süreci seçeneklerle doludur. İnsanın karşı karşıya kaldığı bu seçme durumu ona yoğun sorumluluklar yükler ve bu da kişiyi bunalıma düşürür.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra J.Paul Sartre ile gittikçe güçlenen bu akım, Descartes’in “Düşünüyorum öyleyse varım� görüşünü tersine çevirerek “Var olduğum için düşünüyorum� tezine ulaşır ve özgürlüğü kısıtlayan hiçbir engeli tanımaz.

İnsana büyük değer veren varoluşçular insana yapılan haksızlıklardan herkesi sorumlu tutarak egzistansiyalizme toplumcu bir özellik kazandırırlar.

· J.P.SARTRE (1905-1980) ROMAN, ÖYKÜ, OYUN
BULANTI, AKIL ÇA�I(ROMAN), SİNEKLER,
MEZARSIZ ÖLÜLER(OYUN)…

· ALBERT CAMUS (1913-1960) ROMAN, ÖYKÜ, OYUN
YABANCI, VEBA, DÜ�Ü�, MUTLU ÖLÜM

· FRANZ KAFKA (1883-1924) ROMAN, ÖYKÜ
Çekoslovak yazardır. Ölüm, intihar gibi temaları çok işler.
DAVA, �ATO, YİTİK, DE�İ�İM, ÇİN SEDDİ…

· ANDRE GİDE (1869-1951)

Fransız edebiyatının ünlü deneme ve roman yazarıdır. 1947 Nobel kazanmıştır. Sanat eserlerinde biçime önem vermez.
ECİNNİLER, KALPAZANLAR, DAR KAPI, DÜNYA NİMETLERİ…

· KARL JASPERS

Dilimize “gerçeküstücülük� terimiyle çevrilen sürrealizm sanata, gerçeğin üstünü, ötesini, dışını değil; üst gerçeği (sanatçının daha önemli bulduğu bir gerçeği, gerçekliği) anlatmaya çalışır.

19. yy sonlarında “ Klasisizm� e dönüş eğilimleri şeklinde belirmiştir.

Bizde Yahya Kemâl’de etkisi görülür. ( �iirlerinin biçimce eski, öz yönünden yeni oluşu ile dikkati çeker. )

Fütürizm, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa’da yerini Dadaizm’e bırakmıştır. Kişiyi aklın tutsaklığından, aklın kurduğu düzenden sanatı dil, ölçü, uyak, biçim ve anlam kaygılarından kurtarmak; kalıplaşmış bütün sistemleri, kuralları, gelenekleri yıkmak amaç güdülmüştür. Kuralsızlık kural olarak benimsenmiştir.

Anlamsız olan “dada� sözcüğünü kendine ad olarak seçen akım, sanatı da ortadan kaldırma eğilimi göstermiştir.

Kurucusu Tristan Tzara’dır. Dadaizm 1922’den sonra yerini sürrealizme bırakmıştır.

(19. yüzyılın sonları)

19. yüzyıl sonlarında resim sanatında egemen olmuş bir akımdır. Akımın etkileri edebiyat ve müzik sanatında da görülmüştür, sembolizmin bir aşaması olarak kabul edilir.

Özellikleri
· Duyuların, nesnel gerçekliğin, dış doğanın olduğu gibi algılanmasını engellediğinden hareketle, algılanan
· Duyuların, nesnel gerçekliğin, dış doğanın olduğu gibi algılanmasını engellediğinden hareketle, algılanan durumların gerçek ve dış dünya değil, onun hayallerle süslenmiş izlenimleri olduğu sonucuna varılmıştır.
· Doğanın tüm ayrıntılarıyla anlatılmasının olanaksızlığı nedeniyle, ancak doğadan edinilen izlenimlerin anlatılabileceği savunulmuştur.
· İnsanın çevresini saran evrene ve sosyal çevreye ilgisiz kalınmış, sanatçılar kendi iç dünyalarını dile getirmeyi amaçlamışlardır.
· Bu nedenle “sanat eseri, onu yaratanın tam kişiliğini belirtir� düşüncesi öne çıkmıştır.

· T.S. ELLİOT ( 1888-1965)
Amerikan asıllı şair; şiir, oyun, deneme ve eleştiri yazarıdır.
ÇORAK ÜLKE, BO� ADAMLAR, KATEDRALDE CİNAYET, KUTLU ÇAR�AMBA…

· JAMES JOYCE (1882-1941)
İrlanda asıllı şair, roman ve öykü yazarıdır. “ULYSESS� adlı romanı dünya çapında üne sahiptir.
DUBLİNLİLER, SÜRGÜNLER, ON PARALIK �İİRLER…

· RİLKE
· HOPKİNS

* SAMUEL BECKET ( 1906-1989)

Hem İngilizce hem Fransızca romanlar ve oyunlar yazmıştır. 1969’da Nobel almıştır; fakat reddetmiştir.
GODOT’YU BEKLERKEN, OYUNUN SONU, MOLLOY…

Türk Edebiyatı’nda sembolizmin en önemli temsilcisi Ahmet Haşim birçok kaynakta empresyonist olarak da nitelenmiştir.

(19.yy’ın sonları)

Sembolizm, 19. yüzyılın sonlarında parnasyen şiire tepki olarak doğmuş bir akımdır. Sembolizm kendisinden sonra ortaya çıkan şiir akımlarının çoğunu etkilemiştir.

Realist ve natüralist edebiyatın egemen olduğu dönemde iyice belirginlik kazanan karamsarlık ve bezginlik, “gelişen bilimin insana beklenen mutluluğu getirmediği� düşüncesini beslemiş; “Dünya bir tasarımdır, bir hayalden ibarettir,� biçimindeki “idealizm�in Fransa’da yaygınlaşmasına yol açmıştır.

Öte yandan Almanya’da Shopenhauer’un her olayı “hayali ve esrarlı olgular� biçiminde açıklayan idealist felsefesi, ruhsal bunalım içindeki genç kuşağın “geleneğin dışında yeni bir yol bulmak� isteğini güçlendirmiştir.

Böylece edebiyat, bilimden ve aydınlıktan uzaklaşarak, yarı karanlık ve belirsiz sezgilere, fizyolojiden psikolojiye, gözlem ve deneyden duygu ve bilinçaltına, nesnellikten öznelliğe yönelmiştir.

Fransa’da sembolizmin öncüsü olan Charles Baudelaire, bu akımın ilkelerini “Kötülük Çiçekleri� adlı şiir kitabında uygulanmıştır.

Özellikleri

· Parnasizmin kovduğu duygu ve hayal şiire geri dönmüştür. Ancak bu romantizme dönüş değildir.
· Anlam açıklığını düzyazıya özgü bir özellik olarak görmüşler, şiirde kapalılığı savunmuşlar; herkesin
kendine göre yorumlayabileceği bir şiiri amaçlamışlardır.
· �iirde ritme önem vermişler,sözcüklerin müziğine dayanan bir iç ahenk kurmaya çalışmışlardır.
· �iirin, gerçeği değil, gerçekliğin (doğanın) şairdeki izlenimlerini anlatması gerektiğini savunmuşlardır.
· Nesneler birer sembol olarak ele alınmış; sem-bollerde, iç dünya ile dış dünya arasında bağlantı kurulmuş; bu nedenle mecazlı anlatıma ve imgeye sık sık başvurulmuştur.
· Gerçeğin çıplaklığına karşı olduklarından, akşam saatleri, mehtap, yarı karanlık ve loş ortamlar şiirde dekor olarak seçilmiştir.
· En çok, ölüm düşüncesi, sessizlik, durgun sular, sararmış yapraklar, güneşin batışı, kimsesiz kırlar, uzak ülkeler anlatılmıştır.
· Toplum sorunlarından uzak kalınmış, “sanat sanat içindir� anlayışına yakın durulmuştur.
· Sembolizm, çağdaş şiiri en çok etkileyen akım olmuştur.

· CHARLES BAUDELAİRE (1821-1867) �İİR
Sembolizmin ilk temsilcilerindendir. �iirde biçim kusursuzluğuna önem vermekle birlikte daima kendi izlenimlerini anlatması, şiirde kapalılığa önem vermesi, duyguları sözcüklerin açık anlamlarıyla anlatmaktan çok ahenkleriyle sezdirmeye çalışması bakımından tam bir sembolisttir.

KÖYÜLÜK (ELEM) ÇİÇEKLERİ…

· STEPHANE MALLERME �İİR
· PAUL VERLAINE (1844-1896) �İİR

�iirlerinde kapalılığa ve müziğe önem vermiştir.

· MAURICE MAETERLINCK TİYATRO
· ARTUR RİMBAUD (1854-1891) �İİR
· PAUL VALERY �İİR

• EDGAR ALLAN POE (1809-1849) �İİR, HİKAYE
ANNABEL LEE VE KUZGUN şiirleri ünlüdür

Bizde sembolistler : Servet-i Fünûn’da Cenap �ahabettin’in Elhân-ı �itâ şiirinde sembolist özellikler görülür. Tevfik Fikret’in Çınar şiir örneği sayılabilir. Asıl uygulayıcı Ahmet Hâşim’dir. Yahya Kemâl, Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Muhip Dıranas sembolist özellikli şairlerimizdir.

2009 ÖSS’deki baÅŸarı sıralarınızı bölümlerin geçen sene oluÅŸan baÅŸarı sıraları ile karşılaÅŸtırmak için bu programı kullanabilirsiniz.

DoğruTercih.Com, İKÜ ArGe Merkezi ve Mynet.Com işbirliği ile hazırlanan 2009 ÖSS Tercih Anahtarına buradan erişebilirsiniz.

2009 Yılı 6 ve 7. sınıflar SBS Sonuçları öğrenmek için buraya yada buraya tıklayınız. Sonuç bilgisine 31 Temmuz 2009 tarihi itibari ile erişilebilecektir. 8. Sınıflar SBS sonuçlarına buradan erişebilirsiniz.

2009 Ortaögretime Geçiş Sistemi İstatistiki Bilgiler için buraya tıklayınız.

• 2009 OGES Sayısal Bilgiler
• OYP Göre Ä°lk 3′e Giren Öğrenciler
• 2009 SBS 8. Sınıflar Testi Sayısal Bilgiler
• 2009 SBS 8. Sınıf Puanı 500 Olan Öğrenciler
• 2009 SBS 8 Tüm Soruları DoÄŸru Yapan Öğrenciler
• 2009 Her Ä°ki Yıl Tüm Soruları DoÄŸru Yapan Öğrenciler

2009 Yılı SBS Soru ve Cevapları‘na buradan, ve diÄŸer yıllarda çıkmış sorulara buradan eriÅŸeblirisiniz.

 

2009 Yılı 6 ve 7. Sınıflar Seviye Belirleme Sınavı Sonuçları

( 19.yy’ın sonraları )

“Bilimsel gerçekçililik� demek olan natüralizm realizme bir tepki olarak değil, onun bir ileri aşaması olarak 19.yüzyılın sonlarında Fransa’da biçim-lenmiştir.

Bu biçimlenişte, Hippolyte Taine’in “determinizm� (gerekircilik), Claude Bernard’ın “deneysel uygulama� ve Darvin’in “evrim� ve “soyaçekim� düşüncesi natüralizmin düşünsel, bilimsel alt yapısını oluşturmuştur.

Çünkü C. BERNARD, doğa olaylarında aynı nedenlerin aynı koşullarda aynı sonuçları doğuracağını ileri süren determinizmden yararlanarak deney yönetiminin fizyoloji ve hekimlikte canlı varlıklar üzerinde uygulanabileceği kanıtlamıştır.

Emile Zola da “deneysel yöntem�in edebiyatta da uygulanabileceğini ileri sürerek natüralizmin gözlemine “bilimsel deney� i de eklenmiştir. Natüralizmin ilkelerini Zola “Deneysel Roman“ adlı yapıtında açıkla-mıştır.

Özellikleri

· İnsanın duyguları, tutkuları, düşünceleri, davranışları soyaçekim ve toplumbilim yasalarıyla açıklanmıştır.
· İnsan ve toplum, bilimsel determinizm yöntemiy-le incelenmiştir. (gerekircilik)
· Yaşam, her türlü yönüyle ele alınır; iyi-kötü ayrımı yapılmaz.
· Kişiliğin oluşumunda çevrenin etkisi kabul edildiğinden, sosyal çevreyle ilgili betimlemelere geniş yer verilmiştir.
· İçgüdü insanı yönlendiren bir etken olarak gösterilmiş, bu nedenle gerçeğin yansıtılmasında, çirkin, kaba ve ayıbın sınırları kaldırılmıştır.
· Yaşam bir laboratuvar, insanlar da deney aracı olarak görülmüştür.
· Yazar bir bilim adamı tarafsızlığıyla kişiliğini gizlemiş, üslupçuluğa karşı çıkılmış ve kişiler sosyal düzeylerine uygun hareket ettirilip konuşturulmuştur.
· Çevreyi ve insanı, yaşadıkları dönemin sosyal çöküntüleri içinde ele aldıklarından eserlerine bir kötümserlik havası egemen olmuştur.
· Sanatı, toplum sorunlarını yansıtarak bu sorunların çözümünde bir araç olarak görmüşler ve sanattan toplumsal yarar bekleyen anlayışın içinde olmuşlardır.
· Tiyatroda dekor, kostüm, ve aksesuara önem vermişlerdir.

FRANSA’DA
• EMİLE ZOLA (1840-1902) ROMAN
MEYHANE, GERMİNAL, NANA, GERÇEK, EMEK

• ALPHONSE DAUDET (1940-1897) ROMAN, ÖYKÜ
DE�İRMENİMDEN MEKTUPLAR (ÖYKÜ)
PAZARTESİ HİKÂYELERİ(ÖYKÜ), KÜÇÜK �EYLER (ÖYKÜ), JACK(ROMAN), TARASCONLU TARTARİN (ROMAN)…

• GONCOURT KARDE�LER (Edmond ve Jules ) ROMAN

• GUY DE MAUPASSANT (1850-1893) ÖYKÜ, ROMAN

Klasik olay öykü türünün ustasıdır.
ÖYKÜ: AY I�I�I, TOMBALAK
ROMAN: BİR HAYAT, GÜZEL DOST…

NORVEÇ’TE

•HENRİK IBSEN (1828-1906) TİYATRO

Hürriyet, aile, ahlak ve benzeri konularda, keskin üsluplu dramlar yazmış. Danimarka’nın ve tüm İskandinav ülkelerinin birliğini ve yükselişini sağlamayı ülkü edinmiştir.

HORTLAKLAR, HALK DÜ�MANI, PEER GYNT, NORA…

Türk Edebiyatı’nda natüralizmin bilinçli uygulayıcısı Hüseyin Rahmi Gürpınar’dır. Ondan önce Tanzimat Edebiyatı’nda Nabizade Nazım’ın “Karabibik� adlı uzun öyküsünde natüralizmin kimi özelliklerine Türk Edebiyatı’nda ilk kez rastlanır.

(19. yüzyılın ikinci yarısı)

�iir ile düzyazının oluşum süreçleri farklıdır.Bu nedenle, öykü, roman, ve tiyatroda realizmin uygulanışıyla şiirde uygulanışı farklı olmuştur. Parnasizm, şiirde realizmdir. 19. yüzyılına ikinci yarışmada Fransa’da romantik şiire bir tepki olarak ortaya çıkmıştır.

Kuşkusuz, realizmin sosyal, düşünsel ve sanatsal dayanakları, parnasizmin de dayanaklarıdır.

Realistler gibi “sanat sanat içindir� düşüncesinde olan parnesyenler de sanatla güzelliğe güzel biçimlerde ulaşacağını düşünmüşler, realistlerden farklı olarak toprak sorunlarına uzak durmuşlardır.

Özellikleri:

· Romantizmde terk edilen Eski Yunan ve Latin Edebiyatı ‘na, mitolojisine tekrar dönülmüştür. Bu özelliğiyle klasizme yaklaşır.
· Tarihi olaylar, efsanevi kişiler, eski uygarlıklar konu edinilmiş; Hint, Mısır, Filistin gibi uzak ve yabancı ülkelerin efsanelerinden yararlanılmış; şiire egzotik (yabancı) bir hava getirilmiştir.
· Duygu hayalden, düşünce ve nesnelliğe açılmıştır şiir. Betimleme önem kazanmış, kişilikler gizlenmiş, dış doğa yansıtılmıştır.
· Biçim ve söyleyiş güzelliği önem kazanmış; bu nedenle ölçü ve uyak öne çıkmış; şiirde konuya uygun bir ritm yaratılmak istenmiştir.
· Felsefeyle ilgili düşünceler, bilimsel ve teknik konular şiire girmiştir.

NOT 1

Parnasçılar, plâstik (görme duyusuna seslenen; mimar-lık, heykelcilik, resim gibi) güzelliğe tutkun olup egzotik temalar (yabancı memleketlerle ilgili konular) üzerinde çalışmaktan zevk duymuşlardır.

NOT 2

Parnasçılar, uyak ve ölçüye sıkı sıkıya bağlanmışlar, hatta “Biz, nazım sanatı denince ölçü ve uyaktan başka bir şey anlamıyoruz.� diyecek kadar ileri gitmişlerdir.

NOT 3

Parnasyen şair, âlimane şiir yazar. İçinde kendi duygula-rı bulunmaz. Üslubu, betimlemeleri mümkün olduğu kadar canlı, renkli ve parlaktır. Gelenek haline gelmiş nazım şekillerini altüst etmeyi düşünmez. Aksine bütün nazım kurallarını harfi harfine uygulamak ister. Roman-tiklerin lirizminden mümkün olduğu kadar kaçar. Kısaca ressam ve heykeltıraşın yaptığını, o şiirde yapmak ister.

· JOSE MARIA DE HEREDİA ( 1842-1905)
En önemli eseri “ GANİMETLER “dir. Bizde Yahya Kemâl bir süre onun etkisinde kalmıştır.

· FRANÇOİS COPPEE (1842-1908)
Tevfik Fikret Coppee’den etkilenmiştir.

· THEODERE BANVİLLE
· LECONTE DE LİSSE
· THEOPHİLE GAUTIER (1811-1972)
· SULLY PRUDHOMME

Türk Edebiyatı’nda bütün özellikleriyle olmasa da Tevfik Fikret’in şiirlerinde ve Osmanlı tarihinin görkemli dönemlerine özlem duyması ve sese, ahenge önem vermesi nedeniyle Yahya Kemal’in şiirlerinde parnasizmin kimi özellikleri gözlenebilir.

(19. yüzyılın ikinci yarısında)

Romantizmin hayal ve duyguya yaptığı vurguya bir tepki olarak doğan realizm, 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra dünya edebiyatını geniş ölçüde etkilemiştir.

18. ve 19. yüzyıl Avrupası’nda görülen toplumsal hareketlilik, toplumsal sınıfları, mücadele içinde yeni çalkantılara, aydınları da yeni arayışlar içine itmiştir. Bu arayışlarda temel yönseme, toplum gerçekliğinin tanınması olmuştur.

Bu nedenle, Auguste Comte’un pozitivizm (olguculuk) felsefesi, realizmin düşünsel temelini oluşturmuştur.Çünkü pozitivizm, doğa olaylarının (gerçekliğin) doğa ötesi görüşlerle (metafizik) değil; olgular (olaylar) arasındaki bağlantının gözlem ve deneylerle bulunacak yasalarıyla açıklanabileceğini ileri sürer.

Öte yandan müspet bilimlerdeki (fizik, kimya, biyoloji) gelişmelerin, varlıkların ve olayların, duygu ve hayallerle değil; maddi gerçekliklerle açıklanabileceğini ortaya koyması, pozitivizmin edebiyata yan-sıması olan realizme üstünlük kazandırmıştır.Böylece, duygu ve hayallerden yola çıkan sanatçının toplumsal beklentilere yanıt veremeyeceği, sanatçının bir ahlak-çı gibi değil, bir bilim adamı gibi gördüklerini anlat-mak zorunda olduğu kabul edilmiştir.

Realizmin yaygınlaşmasından önce, romantik kuşak içinde yer alan Balzac, Stendhal gibi öncü realistleri de unutmamak gerekir. Ancak realizmin romantizm-den asıl kopuşu, Gustove Flauber’in “Madam Bovary� adlı romanı (1857) ile gerçekleşmiştir.

Özellikleri

· Sanatçı, anlattıklarını gözlemlerine dayandırır; duygu ve imgelerin yerini insan ve toplum gerçekleri alır.
· Sanatçı; kendi duygu ve düşüncelerini gizler; yapıtında tarafsız bir gözlemcidir.
· İnsan ve toplum, klasiklerde “olması gerektiği gibi�, romantiklerde “istedikleri gibi� realistlerde “olduğu gibi� yansıtılır.
· Olgu ve olayların ortaya çıkışındaki sosyal nedenler araştırılır.
· Kişiliğin oluşumunda çevrenin önemini kabul ettiklerinden, kişilerin yaşadıkları ortam, sosyal çevre bütün ayrıntılarıyla tanıtılır.
· İşlenen olaylar güncel yaşamdan, kişiler halk tabakalarından alınır.
· Toplumsal konuları işlerler; ama toplum sorunları karşısında tarafsız kalırlar. Sanatı, toplumsal mücadele de bir araç olarak görmediklerinden “sanat sanat içindir� anlayışındadırlar.
· Anlatıma önem verip özen gösterdiklerinden birer üslupçudurlar. Bu nedenle, örneğin kişiler, sosyal düzeylerine uygun değil; sanatçının üslubuna uygun konuşturulur.
· Konu kadar, biçim güzelliği de önemlidir. Bu nedenle dil ve anlatım süsten, abartıdan, özentiden uzaktır.
· Realizm, daha çok roman, öykü ve tiyatro türlerinde etkili olmuştur.

FRANSA’DA
• BALZAC (1799-1850) ROMAN, ÖYKÜ, TİYATRO Realist romanın kurucusu olarak bilinse de eserleri romantik özellikler de taşır

ORİOT BABA, VADİDEKİ ZAMBAK, EUGENİE GRANDET, KÖY HEKİMİ TILSIMLI DERİ, İNSANLIK KOMEDYASI (DİZİ ROMANLARININ GENEL ADI)

• STENDHAL (1783-1842) ROMAN
KIRMIZI VE SİYAH, PARMA MANASTIRI…

• GUSTAVE FLAUBERT ROMAN Eserlerinde romantizmle realizmi ustaca birleştirir.
MADAME BOVARY, SALAMBO …

İNGİLTERE’DE

• DANIEL DEFOE (1659-1731) ROMAN
ROBÄ°NSON CRUSOE

• CHARLES DICKENS (1812-1870) ROMAN

Gösterişsiz fakat güçlü bir anlatımı vardır. Kendini belli etmeyen ince bir mizah anlayışıyla yazar.Öyküler ve gezi notları da yazmıştır.

DAVID COPPERFIELD, ANTİKACI DÜKKÂNI, OLİVER TWIST, İKİ �EHRİN HİKÂYESİ

• JONATHAN SWİFT (1667-1745) ROMAN
GULLIVER’İN GEZİLERİ

RUSYA’DA

• TOLSTOY (1828-1910) ROMAN
SAVA� VE BARI�, ANNA KARENİNA, DİRİLİ�,
HACI MURAD, YA�AYAN ÖLÜ, İVAN İLYİÇ’İN ÖLÜMÜ…

• DOSTOYEVSKİ (1821-1881) ROMAN
SUÇ VE CEZA, BUDALA, KARAMAZOV KARDE�LER, EZİLENLER, KUMARBAZ, ECİNNİLER, İNSANCIKLAR…

• MAKSİM GORGİ (1868-1936) ROMAN
ANA, ÇOCUKLU�UM, ARKADA�, EKME�İMİ
KAZANIRKEN, BENÄ°M ÃœNÄ°VERSÄ°TELERÄ°M

• GOGOL (1809-1852) ROMAN, TİYATRO
ÖLÜ CANLAR, MÜFETTİ�(OYUN),
PETERSBURG HİKÂYELERİ, TARAS BULBA…

• ANTON ÇEHOV (1860-1904) ÖYKÜ, TİYATRO
OYUN: MARTI, VANYA DAYI, Vİ�NE BAHÇESİ,
ÜÇ KIZKARDE�, HİKÂYELER

• TURGENYEV (1818-1883) ROMAN
BABALAR VE O�ULLAR, AVCININ NOTLARI, BAHAR SELİ, TA�RALI KADIN…

• �OLOHOV (1905-? ) ROMAN
VE DURGUN AKARDI DON, DONDA HASAT

AMERİKA’DA

• JACK LONDON ROMAN
MARTİN EDEN, KURT KANI, UÇURUM İNSANLARI, VAH�ETİN ÇA�RISI…

• MARK TWAIN ( 1835-1910) ROMAN, ÖYKÜ
TOM SAWYER’İN MACERALARI,
HUCKLEBERRY FINN’İN BA�INDAN GEÇENLER, MİSSİSİPİ’DE HAYAT…

• JOHN STEINBECK (1902-1968) ROMAN
FARELER VE İNSANLAR, GAZAP ÜZÜMLERİ, BİTMEYEN KAVGA, SARDALYA SOKA�I, KENAR MAHALLE

• ERNEST HEMINGWAY (1898-1961) ROMAN

Yazar ve gazetecidir. Eserlerini Paris’e yerleştikten sonra yazmıştır. 197’te Nobel ödülünü almıştır.
SİLAHLARA VEDA, ÇANLAR KİMİN İÇİN ÇALIYOR, İHTİYAR BALIKÇI

• HERMAN MERVILLE (1819-1891) ROMAN
MOBY DICK (BEYAZ BALÄ°NA)

İRLANDA’DA

• OSCAR WİLDE (1854-1900)

�air eleştirmen, oyun yazarı ve eleştirmendir. Nüketli, alaycı, iğneleyici bir dili vardır. Realist akıma yakındır.
DORİAN GREY’İN PORTRESİ, MUTLU PRENS, SALOME

• BERNARD SHAW ( 1856-1950)

Toplumcu gerçekçi bir yazardır. 1925’te Nobel aldı. Roman ve oyunlarında mizah ve hiciv önemli bir yer tutar.

Türk Edebiyatı’nda realizmin ilk etkileri Tanzimat Edebiyatı’nın kuruluş döneminden sonra ortaya çıkmaya başlar. Sami Paşazade Sezai’nin öykülerinde, Recaizade Mahmut Ekrem’in romanlarında ve Nabizade Nazım’ da realizmin ilk etkilerine rastlanır. Öte yanlan Batılı anlamda realizmin, Türk Edebiyatı’nda Servet-i Fünun döneminde uygulanır: Halit Ziya Uşaklıgil. Milli Edebiyat ve Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı’ndan geçerek realizmin, çeşitli uygulamalarıyla günümüz edebiyatına dek ulaşmıştır.

(19. yüzyılın yarısı)

Toplumsal ve yaşamdaki değişmelerden kaynaklanan romantizm, klasisizmin dayandığı kurallara karşı bir tepki olarak doğmuştur. 18. yüzyılda İngiltere’de başlayan romantizm, Fransız edebiyatını da etkisine alarak 19. yüzyılın ilk yarısında klasisizme egemen olmuştur.

Romantizmin gelişmesinde, hiç kuşkusuz “Aydınlanma Çağı� düşünürlerin ve Krallığa karşı Cumhuriyetçiliğin güçlenmesinin etkisi temel belirleyicidir. J.J Rousseau, Voltaire, Montesquie, Diderot gibi Aydınlanma Çağı (18. Yüzyıl) düşünürlerinin geliştirdiği “özgürlük�, “demokrasi�, “insan hakları� gibi kavramlar romantizmin düşünsel temelini oluşturmuştur.

1789 Fransız İhtilali’yle güçlenen Cumhuriyetçilik de romantizmin siyasal ortamını belirlemiştir

İngiliz edebiyatında ilk örnekleri görülen romantizm, Fransa’da bulduğu düşünsel ve siyasal ortam içinde bir sanat akımı olarak belirginleşmiş ve ilkeleri de Victor Hugo’nun Cromwell adlı dramının önsözünde açıklanmıştır.

Özellikleri

· Klasisizmin biçime öze ilişkin tüm kuralları reddedilmiştir.
· Aklın, mantığın ve sağduyunun yerini, bireysel duygu, hayal ve heyecanlar almıştır.
· Klasik tragedya ve komedyanın bütün bağlayıcı kuralları bırakılmış bu iki tür dram türünde bütünleştirilmiştir. (Öncüsü Shakespeare’dir)
· Duygulu ve coşkulu olan romantikler yapıtlarında Kişiliklerini gizlemezler, anlattıkları olaylar karşısındaki tavırlarını açıkça ortaya koyarlar.
· Dış dünyayı, doğayı renkli, abartılı betimlemelerle anlatmışlar, doğayı sanatçının esin kaynağı olarak değerlendirmişlerdir.
· Klasisizmdeki evrenselin, genelin ve tipin yerini; ulusal, yerel ve karakter almıştır.
· Ulusal tarihe, dinsel konulara yönelmiştir; ölüm, acı, aşk, intihar temalarına ağırlık vermişlerdir.
· Eski Yunan ve Latin mitolojisi yerini, Hıristiyanlık mucizelerine, ulusal destanlara, efsanelere bırakmıştır.
· Dil ve anlatımda klasikler gibi disiplinli ve özenli değildirler.
· İşledikleri konular, iyi-kötü, doğru-yanlış, güzel-çirkin karşıtlıkları içinde ele alınmıştır.
· Toplumsal olumsuzluklara karşı çıkılmış ve “toplum için sanat� anlayışı benimsenmiştir.

FRANSA’DA
• CHATEABRIAND (1768-1848) ROMAN Gezgin ve yazardır. ATALA, MEZAR ÖTESİNDEN, ANILAR…
• VİCTOR HUGO (1802-1885) ROMAN, TİYATRO, �İİR :SEFİLLER, NOTRE DAME’IN KAMBURU, CROMWELL,HERNANİ, KRAL E�LENİYOR, RUY , BLAS…
• A.DUMAS PERE (1802-1870) ROMAN:ÜÇ SİLAH�ÖRLER, MONTE KRİSTO KONTU
• ALFRED DE MUSSET ROMAN, �İİR: BİR ZAMANE ÇOCU�UN İTİRAFLARI,GECELER
• LAMARTİNE (1790-1869) �İİR, ROMAN:GRAZİELLA, RAPHAEL(ROMAN),�AİRANE DÜ�ÜNCELER(�İİR)
• GEORGE SAND (1804-1876) ROMAN: PEMBE VE BEYAZ, İNDİANA, BİR YOCUNUN MEKTUPLARI

ALMANYA’DA

• GOETHE (1739-1932) �İİR, TİYATRO, ROMAN:FAUST(OYUN), GENÇ WARTHER’IN ACILARI (ROMAN)
• SCHILLER ( 1759-1806) TİYATRO:HAYDUTLAR, DON CARLOS, WİLHELM TELL

İNGİLTERE’DE

• LORD BYRON (1788-1824) : �İİR
• SHELLEY : �İİR
• SIR WALTER SCOTT (1771-1832) TARİHSEL ROMAN TILSIM, MANASTIR, TEHLİKELİ �ATO…

RUSYA’DA

• ALEKSANDR PU�KİN (1799-1839) �İİR, TİYATRO,: HİKÂYE, YÜZBA�ININ KIZI(HİKÂYE), ÇİNGENELER(�İİR)

Türk Edebiyatı’nda romantizm Batı’daki önemini yitirdikten sonra etkili olmuştur. En çok Tanzimat Edebiyatı’nı etkisi altına alan romantizmin özellikleri, Namık Kemal, Ahmet Mithat ve Abdülhak Hamit’in eserlerinde gözlenebilir.

(16.yy’ın 2.yarısı – 17.yy)

17. yüzyılda,�hümanizm� kaynaklı Rönesans hareketi Fransa’da klasisizme dönüşmüştür.

Bu yüzyılın ilk yıllarında Fransa bir kargaşa döneminden yeni çıkmıştır. “Ülkeye çeki düzen verecek tek güç krallık� düşüncesi aydın sanatçılar üzerinde etkili olmuştur. Topluma “mutlak monarşiyle� sanat ve edebiyata da “belli kurallar�la egemen olunmuştur. Kral ve çevresinin ideal yaşamı sanatçıya esin kaynağı olmuştur. Bu çağın sanatındaki insan soylu ve seçkindir. Soyluların sanat beğenisi, klasisizmin belirleyici ölçüsü olmuştur. Demokratik ilişkilerin hak ve özgürlükleri monarşiyle kesildiği bu dönemde sanat ve edebiyatta toplumsal eleştiride söz konusu değildir.

Öte yandan Descartes’in akılcılık felsefesi, klasizmin düşünsel temelini oluÅŸturmuÅŸtur. AÅŸk, kin, sevinç, … gibi duygular yanıltıcıdır, gerçek ve doÄŸru yalnızca akıl yoluyla bulunabilir: “Düşünüyorum öyleyse varımâ€�

Eleştirmen Boileau, “�iir Sanatı� (L’ art Poetique) adlı yapıtında klasisizmin temel ilkelerini ortaya koymuştur.

Özellikleri

· Akıl ve sağduyu önemlidir, duygu ve hayal dışlanmıştır.
· Dış dünyanın, doğanın betimlenmesinden kaçınılmıştır. Doğa olarak, insanın doğası, iç dünyası, değişmeyen yanı ele alınmıştır.
· İdeal insan tipleri yaratılmıştır. Bu nedenle kahramanlar halk içinden değil, soylu sınıftan seçilmiştir.
· Karakteristik ve yerel olan değil, evrensel ve kalıcı olan seçilmiştir.
· Eserler ahlaka uygun oluşturulmuştur, aşırı tutkular akılla denetim altına alınmış ve erdem vurgulanmıştır.
· Olayların gerçek olması değil, gerçeğe uygun olması önemsenmiştir.
· Konudan çok, konunun işleniş biçimine önem verilmiştir.
· Sanatçılar eserlerinde kişiliklerini gizlemişlerdir.
· Kaba halk konuşmalarına yer verilmemiş, seçkin kişilerin dili yeğlenmiştir.
· Anlatım, her çeşit süsten, yapaylıktan uzak, açık ve yalın kılınmıştır.
· Sosyal ve fiziksel çevreye yer verilmemiştir.
· Eski Yunan ve Latin Edebiyatı örnek alınmıştır. Bu edebiyatın konuları kimi zaman aynı adlarla yeniden işlenmiştir.
· Tüm edebi türler için geçerli olan akım, etkisini daha çok tiyatroda göstermiş, bu türde üç birlik kuralı uygulanmıştır.

• MALHERBE (155–1628) �İİR
• CORNEİLLE (1606–1690) TREGEDYA: HORACE, LE CİD, CİNNA
• RACİNE (1639–1690) TRAGEDYA: ANDROMAK, PHEDRE, IPHEGENİA
• MOLİERE (1622–1673) KOMEDYA, Dünya edebiyatının en önemli komedi yazarlarındandır. “Güldürürken düşündüren komedi� çığırının öncüsüdür.

CİMRİ, TARTUFFE, HASTALIK HASTASI DON JUAN, KİBARLIK BUDALASI, ZORLA EVLENME GÜLÜNÇ KİBARLAR, ZORAKİ HEKİM, KOCALAR MEKTEBİ, KARILAR MEKTEBİ, ADAMCIL, GEORGE DANDİNİ, SCAPİN’İN DOLAPLARI, BİLGİÇ KADINLAR…

• LA FONTAINE (1621–1685) FABL
• LA BRUYERE (1645–1696) PORTRE: KARAKTERLER
• DESCARTES (1596–1650) FELSEFE
• BOILEAU (1636–1711) �air ve eleştirmendir.�İİR SANATI
• PASCAL (1623–1662) FELSEFE

DÜ�ÜNCELER

• Mme DE LA FAYETTE – ROMAN
• FENELON -ROMAN: TELEMAK
• Mme DE SEVÄ°GNE – MEKTUP
• SAIN SİMON -ANI
• BOSSUET – HÄ°TABET

Türk Edebiyatı’nda edebiyatın öykü, roman, tiyatro gibi türleri ortaya çıktığında Batı’da klasisizm çoktan bitmişti. Bu nedenle Türk Edebiyatı’nda bir klasik dönemden söz edilemez. Ancak klasizmin konuya değil, konunun işlenişine (biçimine) önem veren anlayışıyla Divan şiiri arasında benzerlikler görülür. Öte yandan, �inasi, Ahmet Vefik Paşa, Âli Bey ve Yusuf Kâmil Paşa gibi Tanzimat’ın birinci dönem sanatçıları, batılı klasik sanatçıların yapıtlarını Türkçeye çevirerek, uyarlayarak bu akımı Türk edebiyatına taşımıştır.

Sanat ve edebiyatın yüzyıllar boyu süren gelişmesine bakıldığında bu gelişmenin içinde yeşerdiği toplumun yapısındaki gelişme ve değişmelerle sıkı bir ilişki içinde olduğu görülür.
Düşünce sistemleri de toplumsal gelişmeye denk düştü-ğü zaman bu gelişmenin önünü açan, onu hızlandıran bir rol oynar. Bu nedenle sanat ve edebiyatın iki ayağı vardır: Düşünce sistemi ve toplumsal yapı.

Bu iki ayağın denk basması, sanat ve edebiyatta ortak duyarlıklar, görüşler ve anlayış sistemleri oluşturur. İşte, sanat ve edebiyatımızdaki bu ortak sistemlere akım denir.

Toplum yaşamındaki gelişme ve değişmeler düşünce sistemine (felsefeye) ve oradan sanat-edebiyata yansır ve sanatçılar yeni anlayışlara yönelir. Her akım böyle bir arayışın sonunda ortaya çıkmış, değişen değerler sistemi, akımların birbirini çoğunlukla tepmesini, bazen de aşmasını getirmiştir.

Avrupa kaynaklı belli başlı sanat ve edebiyat akımlarının belirgin izleri, en çok şiir, öykü, roman ve tiyatroda görülür.

Ortaya çıkış sırasına göre edebiyat alanında görülen akımları şöyle sıralayabiliriz;

• Klasizm ( Kuralcılık )
• Romantizm ( CoÅŸumculuk )
• Realizm ( Gerçekçilik )
• Parnasizm
• Natüralizm ( DoÄŸalcılık )
• Sembolizm ( Simgecilik )
• Empresyonizm ( Ä°zlenimcilik )
• Dadaizm
• Neoklasizm
• Sürrealizm ( Gerçeküstücülük )

Ekolojik piramitler ekosistemlerdeki komüniteyi oluşturan birey sayısı (Biyokütle) veya enerji dikkate alınıp hazırlanır.

Biyokütleye ve enerjiye dayanan piramitler

· Piramidin tabanını üreticiler oluşturur
· Tepe basamağı yırtıcılar oluşturur
· 2. ve 3. basamağı tüketiciler oluşturur

Tüketiciler

a- Birincil tüketiciler (Herbivorlar)
b- İkincil tüketiciler (Karnivorlar)
c- Üçüncül tüketiciler (Karnivorlar)

· Taban üreticilerden oluşur
· Biyokütle tepeye doğru gittikçe her basamakta 10 kat azalır
· Enerji tepeye doğru her basamakta 10 kat azalarak aktarılır
· Biyolojik birikim (Kimyasal zehirler,radyoaktivite vb.) tepeye doğru gittikçe artar

Canlılar bulundukları yaşam ortamında canlı ve cansız faktörlerle etkileşim halindedirler. Canlıyı etkileyen:

Biyotik faktörler:
1) Ãœreticiler
2) Tüketici
3) Ayrıştırıcılar

Abiyotik faktörler: İkiye ayrılır.
1) İklimsel faktörler: a) Işık b) Isı c) Su

2) Toprak faktörler: a)Toprak yapısı b) Mineral ve tuzlar c)Toprak ph’sı

BİYOTİK FAKTÖRLER

Üreticiler: Fotosentez ve kemosentez mekanizmaları ile inorganik maddelerden organik madde sentezleyebilen ototrof bakteriler,mavi yeşil algler,kloroplast taşıyan protistalar ve bitkilerdir. Enerji ve maddenin canlıların kullanabileceği hale dönüşümünü sağlayan canlılardır.

Tüketiciler: İhtiyacı olan besinleri diğer canlılardan hazır olarak alan hayvanlar, protistalar, parazit bitki ve mantarlar,hetotrof bakterilerdir.

Tüketiciler üç grupta incelenir:

1- Bitkilerle beslenen: (1.Tükticiler)
2- Hayvanlarla beslenen: (2.Tüketici)
3- Yırtıcılar: ( 3.Tüketiciler)

Ayrıştırıcılar: Bitki,hayvan ölüsü ve artıklarını besin olarak kullanan saprofit bakteri ve mantarlardır.

ABİYOTİK FAKTÖRLER

1-İklim faktörleri: Canlılar yaşamlarını sürdürürken güneş ışını,ısı,basınç,nem,hava hareketleri gibi iklim faktörlerden etkilenirler.

A) Işık:

a) Işığın kalitesi,şiddeti,süresi önemlidir
b) Canlıların temel enerji kaynağıdır
c) Fotosentez için gereklidir
d) Bitkide çimlenme,büyüme,yönelme. klorofil sentezi için gereklidir
e) Işık bitkilerin yaşam alanını belirler
f) Hayvanlarda üreme,göç,pigmentasyon,bazı vitaminlerin sentezi ,sucul hayvanlarda solunum üzerine etkilidir

B) Isı:

Canlılarda yaşamsal olaylar belirli ısıda gerçekleşir. Yüksek ve düşük ısıda yaşamsal olaylar azalır hatta durur.

Bitkilerde : a) Çimlenme b) Köklerle su alınımı c) Fotosentez

Hayvanlarda : a) Üreme b) Gelişmenin devamı

c) Değişken ısılı hayvanlarda (Omurgasızlar,Balıklar , Kurbağalar , Sürüngenler ) metabolizmanın devamı

C) Su:

a) Organik maddelerin sentezlenmesi
b) Maddelerin çözülmesi ,emilmesi,taşınması
c) Biyokimyasal olayların gerçekleşmesi
d) Fazla ısının uzaklaştırılması
e) Boşaltım maddelerinin dışa atılması
f) Bitkilerde çimlenmenin gerçekleşmesi ,hayvanlarda embriyonun gelişmesi
g) Bazı canlılar için yaşam ve hareket alanıdır

Canlılar yaşadıkları ortam ve suya duydukları ihtiyaç farklıdır. Özel adaptasyonları ile en iyi uyumu yapmışlardır.

Hayvanlarda:

1) Deride su kayıbını önleyen plaka,tüy ,kitin dış iskelet gibi yapıların oluşması.
2) Solunum yüzeyinin vücud içine alınması
3) Boşaltımla su kayıbını önleyen mekanizmaların gelişimi
4) Yaşam alanı olarak suya yakın çevrelerin seçilmesi

Bitkilerde:

1) Su kayıbının sağlandığı stomalarına açılıp kapanmasının kontrol edilebilmesi (Terlemenin fazla olduğu zamanlar ve suyun az olduğu zamanlar stomalar kapanır)
2) Köklerin suya yönelimi vardır
3) Kurak ortam bitkilerinde gövde ve yapraklar su kayıbını önleyecek değişikliklere sahiptir.

Canlıların ihtiyacı olan suyu şu şekillerde karşılarlar:

1) Suyun doğrudan alınması. ( Sindirim sistemi, kökler)
2) Deri ile su almak (Kurbağalar, Bazı omurgasızlar)
3) Besinlerin yapısındaki sudan karşılamak
4) Metabolik su kullanmak

Besin zincirleri

Doğada canlılar başka bir canlıyı besin olarak kullanırken kendileride başka canlıların besini olurlar. Canlıların birbirlerini tüketmelerine göre sıralanmaları ile oluşan zincire besin zinciri denir. Zincirin her halkası ayrı bir tür tarafından oluşturulur. Ancak hiçbir zaman doğada tek sıralı zincire rastlanmaz. Bir canlı besin olarak birden fazla türü besin olarak kullanırken kendiside birden çok türün besini olur. Bu durum zincirlerin birbirine karışıp beslenme ağları oluşturmasına neden olur.

· Besin zincirleri ile canlılar arasında organik madde ve enerji akışı gerçekleşir.
· Zincir ne kadar kısa ise madde ve enerji o kadar ekonomik kullanılır.
· İlk halkada ototroflar bulunur
· Son halkada 3.tüketiciler (Yırtıcılar) bulunur
· Zincirdeki canlılar fonksiyonlarına göre üç tiptir

1) Ãœreticiler

2) Tüketiciler:

a) Birincil tüketiciler (Herbivorlar)

b) İkincil tüketiciler (Karnivorlar)

c) Üçüncül tüketiciler (Karnivorlar)

3) Ayrıştırıcılar

· Ayrıştırıcılar zincire her halkadan katılabilir
· Her halkada önceki halkadan alınan organik madde ve enerjinin %90 ‘ı canlının yaşamsal olaylarında tüketilirken , canlı vücudunda saklı tutulan % 10 ‘u besini olduğu sonraki halkaya geçer. Bu duruma % 10 yasası deniR.

Bazı canlı türleri yaşamsal olaylarını devam ettire bilmek için diğer canlılarla beraber yaşamak zorundadırlar. Canlılar beslenme, üreme, barınma, hareket, korunma gibi yaşamsal olaylarda başka canlılara ihtiyaç duyarlar. Bu ilişki yarar zarar ilişkisine göre üç şekilde gerçekleşir.

1) Kommensalizm: Birlikte yaşayan türlerden biri birliktelikten yarar sağlarken diğer tür yarar veya zarar görmez.

2) Mutualizm: Birlikte yaşayan iki ayrı türde birliktelikten yarar sağlarlar.

3) Parazitizm: Birlikte yaşayan iki ayrı tür bireylerinden biri bu durumdan faydalanırken diğeri bundan zarar görür.

A) Ototroflar: İhtiyacı olan organik besinleri kendileri sentezleyebilen canlılardır. Besin sentezlerken kullandıkları enerjinin şekline göre iki tip ototrof canlı vardır:

a) Fotoototroflar: Klorofilleri sayesinde ışık enerjisi kullanarak organik besin sentezleyenler. Klorofilli bakteriler,Mavi-yeşil algler, Kloroplast taşıyan protistalar ve bitkiler bu gruptan canlılardır.

b) Kemoototroflar: Kuvvetli oksidasyon enzimleri sayesinde oksitledikleri inorganik maddelerden (H, Fe, NH3, nitrit vb.) elde ettikleri kimyasal enerjiyi kullanan bakteriler bu gruptur.

B) Hetotroflar: İhtiyacı olan organik besinleri diğer canlıların vücudundan karşılarlar. Besinlerini almaları bakımından üç gruba ayrılırlar.

a) Holojoik beslenme:

· Besinlerini katı parçalar halinde alırlar
· Sindirim sistemleri ve enzimleri gelişkindir
· Hareket sistemleri gelişkindir
· Gelişkin duyulara sahiptirler

Holojoik canlılar kullandıkları besinin özelliklerine göre sindirim sistemleri ve beslenme davranışlara sahiptir.

1) Herbivorlar: Bitkisel besinlerle beslenenler

· Öğütücü dişler gelişkindir
· Sindirim kanalları gelişkindir
· Mide gelişkin ve bölmelidir
· Bitkisel besinlerin besleyici değeri az olduğundan fazla besin alırlar
· Beslenmeleri uzun sürer
· Bitkisel besinlerden yararlanma azdır
· Bazı gruplar sindirim sistemlerinde selüloz sindiren enzimlere sahip bakteri vb. canlılara simbiyoz yaşarlar.

2) Karnivorlar: Hayvansal besinlerle beslenenler

· Parçalayıcı(Köpek) dişler gelişkindir
· Sindirim kanalı kısadır
· Hareket ve duyu sistemleri gelişkindir
· Etin besleyici değeri fazla olduğundan beslenmeleri kısa sürer
· Uzun süre aç kalabilirler

3) Omnivorlar: Hem hayvansal hemde bitkisel besinlerle beslenebilenler

· Sindirim Özellikleri ile karnivorlara benzerler
· Selüloz hariç diğer bitkisel besinlerden faydalanacak enzimlere sahiptirler
· Tohum,meyve ve hücre öz suları bitkisel besinlerini oluşturur

b) Saprofit beslenme

· Sindirim sistemleri yoktur
· Sindirim enzimleri vardır
· Hücre dışı sindirim vardır
· Ölü bitki ve hayvan artıkları üzerinden beslenir
· Doğada madde döngüsü için önemli canlılardır
· Bazı bakteriler ve mantarlar bu gruptandır
· Üzerinde yaşadıkları canlıya zarar verirler

c) Parazit beslenme: Hayvansal parazitler endo ve ekto olmak üzere ikiye ayrılır

- Ekto parazitler:

· Sindirim sistemleri ve enzimleri vardır .
· Hareket sistemleri ve duyuları gelişmiştir
· Konakçının vücudu üzerinden besinlerini karşılarlar

- Endo parazitler:

· Sindirim sistemleri yoktur
· Sindirim enzimleri yoktur
· Üreme sistemleri hariç diğer sistemleri körelmiştir

Parazit canlıların konağa olan bağımlılığı bakımından ikiye ayrılırlar:

1) Yarı parazitlik: Belirli besinler için konağa bağlanan canlılar Örnek:Ökseotu Fotosentez yapmalarına karşı su ve mineralleri başka bitkilerin iletim demetlerinden emeçleri ile alırlar

2) Tam parazitlik: Bütün besinlerini konakçıdan alan parazitlerdir Bu parazitlerde üreme hariç diğer sistemler körelmiştir

Bazı özel parazitlik durumları:

-Parazit-patojen: Konukçu canlıda hastalık ve ölümlere neden olurlar

-Obligat parazitler: Yaşamsal evrelerinin çoğunu konukçu vücudunda geçirirler. Bazı yaşamsal olayları ancak konukçu vücudunda gerçekleştirebilir.

C) Hem ototrof hem hetotrof beslenme:

Bazı ototrof canlılar fotosentezle besinlerini üretebilirler ancak ihtiyaç duyduklarında diğer canlılarıda besin olarak kullanabilirler.

Örnekler:

a) Protistalarda EUGLENA

· Tek hücreli
· Hücre ağızlarından aldıkları besinlerle hetotrof beslenirle
· İhtiyaç duyduklarında kloroplastları ile fotosentez yaparak ototrof beslenirler
· Göz lekeleri bulunur
· Hücre içi sindirim görülür

b) Bitkilerden Dionea, Drosera, Nephentes gibi insektivorlar

· Kloroplastları vardır ve fotosentez yaparlar
· Azotça fakir sulak topraklarda yaşarlar
· Yaprakları metamorfozla böcek kapanı haline gelmiştir
· Azot ihtiyaçlarını yaprakları ile yakaladıkları böcekleri, yapraklarında sindirerek sağlarlar
· Hücre dışı sindirim görülür

a) Prokaryotturlar
b) Enzim sistemleri bulunur,özgün metabolizmaları vardır.
c) Nucleus ve zar sistemlerine ait organeller bulunmaz.
d) yönetici molekülü DNA dır ve nuclear alanda çıplak olarak bulunur.
e) Protein,yağ ve karbonhidrat içeren hücre çeperi vardır.
f) Bazılarında kapsül bulunur.
g) Sitoplazmada: DNA, RNA, ribozom, poliribozom,glikojen, yağ damlaları bulunur.
h) Hücre zarı kıvrımlarından oluşmuş mesezom ve tilakoid taşıyanlar vardır.

1- Mesezom: Oksijenli solunum Enzimleri taşırlar.

2- Tilakoid: Klorofil taşırlar.

ı) Flagellum (kamçı) taşıyanlar aktif hareketlidir.
k) Tek veya koloniler halinde yaÅŸarlar.

SINIFLANDIRILMASI

1- �ekillerine göre:

a) Yuvarlak (coccus)
b) Çubuk (bacillus)
c) Virgül (vibriyon)
d) Spiral (spirillim)

2- Koloni oluşumuna göre:

a) Monococcus: Tekli hücre
b) Diplococcus: İkili, hücre
c) Streptococcus: Zincir ÅŸeklinde
d) Staphylococcus: Üzüm salkımı şeklinde

3- Gram boyama yöntemine göre:

a) Gram pozitif: boyanabilen
b) Gram negatif: boyanmayan

4- Solunum biçimlerine göre:

a) Anaerobe bakteriler: Oksijen seven
b) Anaerobe bakteriler: Oksijensiz ortamda yaÅŸayanlar
c) Fakültatif anaerop: hem oksijenli hem oksijensiz ortamda yaşar

5- Beslenme biçimlerine göre:

a) Hetotrof bakteriler: Besinlerini dışarıdan hazır olarak alan bakteriler.

1- Saprofitler: Sindirim enzimleri vardır.Hücre dışı sindirimle bitki ve hayvansal artıklarla beslenirler.Doğada madde döngüsü için önemlidirler.

2- Parazit- patojen: Sindirim enzimleri yoktur.Besinlerini diğer canlıların vücudundan hazır olarak alırlar.

3- Mutualist: Başka canlıların vücudunda yaºarlar. Bu birliktelikten her iki canlıda fayda sağlar.

4- Kommensal: Başka canlıdan faydalanır diğer canlı bundan fayda veya zarar görmez.

b) Ototrof bakteriler: İhtiyaç duydukları organik besinlerini kendileri sentezlerler.

1- Fotoototroflar: Tilakoidlerindeki klorofilleri sayesinde ışık enerjisinden faydalanarak organik besinlerini üretebilen bakterilerdir.

2- Kemoototroflar: Kuvvetli oksidasyon enzimleriyle inorganik maddeleri oksitleyerek ürettikleri enerji ile organik besin sentezleyen bakterilerdir.

Bakterilerde üreme:

a- Eşeysiz üreme

Bakteri hücresi ortam şartları uygun olduğunda mitoz bölünmeyi andıran (Fissyon bölünme) bölünme ile hızla coğalır.

b- Eşeyli üreme:

1- Konjugasyon: Karşılıklı gen alış verişi şeklinde gerçekleşir
2- Transformasyon: Ortamda farklı özellikte bakteri geninin alınışı ile gerçekleşir
3- Transduksiyon: Bakteri virüsleri aracılığı ile farklı bakteri genlerinin alınışı ile gerçekleşir

NOT: Bakteriler hızlı üreme yeteneğine sahip canlılardır.

Üreme hızını düşüren faktörler şunlardır:

1- Besin azalması
2- Metabolik artıkların artması
3- ph deÄŸerlerinin deÄŸiÅŸmesi
4- Susuzluk
5- Antibiyotikler
6- Yüksek ve düşük ısı

Endosporlar:

Bakterilerde görülen endospor oluşumu üreme amaçlı değil olumsuz çevre koşullarına dayanabilmek içindir.

1- Sindirim enzimlerine
2- Düşük ve yüksek ısıya (Belirli değerlerde)
3- SusuzluÄŸa
4- Besin azlığına
5- Metabolik artıklara karşı dirençlidirler.

NOT: Bazı bakterilerde olan özellikler.

a- Kapsül oluşumu
b- Flagellum (kamçı)
c- Mesezom un olması
d- Tilakoidin olması
e- Endospor oluÅŸumu

NOT: Bütün bakterilerdeki ortak özellikler şunlardır

a- Hücre çeperi
b- Hücre zarı
c- Yönetici molekül
d- Sitoplazma
e- Poliribozomların olması
f- Depo besin olarak glikojen ve yağ damlalarının olması
g- DNA nın olması
h- RNA ve ribozomların bulunması

Bakterilerin Önemi:

1- Antibiyotik üretiminde
2- özel (İnsülin) protein üretiminde
3- Fermantasyonda (Alkol üretimi)
4- Keten- kenevir işlenmesinde yumuşak dokuların çürütülüp ayrıştırılmasında
5- Mayalanmada (YoÄŸurt,Peynir vb.)
6- Tarımda biyolojik savaş
7- Genetik çalışmalarda
8- Canlılarda hastalıklara neden olarak ölüm,sakatlık ve ekonomik kayıplara neden olurlar.

NOT: Anaerob bakteriler oksijensiz solunumla karbonhidrat parçalamalarına fermantasyon (Mayalanma) ,protein ve amino asitleri parçalamalarına ise pütrifikasyon (Çürüme) denir.

NOT

1- Kamçı: aktif hareketi
2- Mesezom: oksijenli solunumu
3- Tilakoid (klorofil): f otosentezi
4- Sindirim enzimleri: saprofit beslenmeyi
5- Oksidasyon enzimleri: kemosentezi gerçekleştiren yapılardır.

Tanpınar, bu eserin konusu için: ‘Hayatımızda kaybolan ÅŸeylerin ardından duyulan üzüntü ile yeniye karşı beslenen iÅŸtiyaktır.’ demektedir. Tanpınar’ın en önemli denemelerinden biri olan bu kitapta beÅŸ ÅŸehir anlatılmaktadır: Ankara, Erzurum, Konya, Bursa, Ä°stanbul.

Tanpınar’ın gözlemleri, etkileyici üslubu birleÅŸince edebiyatımızın en deÄŸerli eserlerinden biri doÄŸmuÅŸtur. Türk Edebiyatında en kıymetli denemelerden biridir.

Eserden seçmeler
Ankara

Belki Millî Mücadele yıllarının bıraktığı bir tesirdir, belki doğrudan doğruya çelik zırhlarını giymiş ortada dolaşan bir eski zaman silahşoruna benzeyen kalesinin bir telkinidir; Ankara, bana daima dasitani ve muharip göründü. �urası var ki şehrin vaziyeti de buna müsaittir. Daha uzaktan gözümüze çarpan şey iki yassı tepenin arasındaki geçidiyle tabii bir istihkam manzarasıdır

Ankara, uzun tarihinin ÅŸaşırtıcı terkipleriyle doludur. Asırlar içinde uÄŸradığı istilalar, üst üste yangınlar ve yaÄŸmalar, ÅŸehirde geçen zamanların pek az eserini bırakmıştır. Acayip bir karışıklık içinde bu tarih daima insanın gözü önündedir. Türk kültürünün kendinden evvel gelmiÅŸ medeniyetlerden kalan ÅŸeylerle bu kadar canlı surette rast gele karıştığı, haşır neÅŸir olduÄŸu pek az yer vardır…

Erzurum

Hiçbir yerde memleketin Birinci Cihan Harbi’nde geçir­diÄŸi tecrübenin acılığı burada olduÄŸu kadar vuzuhla görülemezdi. Bu, eski ressamların tasvir etmekten hoÅŸlandığı ÅŸekilde, ölümün zaferi idi. Dört yıl, bu daÄŸlarda kurtlara insan etinden ziyafetler çekilmiÅŸ, ölüm her yana dolu dizgin saldır­mış, seçmeden avlamıştı. UÄŸursuz tırpan durmadan, bir saat rakkası gibi iÅŸlemiÅŸ, rast geldiÄŸi her ÅŸeyi biçmiÅŸti. Bununla beraber, nüfusu altmış binden sekiz bine inen Erzurum Millî Mücadeleye ön ayak olmuÅŸ, Ermenistan zaferini idrak etmiÅŸ, yavaÅŸ yavaÅŸ saÄŸ kalan hemÅŸerilerini toplamaya baÅŸlamıştı.

Erzurum Türk tarihine, Türk coğrafyasına 1945 metreden bakar. �ehrin macerası düşünülürse, bu yükseklik daima göz önünde tutulması gereken bir şey olur. Malazgirt Zaferinin açtığı gedikten yeni vatana giren cedlerimizin fethettikleri büyük, merkezi şehirlerden biridir.

Tarihimizin ikinci dönüm yerinde, Millî Mücadelenin ilk temeli gene Erzurum’da atılır. Her ÅŸeye raÄŸmen hür, müstakil yaÅŸamak iradesi, ilkin bu kartal yuvasında kanatlanır. Atatürk, Erzurum’dan iÅŸe baÅŸlar. Tıpkı ilk fatihler gibi oradan Anadolu’nun içine doÄŸru yürür; ordan baÅŸlayarak yurdumuzu, milletimizin tarihî hakları adına yeni baÅŸtan fethederiz.

Konya

Konya, bozkırın tam çocuğudur. Onun gibi kendini gizleyen esrarlı bir güzelliği vardır.

Bozkırın kendini gizleyen esrarlı bir güzelliÄŸi vardır. Bozkır kendine bir serap çeÅŸnisi vermekten hoÅŸlanır. Konya’ya hangi yoldan girerseniz girin sizi bu serap vehmi karşılar. Çok arızalı bir arazinin arasından ufka daima bir ışık oyunu, bir rüya gibi takılır. Serin gölgeleri ve çeÅŸmeleri susuzluÄŸumuza uzaktan gülen bu rüya, yolun her dirseÄŸinde siline kaybola büyür, geniÅŸler ve sonunda kendinizi Selçuklu Sultanlarının ÅŸehrinde bulursunuz.

Mevlana ÅŸairdir. Å�iiri inkâr etmesine, küçük görmesine raÄŸmen Å�ark’ın en büyük ÅŸairlerinden biridir. Nasıl Garp Orta Çağı, bütün azap korkusu, içtimai düzen veya düzensizliÄŸi ile rahmaniyet iÅŸtiyakı ve adalet susuzluÄŸu ile Dante’nin eserinde toplanırsa, Müslüman Å�ark’ta bütün varlık hikmeti, Hakk’la Hakk olmak ihtirası ve cezbesiyle Divan-ı Kebir’dedir.

Bursa

Bu devir, haddi zatında bir mucize, bir kahramanlık ve ruhaniyet devri olduÄŸu için, Bursa, Türk ruhunun en halis ölçülerine kendiliÄŸinden sahiptir, denebilir. Bu hakikati gayet iyi gören ve anlayan Evliya Çelebi, Bursa’dan bahsederken “Ruhaniyetli bir ÅŸehirdir.” der.

Ä°ster istemez sayarsınız: Gümüşlü, Muradiye, YeÅŸil, Nilü­fer Hatun, Geyikli Baba, Emir Sultan, Konuralp… Bunlar hakikaten bir ÅŸehrin semt ve mahalle adları; yahut tıpkı bizim gibi muayyen bir zaman içinde yaÅŸamış birtakım insanların anıldıkları isimler midir? Hepsinin mazi dediÄŸimiz o uzak masal ülkesinden toplanmış hususi renkleri, çok hususi aydınlıkları ve geçmiÅŸ zamana ait bütün duygularda olduÄŸu gibi çok hasretli lezzetleri vardır…

Bu kuruluÅŸ asrından sonra Bursa, sevdiÄŸi ve büyük iÅŸlerde o kadar yardım ettiÄŸi erkeÄŸi tarafından unutulmuÅŸ, boÅŸ sarayının odalarında tek başına dolaşıp içlenen, gümüş kaplı küçük el aynalarında saçlarına düşmeye baÅŸlayan aklan seyrede ede ihtiyarlayan eski masal sultanlarına benzer. Ä°lk önce Edirne’nin kendisine ortak olmasına, sonra Ä°stanbul’un tercih edilmesine kim bilir ne kadar üzülmüş ve nasıl için için aÄŸlamıştır.

Evliya Çelebi, Bursa çeÅŸmelerinden bahsettikten sonra sözü, “Velhasıl Bursa sudan ibarettir.” diyerek bitirir. Canım Evliya!

Å�imdi Bursa’da asıl zamanın yanı başında, bizim için ondan daha baÅŸka ve daha derin olarak mevcut olan ikinci zamanı yapan ÅŸeyin ne olduÄŸunu öğrenmiÅŸ gibiyim. Bu ses ve onun etrafı kucaklayan, her dokunduÄŸu ÅŸeyin özünü bir ebediyette tekrarlayan akisleri, bu mevsimlerin ve düşüncelerin ezeli aynası, zamanın üç çizgisini birden veren tılsımlı bir aynadır. Sanatın aynası da bundan baÅŸka bir ÅŸey deÄŸildir.

Ä°stanbul

Asıl İstanbul, yani surlardan beride olan minareyle camilerin şehri, Beyoğlu, Boğaziçi, Üsküdar, Erenköy tarafları, Çekmeceler, Bentler, Adalar, bir şehrin içinde âdeta başka başka coğrafyalar gibi kendi güzellikleriyle bizde ayrı ayrı duygular uyandıran, hayalimize başka türlü yaşama şekilleri ilham eden peyzajlardır.

Her İstanbullu az çok şairdir; çünkü irade ve zekâsıyla yeni şekiller yaratmasa bile, büyüye çok benzeyen bir muhayyile oyunu içinde yaşar. Ve bu, tarihten gündelik hayata, aşktan sofraya kadar genişler.

“TeÅŸrinler geldi, lüfer mevsimi baÅŸlayacak.” Yahut “Nisandayız, BoÄŸaz sırtlarında erguvanlar açmıştır.” diye düşünmek, yaÅŸadığımız anı efsaneleÅŸtirmeye yetiÅŸir. Eski Ä°stanbullular bu masalın içinde ve sadece onunla yaÅŸarlardı.

Bugün mahalle kalmadı. Yalnız ÅŸehrin ÅŸurasına burasına dağılmış, eski, fakir mahalleliler var. Birbirlerinin hatrını sormak, bir kahvelerini içmek, geçmiÅŸ zamanı beraberce anmak için zaman zaman gömüldükleri köşeden çıkan, bin türlü zahmete katlanarak semt semt dolaÅŸan ihtiyar mahalleliler…
Bugünün mahallesi artık eskiden olduğu gibi her uzvu birbirine bağlı yaşayan topluluk değildir; sadece belediye teşkilatının bir cüzü olarak mevcuttur. Zaten mahallenin yerini yavaş yavaş alt kattaki üsttekinden habersiz, ölümüne, dirimine kayıtsız, küçük bir Babil gibi, her penceresinden ayn bir radyo merkezinin nağmesi taşan apartman aldı.

Beylerbeyi’nde, Emirgan’da, Kandilli veya Ä°stinye’de günün her saati birbirinden ayrı ÅŸeylerdir. Beykoz, Çubuklu, aÄŸaçlarının serin gölgesinde henüz son rüyalarını üstlerinden atmaya çalışırken Yeniköy ve Büyükdere gözlerinin ta içine batan güneÅŸle erkenden uyanırlar. Kuzguncuk’ta sular, sahil boyunca, arasına tek tük sümbül karışmış bir menekÅŸe tarlası gibi mahmur külçelenirken, ince bir sis tabakasının büyük zambaklar gibi kestiÄŸi Ä°stanbul minareleri kendi hayallerinden daha beyaz bir aydınlığa benzer.

1. EÄŸil DaÄŸlar Konusu

Milli mücadeledeki kahramanlar için yazılmış bir kitap.

2. Eğil Dağlar Özeti

Kitap Ä°stiklâl Harb’inin, günü gününe yazılmış , en yakın tarihidir. Kitap bölümlerden oluÅŸmakta ve her bölümde ayrı bir anektot anlatılmaktadır. Kitap yazıldığı yıllarda Milli Mücadele’nin inandırıcı bir desteÄŸi ve o yıllardaki Türk düşüncesinin bir zaferi olmuÅŸtur. Kitapta daha çok Türk Askeri’nden ve Ä°stiklâl Harbi kahramanı Mustafa Kemal PaÅŸa anlatılmaktadır. Eser 88 müstakil nesir ve on bin satırdan meydana gelmektedir. Kitabın adı ise bir asker türküsü olan ÅŸu mısralardan gelmektedir;

Eğil dağlar eğil, üstünden aşam
Yeni tâlim çıkmış varam alışam.

3. EÄŸil DaÄŸlar Ana Fikri

Milletin yeniden var olmasını saÄŸlayan Ä°stiklâl Harbi kahramanları ve Atatürk’ün yaÅŸadıkları kitabın ana fikrini oluÅŸturmaktadır.

4. Kitabın Yazarı Hakkında Bilgi -Yahya Kemal Beyatlı

EÄŸil DaÄŸlar’daki yazılar gün gün Ä°stiklâl Harbi’nin nabzını tutmaktadır. Bazen batılı devletlerin tutumu, bazen Yunanlıların ve Yunan ordusunun durumu, bazen Ankara hükûmeti, bazen kamuoyunun konuya bakışı bu yazılarda ele alınmaktadır. Yahya Kemal’in Ä°stiklâl Harbi yıllarında ne kadar isabetli düşüncelere sahip olduÄŸunu gösteren bu yazıların, Millî Mücadele’nin lideri Gazi Mustafa Kemal PaÅŸa tarafından kesilip saklandığı ve daha sonra Yahya Kemal’e gösterildiÄŸi artık bilinmektedir.

Ahmet HaÅŸim, 1921′de nesir yazmaya baÅŸlamıştır. Ä°lk nesirlerini topladığı Bize Göre ile Türk Edebiyatının ‘en orijinal üslupçusu’ olarak kabul edilmiÅŸtir. Ahmet HaÅŸim’in derli toplu, bir konu etrafında ÅŸekillenen yazılarında zarif, ince, sanatlı, iÅŸlenmiÅŸ, nükteli, ÅŸiirsel bir dil dikkati çekmektedir. Bize Göre’de 42 fıkra bulunmaktadır.

Eserden Seçmeler

GARDEN BARDA KONU�AN İKİ ADAM
- �u ışıklar içinde görünüp kaybolan kadınlara bak! Ne derilerindeki beyazlık insan derisi beyazlığı, ne gözlerindeki siyahlık, insan gözü siyahlığı, ne dudaklarındaki kızıllık, insan dudağı kızıllığıdır. Tabiatın eserleri hiç de bu sahne yaratıkları kadar güzel değil! Kırmızı, sarı, yeşil, siyah boyalar, renksiz etleri, çipil gözleri, soluk dudakları değişikliğe uğratarak, harap uzviyetlerden birer gençlik ve güzellik mucizesi vücuda getirmiş. Kim diyor ki kadın şimdi, eskisi gibi, yüzünü sıkı örtüler altında saklamıyor? Ya boya örtüleri? Bunların altında hakiki çehreyi hiç görmek kabil mi? Boyalar olmasa bilmem kadın ne yapardı?

SÄ°NEMA
Boş vaktim oldukça sinemaya giderim .Yumuşak bir karanlığa gömülmüş, makinenin hışırtısını dinleyerek, vücudumun değil, ruhumun bir çetin yol üzerinde mola verdiğini hissederim. Karanlık, ölümün bir parçasıdır, onun için dinlendiricidir. Büyük dinlenme, bir karanlık denizine dalıp bir daha ışığa kavuşmamaktan başka nedir?

Sinemanın diÄŸer bir fazileti de olgun yaşın, kafatası içinde, bir deste deve dikeni gibi sert duran acıtıcı mantığı yerine, çocuk safdilliÄŸini ve kolayca aldanış kabiliyetini koymasıdır. Rüya alemi üzerine açılmış sihirli bir pencereyi andıran beyaz perdede koÅŸuÅŸan, döğüşen, düşen, kalkan ÅŸu ahmak ÅŸahısların tatsız tuhaflıklarından veyahut kovboy süvariliklerinden veya harikulade hırsızlık vak’alarmdan, baÅŸka türlü tat almak kabil olur muydu? Ä°nsan saflığıyla beslenen sinema edebiyatı, henüz kıymetsiz yazarın iÅŸidir. Resmi, beyaz perde üzerinde kımıldayan ÅŸu rimel ile kirpiÄŸin her teli bir ok gibi dikilmiÅŸ güzel kadının gözünden, damla damla akan sahte gözyaÅŸları, zevkini ve aklıselimini ÅŸapka ve bastonuyla birlikte vestiyere bırakmayan adamı, teessürden deÄŸil, ancak can sıkıntısından aÄŸlatabilir.

Sinema, böyle yormayan masum bir göz eğlencesi kaldıkça, yorgun başın munis bir sığmağıdır. Her zevkini kaybetmiş ruhu, çocukluk tazeliğine kavuşturan bu karanlıkta, basit musiki, tatlı bir ninni vazifesini görür. Ben, en güzel ve en dinlendirici uykularımı sinemanın, ipek yastıklar gibi başın arkasına yığılan yumuşak karanlığına borçluyum.

�EHİR HARİCİ
Üç dört seneden beri uzak çiftliğinde, anlar, inekler, keçiler ve tavuklardan müteşekkil dost bir hayvan çemberi ortasında yaşayan akıllı bir dostumu ziyarete gittim.

�ehirden tamamen uzaklaşan bu dostu, ilk bakışta, tanımak müşkül oldu: Saçları vahşi bir gelişme ile başını sarmış, rengi bakır kırmızılığı almış, dişleri uzamış, lehçesinde çetin sesler belirmişti. Alnında ne hüzünden, ne neşeden eser kalmamıştı. Tabiat, dostumu kendine benzetmiş ve onu bir kaya parçasına döndürmüştü.

Tabiatın insana yapacağı en büyük iyilik, şüphe yok ki vücudu böyle haşin bir zırh ve içindeki ruhu da böyle bir çelik külçesi hâline getirmektir. �ehirlerin san derisini kırların kızıl derisine değişmedikçe güneşin ve toprağın kardeşi olmak kabil mi?

Derler ki: Aynı ağaçların, aynı tepelerin ve aynı göklerin sonsuz bir tekrarından başka bir şey olmayan kır aleminin saadetleri, sırf şairane bir icat eseridir. Gerçekten, yaşamak hünerindeki aczi yüzünden, şehirde mesut olamayan şair, Oktruva sınırı dışında bir cennet var olabileceğini zannetmiş ve başkalarını da buna inandırmak için asırlardan beri manzum sözün telkin kudretinden yardım dilemiştir. Bu itibarla şairin kırı, olsa olsa kolay süt, ekmek, peynir ve bal temin eden bir çiftlik olabilir.
Fakat kır, hakiki kır, sert toprakla sert insanın boğuştuğu bir âlemdir.

LEYLEK
Senelerden beri leylek görmüyordum. Hatta bu kanatlı yaz seyyahlarının son senelerde Ä°stanbul’a az raÄŸbetleri herkesin dikkatini çekmiÅŸti. Sonradan öğrendik ki Mısırlılar, bilmem ne sebepten dolayı bu saygı deÄŸer kuÅŸları arsenikti yemlerle öldürüyorlarmış.

Geçen gün sokakta, gölgeleri mor ve keskin yapan bir Afrika güneşi aydınlığında yürürken, birden damlar tarafından gelen bir leylek gagası takırtısıyla durdum. Senelerden beri hasret kaldığı dost sese kavuşan kulağım, âdeta mesut ağızların geniş tebessümüyle gerilmişti.
Leylek, yaz mevsiminin kuÅŸu deÄŸil, bizzat yazdır. Kırmızı gagasının takırtısı, ses hâline gelmiÅŸ bir sıcak temmuzdur. Bir baca üstünden ufka çizilen bir leylek ÅŸekli, muhayyileye neler hatırlatmaz: MaviliÄŸi içi bayıltan sonsuz, derin gökyüzü… YeÅŸil bir vadide gizlenmiÅŸ minareli, küçük, beyaz bir ÅŸehir… Yarasaların uçuÅŸtuÄŸu, kavak aÄŸaçlarının hafif hafif sallandığı yeÅŸil bir akÅŸam… Sıcak bir Asya gecesi: Damların yan duvarlarına dayanarak, gizli gizli konuÅŸan ve doÄŸacak bakır bir ayı bekleyen siyah zülüflü, kırmızı dudaklı, altın ve mercan gerdanlıklı kadınlar…Alçak bir gece semasına serpilmiÅŸ büyük yıldızlar… Bütün bu yıldızların içinde bir leyleÄŸin düşünen gagası…

Muhakkak, leylek, ressam ve şairi birtakım karışık ve mevzun hayallere davet etmek üzere yaratılmış bir kuştur. İşte onun içindir ki maddeye tapan Mısır köylüsü, kendisine yaramayacak kadar güzel olan bu hayvanı öldürmek cesaretini kendinde buluyor.

Milli ÅŸair unvanı verilen Mehmet Emin Yurdakul2un Türk ÅŸiirinde açtığı çığırı Ahmet Hikmet MüftüoÄŸlu ÇaÄŸlayanlar’da hikayeleriyle devam ettirmiÅŸtir. Yazar, bu eserdeki hikayelerinde Türk destanlarından, tarihinden, faydalanmış; Trablus, Balkan, I. Dünya savaÅŸlarında yaÅŸanan olayları anlatmıştır. Ahmet Hikmet MüftüoÄŸlu’nun 1922′de yayınlanan ÇaÄŸlayanlar adlı kitabı 18 parçadan ibarettir. Milli edebiyatımız içinde uyandırdığı milliyetçilik duygularıyla çok önemli bir yere sahiptir. ÇaÄŸlayanlar hikayelerindeki kahramanların isimleri ÅŸunlardır: Alparslan Masalı, Yarayı Kanatan, Ãœzümcü, Sümbül Kokusu, Ä°nci, Yakarış, Bekir ile Tekir, AyÅŸe Kızla Vato, MaviÅŸ.

Çağlayanlar Kitabının Özeti

Sümbül Kokusu
Pazar günü, BudapeÅŸte Darülfünunu Tabiiyyat ÅŸubesinde öğrenim gören Hüseyin Arif, Macaristan’ın dar sokaklarından birinin kasvetli, dar evlerinden birinde, gazete okumaktadır. Gazetede Çanakkale Savaşı’nın gidiÅŸatıyla ilgili pek çok haber vardır. Ä°stanbul’un, BoÄŸazlar’ın her yanının sarıldığı, ülkenin çok zor durumda olduÄŸu yazmaktadır. Hüseyin Arif, memleketinin düştüğü bu durumdan dolayı büyük bir hüzün içindedir. Ãœlkenin cephane durumu çok eksiktir. (ÇaÄŸlayanlar) Oysa düşman askerlerine her yandan yardım gelmektedir. Onların her türlü imkânı karşısında Türk askerinin yalnızca bir göğsü, bir de bazusu vardır. Ä°stanbul; camileriyle, mavi denizi ve göğü, mezarlıkları, surları ile gözlerinin önüne gelmektedir. Ona göre, Ä°stanbul’un hamalları Avrupa’nın lordlarından daha asildir. Kaldığı Macar topraklarındaki sokaklara göre Ä°stanbul’un sokakları daha nurani, daha neÅŸelidir. İçinden bir çığlık kopar. Allah’a, vatanımı düşmana çiÄŸnetme, diye yalvarır.

Bu hüzün içinde, memleketine ait neyi varsa hepsini koklar. Sonra pencereyi açar. Ev sahibi dört gün önce bir sümbül vermiÅŸtir. Pencereyi açınca duyduÄŸu sümbül kokusuyla irkilir. Sümbül saksısının üzerine kapanarak aÄŸlamaya baÅŸlar. O sırada kapı vurulur. Gelen Mehmet SiyavuÅŸ’tur. Mehmet’e sümbülü derinden koklamasını söyler. Mehmet SiyavuÅŸ da irkilir. Çünkü sümbül, Ä°stanbul kokmaktadır. Mart aylarında Ä°stanbul’da iÅŸportalarda ‘bahariye kokuları ‘ diye satılan sümbül kokusunu hatırlarlar. Ä°kisi de Ah vatan!’ derler. Vatanı kaybediyoruz.’ diye aÄŸlamaya baÅŸlarlar. Ä°ki genç, bir ÅŸey yapmaları gerektiÄŸine karar verir. Hüseyin Arif arka­daşına; ‘YaÅŸamak alçaklıktır. Çanakkale cephesinde ölmeliyiz.’ der. Birbirlerine sarılarak ikisi de vatan için savaÅŸmaya karar verir. Ä°ki gün içinde eÅŸyalarını satarlar. Pasaport iÅŸlemleri için gittiklerinde görevli onlara ‘Talebelerin askerlikleri ertelendi.’ dediÄŸinde, onlar büyük bir huzurla ‘Biz gönüllü gidiyoruz.’ cevabını verirler.

Padişahım Alınız Menekşelerimi, Veriniz Gülümü
Samime Hanım, kanepede gazeteleri okumaktadır. Yanında AyÅŸecik vardır. AyÅŸecik, Samime Hanım’in hizmetçisidir. Samime Hanım’ın kocası, AyÅŸecik’in de babası ve niÅŸanlısı Trablus cephesine gittiklerinden beri koca evde birbir­lerine arkadaÅŸlık etmektedirler. AyÅŸecik, bu eve akrabası olan Samime Hanımın kocası TuÄŸrul Bey’in babasından haber alabileceÄŸi ümidiyle gelmiÅŸtir. Fakat TuÄŸrul Bey de kısa zaman sonra cepheye gitmiÅŸtir.

Samime Hanım ile AyÅŸe iki dert ortağı olmuÅŸlardır. Her ikisi de her gün Allah’a cephedeki yakınları için yalvarmakta, evde matem havası esip durmaktadır. Samime Hanım, Ay­şe’ye kocasından, AyÅŸe de utanarak niÅŸanlısından bahsetmekte; böylelikle avunmaktadırlar.

Ayşe, Samime Hanıma muharebeden bir haber olup olmadığını sorar. Samime Hanım, gazetedeki haberi okumaya başlar. Gazetede şunlar yazmaktadır:

‘On üç zırhlıya karşı bir asker’

‘Salı sabahı düşman zırhlılarından on üçü Trablus’un ÅŸark tarafında kalan Hamidiye Ä°stihkamı’nı dövmeÄŸe baÅŸlamışlardır. Ä°stihkamda on bir neferle bir çavuÅŸ vardı. Neferlerin dokuzu bir müddet sonra ÅŸehid, ikisi mecruh olmuÅŸ ve saÄŸ kalan Mehmed ÇavuÅŸ isminde bir kahraman henüz parçalan­mayan birkaç topla, dünyanın hiçbir muharebesinde iÅŸitilmemiÅŸ, hiçbir memleketin tarihinde görülmemiÅŸ bir inat ve me­tanetle tek başına düşmana mukabele etmiÅŸ ve nihayet tunç toplarla beraber o pulat vücut da başına yaÄŸan yüzlerce gül­le altında parça parça olmuÅŸtur. Böyle emsalsiz erlere malik olan millet dünyanın en büyük milletidir.’

Gazetedeki haberi duyan AyÅŸe, haykırmaya ve aÄŸlamaya baÅŸlar. Haberdeki Mehmet ÇavuÅŸ babasıdır. AyÅŸe baygınlık geçirir. Samime Hanım, onu teskin etmeye çalışır. Ä°kisi de abdestlerini alarak Allah’a secde ederler. Dakikalarca aÄŸlayarak Allah’a dua ederler. Samime Hanım, AyÅŸe’ye yatmasını ve Allah’a niÅŸanlısının yaÅŸaması için dua etmesini söyler.

AyÅŸe rüyasında niÅŸanlısı Tosun’u görür. Bir melek, onu Trablusgarb’a niÅŸanlısının yanma götürür. NiÅŸanlısının yanında ba­bası da vardır. Babası, niÅŸanlısını götürmesini, onun yerine de savaÅŸacağını söyler ve gider. AyÅŸe, Tosun’a sarılarak aÄŸlamaya baÅŸlar. Tosunla birlikte bir yere otururlar. Tosun, düşman kurÅŸunu askerlerimizin baÄŸrını delerken, buradan ayrılamayacağını söyler. Bu arada, Tosun’un her yerinden inciler akmaktadır. AyÅŸe incileri toplayıp padiÅŸaha vererek niÅŸanlısının bedelini vereceÄŸini düşünür ve sevinir. Tosun, düğmesini açtığında içinden mücevherler dökülmeye baÅŸlar. Tosun, ona: ‘Benim bedelim bu çöllerin bütün kumlarıdır. Ben bitmeyince Trablus, bitmez.’ der. PadiÅŸaha bir demet çiçek götürmesini söyler. Ona son söylediÄŸi cümle: ‘Gönlüm diyor ki ben ÅŸehid olmamışsam mutlaka çiçekleri padiÅŸaha vereceksin.’
AyÅŸe, sabah olunca hemen bahçeden çiçek toplar. PadiÅŸaha gidecektir. Dolmabahçe Sarayı’nın önünde elinde çiçeklerle duracak, padiÅŸah onu görünce AyÅŸe’yi yanına çağıracaktır. O da padiÅŸaha: ‘Alınız menekÅŸelerimi, veriniz gülümü!’ diyecektir. Bu düşüncelerle evden çıkar. Yolda birkaç bölük asker görür. İçlerinde Tosun da vardır. Onu görünce gözleri kararır ve oracığa düşüverir. AyÅŸe aklanmıştır. Gördüğü asker Tosun deÄŸildir. Elindeki menekÅŸeler de çamurun içine düşmüştür. O anda rüyada Tosun’un: ‘Ben ÅŸehid olmamışsam mutlaka çiçekleri padiÅŸaha vereceksin.’ dediÄŸini hatırlar. AÄŸlayarak onun ÅŸehid olduÄŸunu anlar.

2. Mektup’tan

BoÄŸaziçi, yer yer, mesirelerini açıyor. Sefa günleri geldi. Baharın kalan kısmı, yaz baÅŸlangıcı ile birleÅŸerek, ne pek terletici ne de üşütücü esen yellerle, o zarif girintinin kıyılarını ve tepelerini tazelikle kaplamış. Ä°nsan, derhâl bir kayığa veya sandala atlayarak gün batarken tepeden tepeye aks eden renk oyunlarını, sahilden sahile vuran renkli dalgalan seyretmeye hevesleniyor. Bakış, her yanı dolaşıp durdukça, o da­racık yerde toplanan benzersiz tabii güzelliklere hayran kaldıkça, zevk ve ÅŸenliÄŸin buraları terk edeceÄŸine inanamıyor. Bana kalırsa haliç, yalnız bir Sadabad’ıyla Å�ehir Mektupları gece, yıldızlı örtüsünü semburalara karşı övünemez. Göksu, manzaraca, ondan aÅŸağı kalır mı? AkÅŸamları süzüle süzüle vadiye sokulan sandallar, saÄŸda solda dinlenerek gün batarken Küçüksu önüne çıktıkları zaman, suların coÅŸkun akışındaki hüzünlü ilhamlar, Kâğıthane dönüşünde bulunur, görülür manzaralardan deÄŸildir. Gönül oralarda gecelemek, ertesi sabahı görmek istiyor. aya yayar yaymaz hatıra, yorulmuÅŸ zihinlere ferahlıktan ve ÅŸenlikten ibaret bir sevinç hissi geliyor, terlemiÅŸ alınlara rahat ve huzur verecek rüzgârlar temas ediyor”

17. Mektup’tan

Ben zaten, ümmetin oruçlularından olduÄŸum için, Ramazan’dan pek rahatsız olmam. Bildiklerimden pek çok kiÅŸi de benim gibidir. Ne olacak? Günde beÅŸ kuruÅŸa iÅŸkembe çorbasıyla, yarım baÅŸ suyuna salınmış söğüş ile beslenen mideler açlık elemine alışmış demektir. Fakat ne hâldesiniz? Burasını anlamak isterim. Acaba, evde mama dadıya bir parça bir ÅŸey saklatıp güzelce yedikten ve akÅŸama kadar sürecek katlanma gücünün dozunu düşürmemek için birkaç bardak su içtikten sonra ele teÅŸbih alarak mı çıkıyorsunuz? Dünyada bu riyacı tavrı yutmayanlardan biri de bizim AyazaÄŸa mektupçusudur. Ha, göreyim seni! Deyin. Size, oruçsuz olup da kendisini halka niyetli gösteren ne kadar bey, efendi, aÄŸa, hanım varsa hepsini birer birer seçip ayırır. Bu ustalığı ne ÅŸekilde edindiÄŸini sorduÄŸumda dedi ki:
- Bundan kolay bir şey yok. Bir kere çehresine bakarım: Eğer yazar çehreli ise oruçlu, direktör simasında ise oruçsuzdur. Çünkü bu ikiden biri senenin her gününde mutlaka aç, öteki muhakkak toktur.

30. Mektuptan

Çocukluk Hatıralarına Dair
Yer altında babam bıyığı! Nedir o, bil, diye küçük iken dadınız veya komÅŸu Habibe Molla’nın söylediÄŸi bilmeceyi halletmek İçin ne kadar zahmet çektiÄŸinizi hatırlıyor musu­nuz? Eski kadınlar, çocukların zihinlerini bilemek için bu gibi muammalara baÅŸvururlardı. Ah! Å�imdi, o kadınlar nerede? Hele, o zeki çocuklar ne oldular? O çocuklar ki bilmece söylenir söylenmez kaşını çatarak, parmaklarına bakarak, birden bire:
- Pırasa, derler ve orada bulunanları fevkalade dehalarına hayran ederlerdi. �imdi onların hepsi büyüdüler, bıyıklı, sakallı oldular, başka bilmecelerle uğraşıyorlar. Ah! Ah! İnsan, buna nasıl üzülmez? O zekâlar söndü de fitili kalmamış lambaya döndü. Hele yer altında kınalının havuç; yer üstünde babam başının lahana; kapısını örttüm güm dedi, içeriye girdim bum dedinin hamam; masal masal matı tas, kaynanamın başı daz, çukura düştü çıkamaz, pır pır eder uçamazın pire; gidi gidiver, şu gidiyi tutuver, ne tatlıca eti var, tutulmaya niyeti varın balık; ben giderim o gider, önümde tın tın ederin sakal; yer altında kazan kaynarın karınca; çat burada, çat kapı arkasındanın süpürge; ne yerdedir ne gökte, cümle alem içindenin ayna; sürdüm kustu, çektim küstünün kahve; bir küçücük fıçıcık, içindedir turşucuğun limon olduğunu bilenler yaşça hayli ilerlediler.

46. Mektuptan

Bayılırım. Hayalimden geçtikçe İçim titrer: Küçük bir oda, ufak bir soba, pufa yatak, yumuÅŸak yorgan, içinde ben! Dışarıda lapa lapa kar. AÄŸzımın suyu akar. Hiç durma yorgana sarıl, yat! Denilen hava, dünyada ancak bu kadar ÅŸirin olur. Rüzgârın camları zıngırdatması, ninni gibi tesir eder. Sobanın çatırtısı gıdıklar. Fakat, mangaldan fırlayan “çıt”ı sevmem. Hani ya insan bazan dalar da mangalın kenarına çöker, garip garip düşünürken, mesela, alt dudağının sol bıyık ucuna doÄŸru “çıt” diye bir ÅŸey yapışır, acı acı yalanır. HoÅŸuma gitmez. Böyle günlerde, biraz da midenin hoÅŸ edilmesi gibi ÅŸeyler de düşünülür. Ben böyle olsam baÅŸka ÅŸeyler de düşünürdüm a! Herkesin kalbi bir olmaz. Baba Yaver tarhana çorbasına, latif ÅŸiÅŸ kebabına, paça böreÄŸine, saçlı sakallı yassı kadayıfla birlikte yenilmek üzere hurma tatlısına, tavuk suyuna, nohutlu pilava dayanamaz.

Biyosfer: Canlı yaşamına uygun ,okyanus derinlikleri ile atmosferin 10 000 m. yüksekliğine kadar olan tabakasıdır.

Ekosistem: Komünitelerle cansız (Abiyotik) çevre koşullarının karşılıklı etkileşimleri.

Biyotop: Canlıların yaşamlarını sürdürmek için uygun çevresel koşullara sahip coğrafi bölgedir.

Komünite: Belirli yaşam alanına uyumlu populasyonlar topluluğudur.

Populasyon: Belirli coğrafi sınırlar içinde yaşayan aynı türe ait bireyler topluluğudur.

Habitat: Bir canlı türünün rahatça beslendiği,barındığı,ürediği yaşam alanına denir.

Niş: Yaşam alanında kalıtsal özellikleri ile ilgili gerçekleştirdiği yaşamının devamına yönelik faaliyetlerin tümüdür.

Flora: Belirli bir bölgeye adapte olmuş ,o bölgede yaşamını sürdüren bitki topluluğudur.

Fauna: Belirli bir bölgeye adapte olmuş ve o bölgede yaşamını sürdüren hayvan topluluğudur.

Genel Yapısı:
Bugün dünya gezegeninde ortamın her elemanın özel görevi vardır.Bu elemanlar görevlerini eksiksiz yerine getirdikleri için dünya ekosistemler topluğu haline gelmiştir.Ekosistemler canlılar tarafından kurulmuş yaşam ortamıdır.Ancak iklim tarafından kontrol edilir.Oysa ekosistemlerin kontrolü iklimden çok insanlar kontrol eder.İnsanlar besinlerini bitkilerden ve hayvanlardan sağlarken besinin sürekliliği için onları koruyup kontrol etmesini,kendi sağlığı için niteliklerini ve nüfusa göre de miktarını düzenli olarak artırmayı denemelidir.Bu taktirde insan organizmaların kesintisiz etkileşiminin ürünü olan kompleks bir sistem içerisinde yayılabilir. İşte böyle bir sisteme ekosistem denir.

Çevre açısından düşünüldüğünde insanın ekosistemdeki görevi eşsizdir. Ancak ekosistem çevre, her çevrenin ekosistem olmadığı unutulmamalıdır.İnsanın hiçbir davranışı doğal olmadığından doğal ortamlar onun müdahalesini asla doğal karşılamamıştır. İşte o yüzden gerçek çevre olan doğal ortamlarla çevre deyimi de ayrı kullanılmaya başlamıştır. İnsan,bir düzenleyici olarak davranması gerekirken çoğu kez tarih dersine çalışmadığı için sisteme telafisi güç zararlar vermiş ve hala da bunu fark ettiği söylenemez. Aslında insan ekosistemde gereksiz bir varlık değildir.Çünkü ekosistemler kompleks birer canlı olduklarından gelişmesi için fazla enerji kullanması şarttır. Ancak enerjinin kullanılabilmesi için sistemi tıkayacak şekilde birikmemesi gerekir.Yani enerji birikiminin önlenmesinin tek yolu tüketimdir.Görülüyor ki, ekosistemde özel yeri olan insan sistemdeki hayvanlar gibi davranamadığı için sistemin elemanı olarak görülmüyor ve çevre kirliliği denilen yeni bir araştırma konusunun ortaya çıkmasına neden oluyor.İnsanın açıkça ihtiyaç duyduğu bu ekosistemin doğası nedir? Bu soruyu cevaplamak için ekosistemlerin fonksiyonlarını idare eden prensiplerin neler olduğunu bilmek gerekir.Çünkü sistemin canlı ve cansız temel varlıkların karmaşık olmasına karşın kurdukları ilişkide sistemlidir.Olayın karmaşıklığı ortamdaki canlıların tür fazlalılığından ve beslenme zincirindeki kuralsızlıktan kaynaklanır.O halde genel kurulmuş düzene biyotik ve abiyotik varlıklar dersek birlikte kurdukları yaşayan organizmalar dünyasına BİYOSFER denir.

Biyosferin dengeli yaşam yerleri ekosistemlerdir. Fakat fonksiyonel olarak bu sayısız sistemler hakkında genel bir karar vermek için hepsinin tek tek araştırılması gerekir.Çünkü aralarında en az benzerlik kadar farklılıkta vardır. Zaten böyle olmasaydı biyosferin tamamı ekosistem olurdu.O nedenle ekologlar,sınırsız büyüklük ve karmaşıklık demek şeklinde hitap ederler.Biyosferde bu iki varlık yan yana, iç içe bağlanıp karışırlar ve de eşitlik ilkesine bağlı karşılıklı ilişki kurarak denge oluştururlar. Örneğin hayvanlar bitkilere CO2 verir. Bitkiler fotosentez yaparak onlara karşılığında O2 verir. Toprak bitkilere su verir.Bitkiler suyu kullanarak yaptıkları organik maddeleri organik atık olarak toprağa verir. Bunları her ikisinden de faydalanan hayvanlar,kendilerini ve bitkileri yiyerek hem doğanın enerji döngüsünün hızını artırır hem de üretim-tüketim dengesini sağlar.Bu örnekler biyosferde sayısız sistem ağlarından sadece bir tanesidir.

Bildiğimiz gibi biyosferin her yerinde iklim,toprak ve buna bağlı olarak da canlılık çeşitlilik gösterir. Canlıların çeşitliliği farklı ekolojik koşullara sahip habitat sayısına bağlıdır.Belli bir habitatta sınırlı canlı cemiyeti yaşadığı düşünülürse ekosistemlerin ne derecede çeşitli ve karmaşık olduğu anlaşılır. Bir okyanus, deniz, göl, akarsu, çöl, orman, çalılık, step(mera), kayalık, çayırlık… vs. her ortam mükemmel bir ekosistemdir. Bu ortamların ad olarak sayısını artırmak belki de güç olabilir.Enlem dereceler,yükseklik ve yine bunlardan kaynaklanan komşuların etkisini de göz önüne alırsak sistemler topluluğu olduğu anlaşılır. Örneğin bir ekosistemler topluluğudur.Çünkü en azından dağın dört tane yönü ve bir de zirvesi vardır. Dağın coğrafik yapısı engebeli olduğunda vadileri de katarsak yaklaşık on farklı yaşam ortamına sahip olduğu anlaşılır.

Ekosistemler belli ölçüde daima değişebilen bir yapı ve organizasyona bağlıdır.Burada sosyobiyolojide olduğu gibi bir dinanizm vardır. Dinanizmi canlıların üremeleri ve ölümleri,cansızlarda ise ayrışma olayları temsil eder. Böylece madde ve enerji akımı iki taraf arasında sürer.Akuatik ekosistemler biyosferin ¾’ünü kapsayan homojen ortamlardır.Buralar savunma açısından çok elverişli olmalarına rağmen biyolojik dinanizm bakından yetersizdir.Akuatik ekosistemler bu özelliklerden dolayı(homojen olması) komplekslik bakından zayıftır.Çünkü toplam akuatik sistemlerinde yaklaşık 50.000 bitki,yine yaklaşık 85.000 hayvan türü mevcuttur.Bu durumun temel nedeni areal (Yaşam ortamı) sürekliliği (tek dize habitat) şeklinde olmasıdır.Bu da farklı mikroklima çeşidine müsait değildir. Bu ise canlılarda türleşmeyi önleyen en önemli etkendir.Yani çok çeşitli ve sayısı fazla,izolasyonun yokluğu akuatik ortamlarda belirgin şekilde mikroklima yokluğuna neden olmuştur.Bu durum karasal radyasyondan yoksun olması nedeniyle çok geniş alanlarda aynı koşulların sürekliliğine neden olur.Her ne kadar Pasifik ve Atlantik okyanusları ayrılsa da her güneyden hem de kuzeyden bağlantılıdır.Bir ekosisteminden bir miktar çamurlu su alınırsa gözle görülen makro değerlerin yanında mikro varlıklar da incelendiğinde akuatik ekosistemler hakkında bilgi edinilebilir.Burası hem bitki hem de hayvansal organik ve inorganik maddelerden bir karışım olduğu görülür.Karışımın abiyotikleri su, Oksijen, Azot, Karbondioksit, Fosfat, Kalsiyum ve çeşitli tuzlar ile aminoasitler,humus asitleri ile daha bir çok organik ve inorganik maddeler ve bunları işleyen ayrıştırıcılardan oluştuğu anlaşılır.Çoğu durumda bunlar dip çamurunda sabitlenmiş durumdadır.Oysa sistemin geleceği için bunların serbest hale geçmesi şarttır. O halde en önemli varlık ayrıştırıcılar olmalıdır.Çünkü diğerlerinin eksikliğinde ekosistemin fakirliği söz konusudur. Oysa bunların olmaması halinde ekosistem olmaz.Numunenin alındığı göldeki yapıcı organizmalar sığ kesimde yaşayan köklü bitkiler ile algler ve fitoplanktonlardır.Bunlar güneş ışığının girdiği derinliklere kadar yayılırlar ve de köklü bitkilere göre daha fazla enerji biriktiriler.Alınan numunede tüketici organizmalarda belirlenmelidir. Çünkü önceden bildiğimiz beslenme ilişkilerine dayanarak bitkisel maddeler ve bunları organik atıkları üzerinden beslenen organizmalar olmalıdır.Deniz kestaneleri,su böcekleri ve birçok küçük balıklar gibi 1. dereceden tüketiciler buradan beslenir.1.derecede tüketiciler üzerinden beslenenlere de 2. dereceden tüketiciler.Bunların üzerinden beslenenlere ise 3. dereceden tüketiciler denir.Biyosferin farklı elemanları tarafından farklı,aynı elemanlar tarafından aynı,aynı elemanlar tarafından farklı,farklı elemanlar tarafından aynı ekosistemler kurulduğu için birbirine komşu olabilirler.fakat sınırları özeldir.Ancak çeşitli doğal olaylarla birbirlerinin etkiledikleri gibi barındırdıkları hayvanlarla da bu etkileşim sürer. Zaten biyosferde yukarıda belirtilen olay daima hep böyle sürüp gidiyor.Bu etkileşim sonucu ekosistemler de daima değişim söz konusudur. Ancak ekosistemlerdeki değişimin hızı ekosistemin dönemine ve de iklimin değişkenliğine göre değişebilir.Eğer klimaks devrede ise değişim hızlı,son dengede ise daha yavaş olur. Yani dengesi kurulmuş ekosistemin safhasında süksesyona yakın olanlar daha hızlı değişir.

Sonuç olarak biyosferde sayısız ekosistem vardır. Buna rağmen ekosistem elemanlarının sistematiği kolayca yapılmaktadır.Ekosistemlerin kendilerinin sistemiğin yapmak imkansızdır.Çünkü ekosistemlerin kurucusu ve en önemli dengeleyicilerinden birisi olan besin zincirinin belli bir modeli yoktur.Ayrıca bu kompleks sistemlerin hangi faktörlere göre düzenlendiği sükseksiyon başlangıcından bu döneme kadar kimlerin oraya katkıda bulunduğunu belirlemek mümkün değildir.

Yeryüzünde mevcut her canlı, mutlaka birbirleri ve çevrenin diÄŸer etkileriyle birlikte yaÅŸamak zorundadır. (Besin zinciri ve iklim) Işığın ulaÅŸabildiÄŸi deniz tabanından 4 mevsim kar ve buz ile kaplı olmayan yüksek daÄŸların zirvesine kadar her sahada yaÅŸayan her canlı türü yukarıda belirtilen etkenlere bağımlıdır. ÖrneÄŸin bir çam türü mutlaka bulunduÄŸu habitattaki baÅŸtaki klimatik faktörler, toprak, flora ve fauna ile karşılıklı etkileÅŸim halinde bir bütünlük oluÅŸturarak varlığını sürdürebilir. Oysa bu çam aÄŸacı orman zonunda bir araya geldiÄŸinde hayat iliÅŸkileri daha da kompleks hale gelir. Çünkü 200 aÄŸacın birbirinden çok uzakta bireysel olarak yaÅŸamasıyla, bir arada toplu bulunmaları arasında çok önemli adaptasyon farkları vardır. Çünkü güneÅŸten alacağı ışığın ÅŸiddeti ve süresi, CO₂ asimilasyonu, rüzgarla temas, zemin toprağının hareketi, ısınma ÅŸekli ve süresi, rutubet durumu ile kar tutma ve süresi gibi önemli etkenler deÄŸiÅŸiktir. O zaman bu koÅŸullara uyabilen çeÅŸitli bitki ve hayvan türleri bir araya gelecektir. Böylece toprağın besin durumu ve bu çamların beslenmesi tek tek yaÅŸamasından çok daha farklı olacaktır. Demek ki canlıların tek başına yaÅŸamlarıyla, toplu yaÅŸamlarındaki ekolojik iliÅŸkilerin amacı ve yöntemi çok farklı olduÄŸundan bunların bilimsel araÅŸtırması çeÅŸitli ekoloji dalları tarafından yapılmalıdır. Çünkü burada gittikçe karmaşık hale geçen organizasyon basamağı ve sistemler merdiveni oluÅŸur. Ancak bunların tamamı biyosfer içinde olur. Zaten biyosfer:

 Atomlar, Moleküller, Protoplazma, Hücre, Doku, Organ, Organ Sistemleri, Organizma, Populasyon ve toplumlar, Komünite ve biyomlar, Ekosistemler, Biyosfer(Ekosfer,çevre)

1) Ot (bireysel) Ekoloji:
Bir canlı cemiyeti ve onun çevresi hakkında bilgi edinmek için önce o cemiyetle yaşayan tüm türleri birey olarak iyi tanımak gerekir(vadinin ekolojisi,hayvanların biyolojisi,ovanın çevresi olur).Örneğin bir habitatta yaşayan belli bir cemiyetteki farklı türlerin bu küçük biyosfere karşı ne gibi tepkileri vardır(Bulunduğu ortamda iş yapmıyorsa orada yaşayamaz.Aldığından çok verenler bitkiler, alıpta hiç vermeyen insan,aldığı verdiğine eşit olan fil ve akbaba gibi canlılar)? Bunların gölge,güneş, toprak pH’sı,donma ve kuraklığa karşı davranışları nasıldır? Ne şekilde yayılıyorlar ve adaptasyon için mikroklimada hangi değişiklikleri yapıyor(İklime göre çiçek,yaprak ve meyve oluşum ilişkilerini düzenleyerek adaptasyonunu sağlıyor)? Ayrıca habitat içerisinde edinilen niş habitat açısından önemi nedir(Kökler rekabete girer,açık kalan yerlerde güneş bitkileri ve bu bitkileri yiyen böcekler yaşar)? Gibi bireyler hakkında bu şekilde ayrıntılı bilgiyi ortaya koyan bilim dalıdır. Örneğin bir habitata hakim olan türün belli aralıklarla 10 tane bireyin üzerinde yapılan ya anatomik ya fizyolojik araştırma sonuçu o habitatın geleceği hakkında kesin bilgiler verir.Diyelim ki hakim tür kızıl çamdır.Kızıl çamın 10 bireyi üzerinde her yıl hücre öz suyu yoğunluğu ölçülürse 10 yıl içerisinde elde edilen sonuç o ekosistemin tümünü ilgilendiren geleceği belirler. Ot ekoloji bir tür ile yapılan çalışmaları kapsamaktadır.Ot ekolojik çalışmalarda bireyin doğal ya da kültürel ortamlarıyla olan ilişkileri de ortaya konulur.Bunu için yapılacak tek şey ya farklı doğa kültürü yaşan aynı türlerin bireylerinde görülen (Antakya’da olduğu gibi parktaki ve ormandaki aynı türün farklı bireyleri üzerinde yapılacak çalışmalarda ortam anlaşılır) anatomik,f izyonomik (morfolojik), fizyolojik ve davranış farklılıklarının ortaya konulması yeterlidir.Çünkü ortamlar iklim,toprak koşulları ve töleransla ilişkileri farklı olduğu için,bu etkilere göre ekolojik ortama biyolojik dinanizm göstermelidir.Buna göre ot ekolojinin asıl konusu birey biyolojisi, yöntemi de bunların habitatlarındaki kontrol ve gözlemlerle elde edilen bilgilerin laboratuarda değerlendirilmesidir.

2) Sinekoloji:
Toplum ekolojisi olup buradaki toplum cemiyet kabul edilerek araştırılıyor.Cemiyet oluşumu çeşitli bitki türlerinin süksesyonu ile belli habitatlarda vejetasyonu meydana getirmesiyle başlar. Bilindiği gibi ortamlar sahip oldukları ekolojik koşulların farklılıkları nedeniyle çeşitlilik gösterir.O yüzden vejetasyon doğal olarak farklı yapı,faaliyet ve belli kurallara göre homojen olarak gruplara ayrılır. Hayvanlarda besin için bitkileri takip ettiği için kurulan cemiyet bölge,alan ve habitatların ekolojik koşullarına göre farklı olacaktır.Buradaki esas canlıların ekolojik istekleri değil o istekleri karşılayan ortamın ekolojik koşullarındır.Çünkü ekolojik istekler birbirinden farklı olduğu gibi bir çok değişik faktöre karşıda ekolojik istek vardır.Bazı türler 25^oC sıcaklı yeterlidir.Bazı türler 25^oC sıcaklı ile atmosferde %60’tan aşağı inmeyen bir nem gereklidir.Yine bazı türler bu ikisinin yanı sıra toprağın daima tarla kapasitesine sahip olmasını ve havanın rüzgarlı olmamasını ekleyerek 4 faktöre istek duyarlar.İşte yer yüzünde bu isteklerim doğrultusunda özelliğe sahip ortamların sayısı oldukça azdır.O nedenle canlılar kendi isteklerinde taviz vererek adaptasyon sağlamalıdır(tölerans).Ancak her canlının töleransı farklı olup farklı yerlere yerleşecekleri için habitat çeşitliliğinin artmasına neden olur.Sinekoloji içinde beklide en güç olay farklı cemiyetleri aynı yerde ve aynı cemiyetlerin farklı yerde görmektir.

Ortamlar hiçbir zaman birbirinin aynısı olmayıp benzer veya çok benzer olabilir.Ekolojik koşullarda en küçük bir değişiklik cemiyetin farklılığına neden olabilir.Sinekoloji cemiyetlerdeki hem canlıların çevreyle olan ilişkilerini hem de kendi aralarındaki ilişkileri incelediği için buradaki canlıların ekolojik istekleri,tölerans ve rekabet güçlerini ortaya koymayı amaçlamıştır.Buradaki sonucun her bakımdan türler arasında benzer olacağı ancak benzerlik derecelerinin değişebileceği beklenen sonuçtur. Çünkü ortam koşullarının etkileri de tüm türler üzerinde aynı derecede olmalıdır.Fakat etkileme dereceleri farklı olabilir.Örneğin ortam suyunun ve toprağının özellikleri,bunlara etki edenler ve etki şekilleri,ortamdaki değişimlerin tüm bireylere yansıması durumları,ortama gelen ışık enerjisi ile ortamda ısıya dönüşen bu enerjinin eşit ya da eşitsizliği ve türleri etkileme dereceleri ışığın,sıcaklığın,rüzgarın toprak ya da su örneklerinin analizinden elde edilen faktörleri,türleri topluca etkileme dereceleri,kısaca toplumun yapı ve özelliklerini bir arada inceler.Sinekolojinin asıl konusu da kommunite ve ekosistemlerdir.Fakat yukarıda sayıldığı yöntemi çok yönlüdür.

3) Populasyon Ekolojisi:
Her ne kadarda sinekolojinin bir dalı gibi görünsede sinekolojiekosistem ve komminiteleri topluca ele alır.Populasyonlarda bu büyük yaşam ortamının üyesi olduğu için ayırmadan birlikte ele alır.Örneğin bir ormandaki Sinüzyaların(yosun-mantar-yarıçalı-çalı-ağaç katmanlarından her birine verilen isimdir)her biri populasyondur.Bir karınca cemiyeti ve arı kovanındaki bireylerin tümüde aynı şekilde bir populasyondur.Fakat bunlar çok özel yapılı olmalarına rağmen ekosistemin tamamıyla ele alınır.Oysa Populasyon ekolojisi özel olarak Populasyon cemiyetinin yapısını,gelişimini,nüfus artışının hızını,cemiyetin erkeğini kızını,değişimini,davranışını ve bunları etkileyen çevre koşullarını inceler. Populasyon ekolojisinin asıl konusu da habitat ve niş çalışmaları ile istatistiksel yöntemdir.Sonuç olarak ekolojik araştırmalar otekolojide aynı ya da farklı ortam koşullarının bir türün bireylerine tek tek etkisini, Populasyon ekolojisinde aynı ya da farklı ortam koşullarının bir türün tüm bireylerine etkisini, Sinekolojide aynı ya da farklı ortam koşularını çeşitli türlerden cemiyetin tümüne etkisini inceler.

Canlıların çevreyle ve birbiriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır.Çevre ise bir canlının yaşaması ve neslini sürdürebilmesi için uygun ortamdır.Yandaki şekle baktığımız zaman canlının metabolizma iklimden ağır
gelirse canlı adapte olmuş anlamına gelir.Eğer tam tersi gerçekleşirse bu sefer seleksiyon olur. Bireysel baktığımız zaman canlı yaşlandığı için daima iklim galip gelecektir.Tüm canlılar ortamın müşterek etkisi altında belli bir yaşam düzeyi kurarlar.Ancak bu düzenin sürekliliği canlıların ortam arasındaki enerji alış verişindeki dengeye bağlıdır. Yeryüzünün biyosfer kısmı,enlem dereceleri,topografya ve komşu ekosistemlerin etkisiyle sayısız farklı koşullara sahip ortamlar içermektedir:
• Yeryüzünün biyosfer kısmı demek yer yüzünün üst katlara doğru olan atmosfer katlarında bulunan kısmıdır (Hava Canlıların solunumuna uygun gaz karışımı ihtiva eder.).
• Enlem dereceleri,ekvatordan uzaklaştıkça iklimde hareketlenme ve biyosfer sınırında azalma olur. Böylece enlem dereceleri uzun mesafelerde daha belirgin iklim değişikliklerine neden olur.
• Topografya,arazini morfolojik yapısı olarak tanımlanır.
• Komşu ekosistemler:Örneğin Antakya Samandağ’ından gelen nemli hava ile Suriye’den gelen çöl havasının etkisi altındadır.

NOT1: Ekolojik dengeyi en çok etkileyen pasif yayılmadır.Çünkü gittikleri yerde başarısız olsalar bile oradaki toprak için organik madde kaynağı olurlar.
NOT2: Canlılar besin ve iklim faktörlerinden en çok iklim ağır basar
NOT3: Canlılar bir ortama giderek konut (eukos) edinir.En iyi ortam ise ekosistemdir.

Yaşam ortamlarının kurulabilmesi için:

1) Ortamın mevcut koşulları ve canlıların etkinlikleri
a) Canlıların yayılma yeteneği: (Yanardağ örneğinde olduğu gibi yanardağ tüm adayı yok eder.Buna rağmen bir süre sonra bitkiler tekrar büyür.Kuşlar göç eder ve yerleşip ortam yaparlar.Yani tüm canlılar bir yolunu bulup yayılmayı başarırlar.)
b) Canlıların ekolojik istekleri: (Yıl 12 ay ve de 4 mevsim var.İlk anda yerleştiği zaman iklim uygun olabilir.Fakat canlı için olumsuz koşullarda yaşanabilir.Yani her canlının kendine göre bir ekolojik isteği vardır.Kutup ayısı kutuplarda yaşar.Ekvatora getirdiğimizde ise ölür.Ekvatorda yaşayan bir canlıda kutuplarda ölür.)
c) Ortamın ekolojik koşulları: (Canlı ani değişimlere karşı dayanıklı olmalı.d maddesiyle alakalı)
d) Canlıların töleransı: (Doğanın bir kanunudur ki o ekolojik tölerası yüksek olan canlı nesiller boyu canlılığını sürdürür.)
e) Canlıların rekabet güçlülüğü: (Canlılar yaşadıkları habitatta diğer canlılarla daima rekabet halindedir.Yani güçlü olan daima yaşar.Rekabet yoksa orada daima bir denge vardır.)

2) Canlıların coğrafik ya da lokal dağılışları:
Not: Çevre,canlıların yaşayabildiği ortamdır.Çevre müsaade ederse yaşam oluşur.
Ekolojik benzerlikleri aynı olan canlılar makroklimatik bölgelere yerleşir.Sıcaklık değişimine toleransı az olan canlılar makroklimatik bölgenin mikroklimatik yerlerinde lokal dağılış yaparlar.Bu mikroklimalar makroklimaların olumsuz etkilerini en aza indirir.

3) Canlıların yayıldığı ortamdaki varlığı, miktarı ve dinanizminde görülen değişimler:
Canlıların yayılışı aktif ve pasif olmak üzere iki çeşittir.Dinanizmde daima değişme gözlenir.Dinanizm değiştikçe canlının töleransına göre yani metabolizmasından taviz vererek canlılığına devam eder.(Töleransı çok olan canlı rekabete az girer.Oysa töleransı az olan hayatta kalabilmek için rekabete girer.

4) Biyosferdeki cemiyetler arasındaki spesifik ilişkiler:
Biyosfer ekosistemler topluluğudur.Çünkü canlıların ekolojik istekleri farklıdır.Ekolojik istek ise önce sıcaklığa sonrada besine bağlıdır. Sıcaklık olmayınca besin yakılamıyor ve de fizyolojik açlık yaşanıyor.

5) Canlıların ortamlarına olan adaptasyonu:
Bu iki şekilde yapılmakatadır.canlı önce kendi morfolojisini değiştirir sonra da fizyolojik değişiklik yapar.Morfolojik olarak ilk yaptığı iş kutikulanın kalınlığını değiştirmek;sonra ise mum tabakası,stoma sayısı,tüy,su varsa suyu depolama ve en son olarak da en büyük töleransını kullanarak boyda kısaltma yapar.Buraya kadar olanları otsu bitkiler içindir.Odunsu bitkiler boy kısalması yerine hücre öz suyunu soğuksa katılaştırır,sıcaksa iyi akışkan hale getirir.

6) Ortamın doğal koşullarına göre canlıların davranışı,uyumsal sorunlar ve yetenekleri:
Bu konu için atmosfer olayları çok önem taşımaktadır.Hava olaylarına karşı canlılar kendilerini nasıl ayarlayacağını bilmektedir.Bunu nedeni ise havdaki manyetik dalgalanmalardır.

7) Ekosistemlerdeki populasyonların dinamiği:
ileriye doğru gelişimler daima dinanizmdir.Populasyonlar ise ekosistemlerin parçalarıdır.

8) Biyosferdeki ekosistemler ve genel biyosönoz (Flora + Fauna):
Biyosferi insan olarak kabul edersek ekosistemler insanın hücreleri olarak tanımlayabiliriz.Bir bölgede yaşan bitki türlerinin sayısına flora,bu türlerden birinde yaşayan hayvan türlerinin sayısına ise fauna ismi verilmektedir.

9) Doğanın genel madde ve enerji alış verişinin durumu:
Doğanın her zaman aynı enerjiyi verebilmesi için canlılarla iyi beslenmelidir.İklimdeki olumsuzluklar canlıları öldürmekte ve de bunlar doğanın beslenmesi için gerekli kimyasalları içermektedir.

10) Doğada ortaya çıkan çevre sorunları ve nedenleri:
Sorunu insan yaratır.

Gibi önemli konular ekolojinin araştırma alnına dahildir. Çünkü ekoloji mevcudiyet koşullarını bilimi olup,olayları nedenleriyle ortaya koyar.
Yukarıdaki biyosfer basamaklarını diğer bilim dalarlıda araştırır.Çünkü her basamakta birden çok bilim dalını ilgilendiren konular vardır.Ancak her bilim bu faktörleri kendi yönünden ele alır. Örneğin yaşam ortamında en önemli etken güneş ve ışıktır.Çünkü genel bir etkiye sahiptir.Böylece her şeyden önce ortamın ısınmasına bağlıdır.Oysa aynı ışık bitki fizyolojisi için ayrı, fizik için ayrı, hayvanlar için ayrı bir anlama gelmektedir.
Ekolojide temel birim ekosistemdir. Ekosistemler dünyada tüm canlıları ve cansızları içerdiğine göre ekoloji diğer bilimleri de kapsar.Ama önce onlara yön verir sonrada faydalanır(canlıların rejenere olmasının doğadaki karşılığı tampondur).Böylece başta biyoloji olmak üzere tüm bilimlerin felsefesi olan ekoloji tam bir ahlak bilimidir.Çünkü ekonomiyle aynı kökten gelen eko- kelimesi canlılar arasındaki olumlu ilişkilerin sınırlarını da çizmektedir.Ekolojiyi ilk tanımlayan Alman Biyolog Ernst Haeckel ekolojiyi doğanın ekonomisini inceleyen bilim dalı olarak tanımlamıştır.Çünkü ekosistem dengesi hiç bozulmayan bir dengedir.Ancak tüm ortamlarda dengenin bozulmaması için ekonomik kullanılması zorunludur.Yani doğru davranış için gerekli icraat olan yaşadığı ortamda ürettiği kadar tüketmek ve ürettiğinden fazla ürememek şeklindeki ahlakî davranışa riayet etmelidir.Böyle olduğunda populasyonun sosyobiyolojik kavramınada ters düşmez.
Görülüyor ki ekolojik araştırmaların ağırlığını biyolojik veriler oluşturuyor.Çünkü ekosistemler canlılar tarafından kurulmuş denge ortamıdır.Buradaki canlı-çevre ilişkilerine ekonomi en önemli faktör durumundadır.Ekonomi üretimin düşmesi ve mevcudu kullanmasındaki hızın aynı paralelliği göstermemesi üzerine gündeme gelmiştir.Bir ekolog ekolojiyi “toplumlar bilimi veya yaşam birlikleri bilimi,, şeklinde tanımlarken bir başkası “hayvanların ekonomisi ve sosyolojisi ile uğraşan bilimsel doğa tarihi,, şeklinde tanımlar.Aslında ekolojide ekonominin ilk defa gündeme gelmesine neden olan insan değildir.Bazen diğer canlılarında ekosistemi israf ettikleri dönemlerde vardır.Özellikle birkaç yıl optimum süren iklim koşulları,bilhassa yağışlar birden bire kuraklığa geçince optimum dönemde olan nüfusa yeterli besini sağlayamadığı zaman sıkıntı görülür.Ancak bu durum hayvanların yanlış düşünmelerinden değil düşünememelerinden kaynaklanır.Asıl sıkıntı insan faktöründen kaynaklanan kıtlık döneminden kaynaklanır.Çünkü insanın ekosistemi tahribi hem sürekli hem de besin-birey ilişkisini doğanın düzenlemesine izin vermemektedir.Bu da doğanın tampon gücünün çalışmasına asla müsaade etmemektedir.
Ekosistemlerin boyutları verimine(prodüktivite),verimine önce içerdiği canlı türüne,dolayısıyla sayısına göre değişirken;bunlarda ortamın ekolojik koşullarına göre değişir.Çünkü ekosistemdeki madde akışı ve enerji döngüsünü sağlayan bunlardır.Görülüyor ki kaynaklardaki artış ve fiziksel çevreye endekslidir.Ancak insan hariç diğer canlılardaki kontrolsüz nüfus artışı uzun dönemde ekosisteme daima yararlıdır.Çünkü talep-arz dengesi bozulunca sitemdeki enerji döngüsü yeterli olmaz.Bu kez zayıflar selekte olarak organik madde şeklinde fiziksel ortama tekrar iade edilir.Böylece ekosistemde besin kadar birey dengesinin yeniden kurulmasına olanak sağladığı için en önemli katkıyı yapmış sayılır.Bu döngü habitatın daha da zenginleşerek ileride barınacak nüfusun artmasına neden olacaktır.İşte habitatların kazanç ve kaybının(girdi-çıktı) oranına göre ortamlara yerleşen canlılar bu ortamların genel faktörlerinin müşterek etkisi altında yaşam düzeni kurarlar.Ancak yaşam düzeninin kurulması ve devamlılığı;ortam koşullarının her hangi bir canlının isteğine uygun olmasına,değişen koşullara karşı değişebilmesine ve diğer canlılarla uyumlu ilişkisine bağlıdır.Bir ekosistemin ya da her hangi bir ortamın bitki ve hayvanlar arasındaki tüm ilişkile habitat,niş ve besin zinciri paylaşımı olup belli bir sürede mutlaka dengeye ulaşacaktır.Denge ve dengeyi kuran tek etken rekabettir.Habitat,ekolojik koşulları ve canlı sistemi Tüm faktörleri ile kendine özel olan sınırları belli ekosistemlerdir(Habitat geneldir).Her ekosistemin bir büyüklüğü vardır.Büyüklüğün sınırlarını tayin eden önce fiziksel ortamın ekolojik koşulları sonrada canlıların ekolojik istekleridir.Böylece besin zincirinin ilk halkaları olan bitkiler ortama yerleşir.Buradaki tüm yerleşmiş canlılar buranın tüm ekolojik koşullarını kaybetmiş ve her biri kendine bir yer edinmiştir. İşte beslenme,üreme ve barınma gibi biyolojik ihtiyaçların karşılandığı,bu sınırları belli olan ortamdaki özel yerine niş denir.Buna göre aynı ekolojik koşulları taşıyan sınırları belli olan bu ekosisteme habitat bitkilerin kökleriyle bağlandığı habitat kısmı ve hayvanların yapmış olduğu yuvalar niştir.Niş edinme tüm canlılarda öncelikle habitattın iklim koşulları sonrada bitkilerde kök ve ışık rekabetiyle,hayvanlarda da av sayısına göre belirlenir.Eğer bu düzen kurulmazsa ortam ekosistem olmaz.Ama yinede bir çevredir.Çünkü çevrenin enerjiye ihtiyacı olmayabilir.Fakat ekosistem çarkı enerji ile dönen bir sistem çarkıdır.O halde her ekosistem bir çevre,her çevre bir ekosistem değildir.
Ekosistemlerle çevre daima etkileşim halinde olmasına rağmen,genelde ekosistemler çevrenin etkisi altındadır(Çevreyi iklim etkiler-Dünya’nın %20’si ekosistemdir).Ayrıca gezegenler arasındaki çekim kuvvetleri de önemli derecede manyetik enerji oluşturarak çeşitli tıbbî ekolojik olaylara yol açmaktadır.Çünkü bu olaylar hava yoluyla meydana geldiği için bazen ekosistemleri de etkisi altına alan belli ölçülerde insan dahil bütün canlılar üzerinde fizyolojik,anatomik,morfolojik ve patolojik gibi önemli derecede biyolojik baskılar yaratmaktadır.Örneğin,muhtelif özellikteki hava kütlelerinin etkisiyle zihni durgunluk(manyetik dalgalanma),atalet(yorgunluk) hissi,migren,el ve ayak şişmeleri,kapillar rezistans değişimi,sıkıntı ve sinirlilik halleri,yara yeri sızlaması,infaktüs vakalarının frekansı,romatizmal hastalıkların şiddeti,astım,aşırı güneşe ve neme doymuş havanın etkisi,fön karakterindeki rüzgarların yol açtığı ruhi bunalım,belli meteorolojik koşullara göre oluşan sisin etkisi oldukça büyüktür.Yine hızla yükselmenin ve alçalmanın önemli fizyolojik sonuçları vardır.
Büyük bölümü iklimsel olmak üzere atmosferin bu değişken olaylarına karşı canlılarda da uyum yönünde çeşitli değişmeler olur.Uyumsal değişiklerin tümü metabolizma yoluyla gerçekleşir. Örneğin,bitkilerde hücre öz suyu yoğunluğu tamamen başta sıcaklık olmak üzere iklime bağlıdır(Soğuk bölgelerde hücre öz suyu yoğun korteks ince,sıcak bitkilerde tam tersi)İletim borularının faaliyeti yapraklanma ve çiçeklenme döneminin gecikmelerinin ve dökülme zamanındaki değişiklikler(İklimdeki dalgalanmalar),renk maddesindeki düzensizlik ve parazitlere karşı dirençsizlik gibi önemli biyolojik yetersizlikler olmaktadır.Çünkü bunlar tamamen ekolojik tölerans sınırları içerisinde meydana geldiği için metabolik taviz bu olaylara karşı dezavantajdır(Ama bu tavizi verecek metabolizma var ya da yoktur.Tepki türe göre değişir).Bitkiler düşük metabolizma ile uyumlu olacak şekilde uzun süreli ekstrem koşullarda yaprakların azalması(odunsu bitkilerde tomurcuk var otsularda yok), küçülmesi (Uzun dönemde tomurcuklardaki besinlerin azalması),üzerilerinin kütinleşmesi ve tüylenmesi,köklerin mantarla kaplanması gibi olaylar morfolojik düzenlemeye gidebilirler.Hayvanlar ise yuva yapma,yuvalarının yerini değiştirme,beslenme ritmini değiştirme değişik davranışlar olarak gösterilebilir.Ancak hava olaylarını durumuna göre bazı kuşlarda, özellikle yağmur ve doludan önce telaşlı uçma veya yuvalarına zamansız gelme gibi iç güdüsel davranışlar gözlemlenir.

NOT: Ekosistemler çevrenin ve iklim olaylarını baskısı altındadır.İklim ve su canlıları direkt olarak etkilemektedir.—Bitki yapraklarını oluşturduğu zaman kısa zamanlı adaptasyonu kloroplastları çoğaltır ya da azaltır.

Bilhassa belli meteorolojik olaylardan bitkilerin etkilemesi daha belirgindir.Bitkilerin habitat ve nişi sabittir.Dünyada bütün canlılar ekolojik tolerans kullanır.Toleransın amacı aynı olmasına rağmen yeri,zamanı ve biyolojik yönü farklı olabilir.Fakat her durumda metabolik taviz olduğuna göre her canlının da bu doğrultuda habitat ve niş seçme zorunluluğu vardır.Örneğin toleransı en düşük olan endemikler (rekabeti yüksek) olup belli mikroklimaların dışarısına çıkamazlar.Bu durum belki de bitki ve hayvanlardan çok mikrobiyal canlılarda görülür.Örneğin Vibrio cholerae virüsü sadece Hindistan’da 500 m rakımın altıdaki sıcak ve yağışlı bataklıklarda bulunur.Yine kuduz virüsü ve burusellanın Kuzeydoğu Anadolu Bölgesinde bulunmayışı gibi ekolojik koşulların değişimini tolare edemeyecek ortamlarda yayılamazlar.

Efsaneye göre Denizlerin efendisi olan Poseidon, Çanakkale BoÄŸazı’nı karaların arasına girerek ve toprakları ikiye bölerek açmıştı.

Yunanistan’ın Thebai kentinin kralı Anthamas ile güzel karısı Nephele’nin Phriksos adında bir erkek ve Helle adında bir kız çocuÄŸu vardı. Ancak kral bir süre sonra karısından bıkarak ikinci bir kadınla evlenir. Anthamas’ın ilk karısını ve çocuklarını kıskanan kadın kahinleri etkileyerek, O sırada sürmekte olan kıtlığın giderilmesi için iki çocuÄŸun kurban edilmesi gerektiÄŸini söyletir. Kurban töreni sırasında Nephele (kelime anlamı bulut) ikisini de bir buluta sararak kaçırır.Çocukları kanatlı ve altın bir posta bindirerek Karadeniz’e yollar. Ancak Çanakkale BoÄŸazı’nı geçerlerken büyük bir fırtına kopar ve Helle denize düşerek boÄŸulur. Ondan sonra da buraya Helle’nin denizi anlamına gelen Hellespontos adı verilir. Herodot tarihinde Helle’nin mezarının Kardiya (Bolayır)’da olduÄŸu belirtilmektedir. Phriksos Karadeniz’de Kolktis’e (Gürcistan) vardıktan sonra koçu Zeus’a kurban eder.

Dardanel BoÄŸazı’nın efsanesi ise şöyledir; Okeanos’la Tethy’in venmelerinden Elektra adlı güzel bir kız doÄŸmuÅŸtur. Kıza aşık olan Zeus, Elektra’yla zorla seviÅŸir ve Elektra Dardonos adında bir erkek çocuk doÄŸurur. Daha sonra Çanakkale’ye gelen Dardanos kralın kızıyla evlenerek Dardania adlı bir kent kurar. Çanakkale BoÄŸazı’nın adı da Dardanos’tan Dardanel olur.

Dardanos’un oÄŸlu Tros, bu bölgeye Troad, halkına da Troyalı adını verir. Onun oÄŸlu Ä°lus da kente kenti adını koyar ve kent ondan sonra Ä°lium olarak tanınır.

Hera, Zeus’un diÄŸer sevgilileri gibi Elektra’nın da farkına varmış, Elektra’dan doÄŸacak Zeus soyunu lanetlemiÅŸtir. Gerçekten de bu lanet tutar ve Troya yerle bir olur.

Çanakkale ile ilgili bir baÅŸka efsane de Hero ile Leandros öyküsüdür. Bir zamanlar Çanakkale’nin Anadolu kıyısında, Nara kıyısında Abydos olarak anılan çok eski bir kent varmış. Abydos’un karşı kıyısında, Trakya tarafında Miletoslular tarafından kurulan Sestos adında bir kent daha varmış. Bu iki kent arası BoÄŸaz’ın en dar yeriymiÅŸ. Sestos’ta Aphrodite’nin ölen sevgilisi Adonis için her yıl ÅŸenlikler düzenlenirmiÅŸ.Bu törenlerden biri sırasında Abydos kralının oÄŸlu Leandros, Aphrodite’nin rahibesi Sestoslu güzel Hero’ya aşık olmuÅŸ.Ancak nevar ki Hero da ona aşık olmasına raÄŸmen rahibe olduÄŸu için evlenmemiÅŸler.Bu iki sevgilinin birbirlerini görmelerini engelleyemiÅŸ.Leandros her gece Marmara’nın bembeyaz köpükleri üzerine binerek karşı kıyıya, sevglisini görmeye gidermiÅŸ. Efsaneye göre Hero da her gece bir kuleye çıkarak, elinde tuttuÄŸu meÅŸaleyle, denizde yüzmekte olduÄŸu sevgiisine yol gösterirmiÅŸ. Hero zaman zaman çok korkmasına raÄŸmen ona gelme diyemez, en azgın fırtınalarda bile meÅŸaleyi yanına çağırırmış. Bir gece denizde korkunç bir fırtına patlamış ve Hero’nun meÅŸalesini söndürmüştü. Yolun yarısındayken ışık sönünce nereye yüzeceÄŸini bilemeyen Leandros sonunda dalgalara yenik düşüp boÄŸuldu. Cesedi sabahleyin Sestos kıyılarına vurdu. Hero da sevgilisinin ölüsünü görünce kendisini kuleden atarak canına kıydı.

Amazonlar, inanışa göre yalnızca bir mitos, uydurulmuÅŸ bir efsane deÄŸildir. Amazonlar, Fatsa yada Ordu’dan Karadeniz’e dökülen Thermedon ırmağının yakınlarında yaÅŸayan savaşçı kadınlardır. BaÅŸkentleri Themiskyra kentiydi.

Amazonlar, Anadolu yarımadasında büyük bir öneme sahipti. Hem tarihçiler hem de mitos yazarları Ä°zmir’in, Efes’in, Sinop’un ve daha pek çok kıyı kentinin Amazonlar tarafından kurulduÄŸunu söylerler. Platon ve Sokrates Anadolu’da yaÅŸayan bu çok kuvvetli ve cesur kadınların sık sık Yunanistan’a akın ettiklerinden bahseder.

Mitolojiye göre Amazonlar savaÅŸ tanrısı Ares’le Harmonia (yada Aphrodite)’nın kızlarıdır. Tasvirlerde çok iyi ok, yay, kargı ve mızrak, iki ağızlı balta (Labrys) kullandıkları ve at sırtında savaÅŸtıkları görülmektedir.

Amazon sözcüğünün eski bir Anadolu diline ait olduÄŸu söylenir. Bazı bilginlere göre A-mazon=Memesiz anlamına gelir. Yaylarını daha rahat çekebilmek için saÄŸ göğüslerini kestikleri ve bundan dolayı kendilerine Amazon adı verildiÄŸi ileri sürülür. Oysa en erken tarihlerden itibaren yapılmış olan tasvirlerin çoÄŸunda Amazonlar’ın göğüslerinin ikisi de görülür. BaÅŸka bir görüşe göre Amazon’un A’sı ÅŸiddet ve güç anlamına gelir, mazon ise göğüs demektir. Sözcük bu kez memesiz deÄŸil, tam tersi geniÅŸ ve kuvvetli göğüslü demektir. Bir diÄŸer görüşe göre Amazon kelimesindeki “A”, Türkçe’deki-maz-eki gibi olumsuzluk getiren bir takıdır. “Mazo” ise dokunulmaz demektir. Bu görüşe göre Amazon bir erkek tarafından dokunulmaz olan kadın demektir. Pek çok Amazon kadınının mitolojideki kahramanlarla iliÅŸkisi olmuÅŸtur; Hippolyte’nin Herakles, Antiope’nin Theseus, Penthesileia’nın Akhilleus efsanelerinde adları geçer. Bir diÄŸer görüşe göre ise eski Kafkas dilinde”Maza” ay demektir. Amazonlar’ın hem ay tanrıçasına hem de önce Kybele sonra da Efes Artemisi’ne taptıkları için Amazonlara bu ad verilmiÅŸtir.

Amazonlar savaşta tutsak ettikleri erkeklerle birlikte olup daha sonra onları öldürmeyi adet edinmişlerdir. Bazen de komşu ülkelerle bir anlaşma yapıp komşu ülke erkekleri ile özellikle ilkbaharda birlikte olmuşlar, doğan çocukların kız olanlarını alıp, erkek çocukları onlara vermişlerdir.

Tufan, yani insanlığın bir felaketle yokedilmesini iÅŸleyen mitos Ä°lkçaÄŸ’da DoÄŸu Akdeniz çevresi uygarlıklarının mitolojilerinde önemli bir yer tutar. Ancak Yunan mitolojisinde küçük bir öykü dışında insanlığın yokedilmesi motifiyle pek karşılaşılmaz. Bu öyküye göre Zeus giderek daha isyankar ve günahkar olan insanları bir tufanla yoketmeye karar verir. Su ile gelen bu tufandan yalnızca Prometheus’un oÄŸlu Deukalion ile karısı (yeryüzündeki ilk kadın olan Pandora’nın kızı) Pyrrha kurtulur. GeleceÄŸi gören Prometheus oÄŸluna bu olayı haber vererek bir tekne yapmasını öğütlemiÅŸtir. Tufan 9 gün, 9 gece sürmüş ve tekne sonunda Parnassos Dağı’na çıkmıştır. Bundan sonra karı koca Zeus’tan yeni insanlar yaratmasını dilerler. Zeus da toprağın üzerindeki taÅŸları toplayarak arkaya atmalarını söyler. Böylece Deukalion’un attığı taÅŸlardan erkekler, Pyrrha’nın attıklarından kadınlar olmak üzere yeni bir insan soyu türedi.

Herakles’in ataları arasında yeralan Argoslu bir kahraman. Babası Zeus annesi ise Akrisios kızı Danae’dir. Perseus’un büyük babası Akrisios bir kahine gidip bir erkek çocuÄŸunun olup olamayacağını sorar. Kahin ona kızı Danae’nin bir erkek çocuÄŸu olacağını ve bu çocuÄŸun onu öldüreceÄŸini söyler. Korkuya kapılan ve kehanetin gerçekleÅŸmesinden korkan Akrisios, yeraltına bronzdan bir oda yaptırarak kızını oraya hapseder. Zeus bronz odanın tavanıdaki bir yarıktan altın damlası ÅŸeklinde içerisi sızar ve genç kızla birlikte olur. Bu birleÅŸmeden Perseus doÄŸar.

Perseus, Athena tarafından Gorgolardan Medusa’yı öldürmekle görevlendirilir. Athena ve Hermes ona bu zor görevinde yardımcı olan tanrılardır. Perseus, Gorgoların (Stheno, Euryale ve Medusa) yerine gider. Onları uyurken bulur. Bu üç kızkardeÅŸ arasında yalnız Medusa ölümlüdür.Bu nedenle Perseus sadece onun başını kesip götürebileceÄŸini anlar. Gorgolar, boyunları ejderha pullarıyla korunan, yaban domuzu gibi diÅŸleri olan diÅŸi canavarlardı. Bronz elleri ve altın kanatları vardı. Ãœstelik bakışları o kadar güçlüydü ki baktıkları her ÅŸeyi taÅŸa çeviriyorlardı. Medusa’nın kesilen kafasından Pegasus (Kanatlı at) , Khrysaor adlı bir dev çıktı. Dönüş yolunda Andromeda’yla karşılaÅŸtı ve ona aşık oldu. Bu güzel genç kızın annesi Kassiepeia, Nereus kızlarından daha güzel olduÄŸunu söylediÄŸi için Poseidon’u kızdırdı. Deniz tanrısı da bu bölgeye bir deniz canavarı musallat etti. Canavarı öldürmek koÅŸuluyla kurban olarak sunulan genç kızı kurtaran Perseus, daha sonra kızla evlendi ve mutlu bir yaÅŸam sürdü

Kentaurlar mitoslarda sık sık karşımıza çıkan at adamlardır. Teselya kralı Ä°ksion ile Hera’nın buluttan yapılmış görüntüsünden doÄŸmuÅŸlardır. Önden bakıldığında baÅŸ, göğüs ve kolları kimi zaman da ön bacakları insan, karınlarının arkası ve arka bacakları at biçimindedir. Yele ve kuyrukları vardır. Kentaurlar daÄŸlarda yaÅŸar ve çiÄŸ et yerler. Yabanıl ve azgın yaratıklardır. Herakles ve Dionysos efsanelerinde önemli rol oynayan Kheiron’la Pholos iyi ve yararlı olan Kentavroslardır.

Kentaurlar Ä°lkçaÄŸ’dan itibaren ressam ve heykeltraÅŸlara sık sık konu olmuÅŸlardır. Bu eserlerin en ünlüsü heykeltraÅŸ Phidias tarafından Parthenon Tapınağı’nın metoplarına yapılan kabartmalardır. Kabartmalarda Lapithlerle, Kentaurlar arasındaki savaÅŸ anlatılmıştır.

Kelime anlamı “Zeus’un delikanlıları” dır. Bu isim Leda’nın oÄŸulları Kastor ile Polydeukes’e verilir. Leda’ya aşık olan Zeus kadına bir kuÄŸu ÅŸeklinde yanaÅŸmış, Leda aynı gece kocası Tyndaros’la da yatmıştır. Leda daha sonra bir yumurta yumurtlamış ve bu yumurtadan iki çift (ikiz) çocuk çıkmıştır. Çocuklardan Helena ile Polydeukes Zeus’a, Kastor’la Klytaimestra Tyndaros’a aittir. Zeus’un oÄŸlu ile Tyndaros’un oÄŸlu birbirinden hiç ayrılmamış, kardeÅŸlik ve dostluÄŸun simgesi olmuÅŸlardır. Dioskur’lar pek çok efsanede omuz omuza çarpışan kahramanlar olarak geçer. Ancak daha önce baÅŸlarına gelen talihsiz bir oyunda öldükleri için Troya Savaşı’na katılamamışlardır. Avrupalı ressamlara sık sık konu olan bu trajik olay şöyledir; Dioskurlar, Likyalı kahraman Leukippos’un iki kızına aşık olup, kızları (Phoibe ve Hilaria) kaçırırlar. Ancak kızların niÅŸanlıları (aynı zamanda amca oÄŸulları) peÅŸlerine düşerler. Çıkan kavgada Kastor ölür, ölümsüz olan Polydeukes ise kurtulur. Tanrı Zeus birbirini seven bu iki kardeÅŸi ayırmamak için onları gökyüzüne, yıldızların arasına yerleÅŸtirir. Dioskurlar aynı zamanda ikizler burcunun temsilcisidir.

Nike gibi Tykhe de soyut bir kavramın kiÅŸileÅŸtirilmiÅŸ biçimidir. Kader, ÅŸans, Beklenmedik baÅŸarı tanrıçasıdır. Homeros ve Hesiodos’ta görülmez.En ayrıntılı ve en güzel tasvirine MÖ.5.yy.da yaÅŸamış olan Thebai’lı ozan Pindaros’un eserinde rastlanır.Tykhe ozan ve sanatçılara en sık konu olan ölümsüzlerden biridir. Elinde bir bereket boynuzu yada gemi dümeniyle tasvir edilir. Zaman zaman bir küre üzerinde ve kanatlı olarak da gösterilir.

Eski Yunan ve Roma dünyasında, Olympos tanrıları soyundan gelmeyip de soyut kavramların kiÅŸileÅŸtirilmiÅŸ biçimi olan tanrıçalardan biridir. Nike, zafer kavramının somutlaÅŸtırılmış biçimi, zafer tanrıçasıdır. Homeros’un destanlarında rastlanmaz. Hesiodos’a göre ise Pallas’la Okeanos’un kızı Styks’ten doÄŸmuÅŸtur. Olympos tanrıları kuÅŸağından önce olmasına raÄŸmen kimi efsanelerde Athena’nın oyun arkadaşı olarak geçer. Nike, resimlerde kanatlı, hızlı uçan ve göklerden süzülerek zaferi getiren bir genç kız olarak gösterilir. Nike, Athena’nın ön isimlerinden biriolarak da geçer. Heykel ve resimlerde en çok tasvir edilen ölümsüzler arasında yeralır.

Ä°lkçaÄŸ’ın en eski metinlerinden itibaren karşımıza çıkan, evrensel birleÅŸme ve üremeyi simgeleyen doÄŸal güçtür. Hesiodos’a göre Eros, Khaos’tan sonra ortaya çıkan Gaia ve Tartaros’la birlikte ilk evrensel güçtür. Bazı anlatımlarda tanrı deÄŸil, ölümlü-ölümsüz arası bir varlık, yani cindir. Bir baÅŸka efsaneye göre Eros, Yoksulluk Tanrıçası Penia ile Bolluk tanrısının Poros oÄŸludur. Bazı önemli efsanelerde de Aphrodite ile Hermes’in oÄŸlu olarak karşımıza çıkar. Anteros (Karşılıklı aÅŸk) adıyla anılan Eros efsaneleri, Eros’un özündeki çok yönlülüğü dile getirmek için sonradan uydurulmuÅŸ olmalıdır.

Eros İlkçağdan itibaren hem şair, hem de ressam ve heykeltraşların başlıca konularından biri olmuştur.Yunan mitolojisindeki başlangıçtaki evrensel güç ilkesinden giderek değişmiş, insanları oklarıyla kovalayan ve yaralayan, alaycı yaramaz ve hatta zaman zaman oldukça tehlikeli bir çocuk kimliğine bürünmüştür.

Tasvirlerin çoÄŸunda Eros ya küçük, tombul, yaramaz kanatlı bir bebek ya da çok genç sırtında kanatları olan bir delikanlı olarak görülür. Delikanlı olarak gösterildiÄŸinde ya da anlatıldığında, Eros’un tıpkı kelebek gibi kanatlı, uçan çok güzel bir genç kız olarak tasvir edilen Psykhe (ruh) adında bir sevgilisinden söz edilir. Eros ile Psykhe’nin aÅŸkını anlatan bir masal dilden dile dolaşır.

Asklepios, saÄŸlık tanrısı özelliÄŸi de olan Apollon’un oÄŸludur. SaÄŸlık ve hekimlik tanrısıdır. Yunan mitolojisinde olduÄŸu kadar Roma tarafından da çok benimsenmiÅŸtir.

Asklepios’un oldukça ilginç bir öyküsü vardır. Apollon Teselya kralı Phlegyas’ın kızı Koronis’e aşık olur, kız Apollon’dan hamile kalır. Ancak bir süre sonra Arkadya’dan gelen bir adamla daha seviÅŸir. Bu olayı izleyen bir kuzgun yada karga durumu Apollon’a bildirir. Çok kızan Apollon onu diri diri yanmakla cezalandırır. Koronis tam ömek üzereyken Apollon onun karnındaki çocuÄŸu kurtarır ve büyütmesi için Kentavrıs Kherion’a verir. Kherion, doÄŸanın içinde büyüyüp onun sırlarına ermiÅŸ bir yaratıktır. Asklepios onun yanında usta bir hekim olarak yetiÅŸir, cerrahlığın bütün sırlarını öğrenir, hatta ölüleri diriltebilicek kadar ustalaşır. Ancak Zeus doÄŸal düzeni bozan ve kendi gücünü aÅŸan Asklepios’dan çekinmeye baÅŸlar ve onu yıldırımlarıyla öldürür. Apollon’da bu olayı cezasız bırakmaz ve Zeus’a yıldırımı bağışlayan Kykloplar’ı öldürür. Asklepios’un cansız bedenini de gökyüzüne yıldızların arasına yerleÅŸtirir.

Asklepios’un tapınaklarına Asklepion denir. Burlar aynı zamanda Ä°lkçağın hastaneleridir. En büyüğü ve en ünlüsü Bergama’da olanıdır. Helenistik dönemde kurulmuÅŸ olan bu büyük saÄŸlık kompleksi Asklepios’tan baÅŸka onun kızı saÄŸlık tanrıçası Hygieia ve onlardan çok önce Anadolu’da bulunan Telesphorus’u bir araya getirmektedir. ÅŸifalı su, kaplıca, fizik tedavi, temiz hava gibi tedavilerin yanısıra telkin eÄŸlence ve müzik yoluyla hekimliÄŸin ne kadar ileri gittiÄŸini göstermektedir. Bu Selçuklu ve Osmanlı anlayışında da karşımıza çıkar.

Asklepios efsanesine Anadolu’da yapılan bir katkı da ÅŸudur (aynı hikaye Lokman Hekim içinde anlatılır); Zeus Asklepios’u yıldırımıyla öldürünce bu sırada hekimin yazmakta olduÄŸu reçete oradaki bir otun üzerine düşmüş, yaÄŸan yaÄŸmurla kağıttaki yazı topraÄŸa karışarak her derde deva sarımsak meydana gelmiÅŸtir.

Asklepios, Yunan tanrıları içinde ününü en uzun süre sürdürenlerden biridir. OrtaçaÄŸ’a kadar karşımıza çıkar.Hekimler Asklepiades adında bir lonca etrafında biraraya gelirler. Kos (Ä°stanköy) adasında yaÅŸayan Hippokrat’da bu geleneÄŸe baÄŸlıdır.

Asklepios’un yılanlarla sarılmış asası bugün de hekimliÄŸin simgesidir.

Troya’yı kuran Tros’un oÄŸlu. Ganymedes bir gün Ä°da (Kaz) Dağında avlanırken Zeus ona aşık olmuÅŸ ve kartalının göndererek Olympos’a getirmiÅŸtir. Efsanenin bir diÄŸer anlatımında ise bizzat Zeus kartal biçimine girip, oÄŸlanı kendi pençeleriyle Olympos’a taşımıştır. Ölümlülerin en güzeli sayılan Ganymedes’in görevi Olympos’u mekan tutan tanrılara içki sunmaktır. Bu konudaki efsanelerden birinde Zeus’un Ganymedes’e cinsel bir aÅŸk duyduÄŸu ve onunla birlikte olduÄŸudur.

Yunanistan’da bu Ganymedes efsanesinden dolayı erkeklerin bir delikanlıya cinsel eÄŸilimi dinsel nitelikte bir sevap sayılırdı. Bu Yunan uygarlığında uzun bir süre varlığını korumuÅŸtur. Yunanistan’da bu eÄŸilimin giderek yaygınlık kazanması üzerine kadınlar ginese/gynekaion denilen bir çeÅŸit harem dairesine kapatılıyordu. Sokrates’e atfedilen “Sokratvari sevgi” teriminde bu eÄŸilimin izleri bulunur. Platon’a atfedilen “Platonik aÅŸk” sözü bizim bugün kullandığımız anlamından oldukça farklıdır. Platon, özellikle Phaidros adlı eserinde öğrencisine duyduÄŸu ilgiyi mazur göstermek için Ganymedes efsanesini sürekli hatırlatır.

Kıbrıs’ın ilk kralı Kinyras ya da Suriye kralı Theias’ın oÄŸludur. Köken ve kaynak olarak güney Akdeniz ve Anadolu efsanelerine baÄŸlıdır. Özellikle Sümer ve Hitit kaynaklarından gelmektedir (Sümer’deki Dumizzi/Temmuz-Ä°nanna/Ä°ÅŸtar ve Hitit bereket tanrısı Telepinu, Kybele-Attis efsaneleri).

Tanrıça Aphrodite’nin lanetine uÄŸrayan kralın kızı Myrrha ya da Smyrna babasına aşık olarak onunla birlikte olmuÅŸtur.Bunun farkına varan kral, bu günahı temizlemek için kızını öldürmeye kalkmış, ancak tanrılar araya girerek Myrrha’yı kurtarmak için onu bir mersin aÄŸacına dönüştürmüştür. 10 ay sonra bu aÄŸacın kabuÄŸundan çok güzel bir bebek olan Adonis çıkmıştır. ÇocuÄŸa aşık olan Aphrodite onu gözlerden uzak tutmak için Persephone’a emanet etmiÅŸ ancak Persephone’da Aronis’e aşık olarak onu geriye vermemiÅŸtir. Bunun üzerine araya giren Zeus, Adonis’in yılın dört ayını Persephone, dört ayını Aphrodit, geriye kalan zamanı da gönlünce geçirmesine karar vermiÅŸtir. Adonis’de kalan zamanını Aprodite’Ye ayırmıştır. KıskançılÄŸa kapılan Ares ya da Artemis, Adonis’in üstüne bir yaban domuzu salmış ve domuzun boynuzuyla yaralanan Adonis bir süre sonra ölmüştür. Kanından baharçiçekleri bitmiÅŸtir. Adonis’in yardımına koÅŸan Aphrodite’den, ayağına batan diken nedeniyle akan kan tanrıçanın çiçeÄŸi olan beyaz gülü kırmızıya boyamıştır.

Kışın yeraltında yaÅŸayan baharla birlikte yeryüzüne çıkan Adonis, toprağın ve bitkilerin yeniden canlanışını simgeler.Adonistörenleri yazın en sıcak zamanında yapılır. Ölü Adonis’i temsil eden küçük bir tahta heykel etrafına kadınlar saksılar içinde solmuÅŸ çiçekler dizerler ve ağıt yakarlar.

Orpheus mitolojideki ünlü Trakyalı ozandır. Esin perilerinden biri olan Kalliope ya da bazılarına göre Apollon’un oÄŸludur. Sanat yeteneÄŸi bu sayede meydana gelmiÅŸtir. Lirini çalmaya baÅŸlayınca azgın akan sular durur, ormandaki en yabani yaratıklar bile evcilleÅŸirdi. Orpheus zamanını ormanda, Musalarla birlikte geçirirdi. Orpheus Musalardan Eurydike’ye aşık olmuÅŸ, onunla evlenmiÅŸtir. Eurydike bir gün ormanda gezinirken ayağını bir yılan sokmuÅŸ ve ölmüştür. Orpheus bunun üzerine lirini alarak karısının ardından Hades’e yani ölüler ülksine gitmiÅŸtir. Orpheus’un yeraltında kaldığı süre içinde cehennemde tüm iÅŸkenceler durmuÅŸ, güzel müziÄŸi ona yeraltının tüm kapılarını açmış, Tanrı Hades bile duygulanarak gözyaÅŸlarını tutamamıştır. Hades, Orpheus’a karısını da alarak yeryüzüne dönmesi için izin vermiÅŸ ancak dönüp ardına bakmaması gibi bir ÅŸart koÅŸmuÅŸtur. Orheus çıkış yolunda dayanamaz ve dönüp arkasına bakar. Ama karısı birden görünmez olarak Hades’e geri döner ve Orpheus’a ölüler ülkesinin kapıları bir daha açılmaz. Bu duruma tanrılar ve Trakyalı Karlar çok sinirlenerek Orpheus’un kafasını kesip bir ırmaÄŸa atarlar. Kesik baÅŸ ırmaktan denize karışarak bütün Ege’yi dolaşır.

Orphik, Orpheism yada Orpheus Tarikatı, Orpheus’a baÄŸlanır. Bu tarikat yada dinsel hareket Trakya’da doÄŸmuÅŸ oradan MÖ 6.yy.’da Yunanistan ve Ä°talya’ya geçmiÅŸtir. Orpheus müzisyen olmasının yanısıra kahinve büyücüydü. Tarikatte, Orpheus’un efsanesi müziÄŸi ve ÅŸiirleri kutsal sayılmıştır. Orfik inanca göre insan iyilikle kötülüğün karışımı olan bir varlıktır. Ruh öldükten sonra baÅŸka bedene geçer.Ruh ancak dinsel tapınış ve inzivaya çekilmekle arındırılabilir. Orfik inanca göre tanrı olarak kabul edilen bir hayvanın yenmesiyle o eti yiyenler tanrılaşır. Çok eski dinlerde buna benzer inanışlara rastlanmaktadır. Günümüzde de kimi Hıristiyan mezheplerinde bu inanışın izlerine rastlanmaktadır. Orfizm klasik ilkçaÄŸda Anadolu’da pek fazla tutunamamıştır. Çünkü Anadolu düşüncesi tamamen bilimsel eÄŸilimdedir. Bu inanç sistemi daha çok Yunanistan’da tutunmuÅŸ Dionysos mistisizmi ile birleÅŸerek derin bir kök salmıştır.

Artemis’e benzeyen ama kendine özgü efsaneleri bulunmayan bir tanrıça.Titanlar kuÅŸağından gelmedir.Bu sebeple Olymposlu tanrılardan deÄŸildir. Hekate iyiliÄŸi bütün insanlar üzerine yayar. Gerek savaÅŸta gerekse spor oyunlarında baÅŸarı ihsan eder. Balıkçılara bol balık verir, istediÄŸi kiÅŸinin davar ve sığırlarını çoÄŸaltır. Özellikle gençliÄŸin feyizlendirici tanrıçası olarak Apollon ve Artemis kadar kendisine baÅŸvurulan bir tanrıçadır. Zamanla Hekate’nin özellikleri deÄŸiÅŸmiÅŸ, sihir ve büyüye hükmeden bir tanrıça olarak görülmeye baÅŸlamıştır. Karanlıklar alemiyle iliÅŸkilendirilmiÅŸtir. Ä°ki elinde birer meÅŸale taşırken ya da kurt, köpek veya kısrak ÅŸeklinde görülür. Sihirbazlığın icadı ona atfedildi. Kolkhisli Aietes ve Medeia gibi en ünlü büyücüler sınıfına soktu. Nitekim; daha geç tarihli bazı hikayeler Kirke[1]‘yi onun kızı yaparlar. Oysa Kirke Medeia’nın annesi veya halasıdır.

Hekate, büyücü olarak enbirinci büyü yerleri olan yol kavşaklarına hükmeder. Buralara Hekateyi üç gövdeli veya üç başlı olarak gösteren heykelleri dikilmiştir.

[1]Kirke, Odysseia’da ve Argonatlar efsanesinde adı geçen büyücü kadın.GüneÅŸ (Helios) ile Okeanos’un kızı Perseis’in çoçuklarıdır.Bazı yazarlar annesinin Hekate olduÄŸunu da yazarlar. Mitos yazarları tarafından farklı yerlerde gösterilen Aia adasında otururdu. Odysseus’un denizci arkadaÅŸlarını kendi karakterlerindeki gizli eÄŸilimlere göre farklı farklı hayvarlara (domuz, aslan, köpek, tilki vs. dönüştürmüştür. Odysseus, ormanda arkadaÅŸlarını bu durumdan nasıl kurtaracağını düşünürken Hermes’le karşılaÅŸtı.Hermes, Kirke’nin büyüsünden etkilenmemesi için yediÄŸi ya da içtiÄŸi yiyeceklere moly denen bitkiden katmasını söyledi.Böylece büyüden etkilenmeyen Odysseus, Kirke’yi öldürmekle tehdit etti.Kirke ona arkadaÅŸlarını eski haline getireceÄŸine Styks üzerine yemin etti. Bundan sonra ikisi arasında bir aÅŸk baÅŸladı. Yazarlara göre farklı sayılarda çocukları oldu.

Zeus ile Hera’nın oÄŸludur.Bir baÅŸka adı Enyalios’tur. Kanlı ve acımasız savaÅŸların tanrısıdır. Tanrılar tarafından hiç sevilmez, insanlar ise Ares’ten çok korkarlar.SavaÅŸ tanrısı Ares, Yunanistan’dan çok Mars adıyla Ä°talya’da saygı görmüştür.

Ares, Homeros’un Ä°lyada’sında kaba kuvvetin simgesidir. Azgın, çılgın, uÄŸursuz olarak nitelendirilen Ares destanlarda insanların baÅŸbelası olumsuz bir varlıktır. Hera ve Zeus oÄŸullarına yüz vermez, ondan hoÅŸlanmazlar.

Ares tanrıça Aphrodite’nin sevgilisidir.Bu beraberliklerinden Phobos (bozgun), Deimos (korku) ve Harmonia (uyum) doÄŸmuÅŸtur. Phobos ve Deimos devamlı babalarına eÅŸlik etmiÅŸtir. ÇoÄŸu kere Enyo[1] ve Eris de Ares’e eÅŸlik etmiÅŸtir.

Ares’in en büyük çekiÅŸmesi kardeÅŸi Athena’yladır. Destanlarda Ares, körü körüne kanlı savaÅŸların temsilcisi olarak, aklın yönettiÄŸi savaşı simgeleyen Athena’yla çatışır. Bu çekiÅŸme her zaman Athena’nın lehine sonuçlanır.

Ares’in adına pek çok efsanede rastlanır.Odysseia’da karısı Aphrodite’nin Ares’le birlikte olduÄŸunu öğrenen Hephaistos aÄŸdan bir tuzak hazırlayarak onları yakalar. Ares hiç bir ÅŸiddet göstermeden oradan ayrılır ve memleketi olan Trakya’ya döner. Ares’in kızları olan Amazonlar’da buradan yayılmışlardır.

Atina’da adam öldürenler ve dini suç iÅŸleyenler Aeropagos yani Ares Tepesi olarak isimlendirilen bir tepede yargılanırdı.

[1]Enyo; Kaynakların büyük bölümünde Ares’in kızı olarak geçen savaÅŸ tanrıçası.Homeros. Enyo’yu iller yıkan bir tanrıça olarak tanımlar. Eris;Kavga tanrıçasıdır.Gece tanrıçası Nyks’in kızıdır.Üç güzeller yarışmasında çok önemli bir rol oynar.Tanrılar arasında hiç sevilmeyen ve sürekli tatsızlık çıkardığı için şölenlere davet edilmeyen Eris yine böyle bir törene, Peleus’la Thetis’in düğününe davet edilmez.Bunun üzerine, üzerinde en güzele yazılı altın bir elma gönderir.Bu olay giderek büyür ve Troya savaşına yol açar.

Herakles, Zeus ile Miken kralının kızı Alkmene’nin oÄŸludur. Kadına aşık olan Zeus ona kocası kılığında yaklaÅŸmıştır.Herakles’in Zeus’un çocuÄŸu olduÄŸunu anlayan Hera onunla sürekli uÄŸraÅŸmış ve ölümüne neden olmuÅŸtur.Herakles doÄŸduÄŸu günden itibaren tanrısal bir kuvvete sahiptir.Hera’nın gönderdiÄŸi iki büyük yılanı öldürdüğünde henüz birkaç günlük bebektir.

Herakles üstün bir eÄŸitim görmüştür.En iyi yaptığı iÅŸler ok atmak, araba kullanmak ve güreÅŸmektir.18 yaşına geldiÄŸi zaman Kitharion ormanlarında yaÅŸayan ünlü canavarı, öldürmüştür.Kendisine ödül olarak Thebai kralının kızı Megara verilmiÅŸtir. Bu kızdan üç oÄŸlu olmuÅŸtur.Hera iÅŸe karışarak Herakles’i çıldırtmış, Herakles’te karısını ve çocuklarını öldürmüştür. Suçlarından arınması için Miken kralının hizmetine girip, onun her istediÄŸini yapması gerekmiÅŸtir. Kralın Herakles’e yaptırdığı 12 iÅŸe mitolojide Herakles’in görevleri denir. Bu iÅŸler ÅŸunlardır;

1) Hiçbir silahın işlemediği Nemea aslanını boğarak, öldürmek

2) Lerna bataklığındaki 9 başlı ejderi yoketmek

3) Artemis’in kutsal hayvanlarından Kyreneia geyiÄŸini yakalamak

4) Erymanthos dağında yaşayan büyük yaman domuzunu ağla tutmak

5) Augias’ın ahırlarını bir günde temizlemek (iki büyük ırmağın yataklarını deÄŸiÅŸtirip ahırlardan geçirerek)

6)Stymphalos’da yaÅŸayan ve o bölgedeki insanların rahatını kaçıran kuÅŸları Athena’nın yardımıyla kovmak

7) Girit’e gidip Poseidon’un Minos’a verdiÄŸi azgın boÄŸayı getirmek

8)Troya kralı Diomedes’in insan eti yiyen kısraklarını yakalamak,bunun için önce Diomedes’i öldürmüştür.

9) Amazonlar kraliçesi Hippolyte’den kemerini almak. Kemeri almak için kraliçe ile anlaÅŸmış, ancak Hera’nın kışkırtmasıyla Amazonlar, Herakles’e saldırmış, Herakles’te kraliçeyi öldürmek zorunda kalmıştır.

10)Okeanos’un bir adasında bulunan 3 gövdeli dev Geryoneus’un sığırlarını çalmak,

11)Hesperidler’in altın elmalarını getirmek,

12) Hermes’in ölüler ülkesini koruyan Kerberos adlı köpeÄŸi yeryüzüne çıkarmak (Kerberos’u daha sonra geri götürdü).

Ancak Herakles’in çilesi bunlarla bitmedi. Bu 12 iÅŸten sonra sayısız maceralara giriÅŸti.Lydia kraliçesi Omphale’nin hizmetinde bir yıl kadın kılığında çalıştı, yün eÄŸirdi.Prometheus’u kurtardı, Troya’yı tahrip etti. Argonatların seferine katıldı. Deianeira ile evlendi, Kentavros Nassos karısına yaklaÅŸmak isteyince onu oklarıyla yaraladı. At adamın kanıyla kaplanmış olan gömleÄŸi Herakles’in vücuduna yapışarak onu tutuÅŸturmaya baÅŸladı.Bu dayanımaz acıya son vermek için Herakles bir odun yığını hazırlatarak kendisini alevlerin içine attı.

Herakles’in ölümüne baÅŸta Zeus olmak üzere bütün tanrılar çok üzülmüş ve onu Olympos’a götürerek ölümsüzlük bağışlayıp tanrıça Hebe ile evlendirmiÅŸlerdir.

Fizik ve moral gücün simgesi olan Herakles Yunanistan’da hem tanrı hem de kahraman olarak saygı ve tapınım görmüştür. HeraklesoÄŸulları denilen çocukları Yunan yarımadasının atası sayılmıştır.

Hephaistos, zanaatkarlar tarafından Athena ile birlikte mesleklerin piri ve koruyucusu olarak kabul edilen bir ateş tanrısıdır. Tarımı, uygarlığı ve şehir hayatını korur. Anadolu kökenli tanrılardan biri olan Hephaistos, özellikle sönmüş bir yanardağ olarak saygı görmüş, sonraları yanardağların içinde çalıştığına inanılmaya başlamıştır.

Zeus’la Hera’nın oÄŸlu olarak bilinmesine raÄŸmen, Zeus’un Athena’yı başından doÄŸurmasına karşılık Hera’nın da Hephaistos’u tek başına doÄŸurduÄŸu da söylenmektedir.

Hephaistos, tanrılar arasında en çirkinidir. Ä°ki ayağı da topaldır. Homeros’un Ä°lyadası’nda bunun sebebi iki ÅŸekilde açıklanır. Birinciye göre babası Zeus, Hera ile kavga ederken Hephaistos annesinin tarafını tutmuÅŸ, buna kızan Zeus oÄŸlunu Lemnos adasına fırlatmış ve Hephaistos bu yüzden sakat kalmıştır. Ä°kinci efsaneye göre Hephaistos sakat doÄŸmuÅŸ, bu durumdan utanan annesi onu Olympos’tan aÅŸağı fırlatmış ve Hephaistos’u nereidler büyütmüştür. Hephaistos’la Hera hiç bir zaman birbirlerini sevmemiÅŸlerdir.

Tanrıların arasında en çirkin olan olmasına raÄŸmen, hem onlar hem de insanlar arasında en sevilen tanrıdır. Olympos’taki görkemli saraylar onun elinden çıkmıştır.Tanrılar ve kahramanlar için en güzel silahları yapmıştır. Zeus’un emriyle insanları cezalandırmak için gönderilen ilk kadın Pandora onun eseridir.Hephaistos, Ä°lyada’da Kharis (Zerafet, neÅŸe ve sevinci temsil eden tanrıçalardan biri) ile evlidir, Odysseia’da ise Aphrodite ile evlidir.

AÅŸk ve güzellik tanrıçası Aphrodite’nin doÄŸuÅŸu iki ayrı kaynakta iki farklı görüşle anlatılmaktadır. Bunlardan erken tarihli olan Homeros’ta Aphrodite Okeanos’un kızı olan Dione ile Zeus’un kızıdır. Ä°kinci efsane ise Hesiodos’ta geçer.Aphrodite burada denizin köpüklü dalgalarından doÄŸmuÅŸtur. Aphros yunanca köpük demektir. Gaia, kocası Uranos’un doÄŸan çocuklarını yutması üzerine oÄŸlu Kronos’u kandırarak babasının üreme organını kesmesini saÄŸlamış ve organ kesildikten sonra denize atılmış, ak köpüklerden Aphrodite çıkmıştır. Aphrodite ilk olarak Kıbrıs’a ayak basmıştır. Avrupalı sanatçılar Aphrodite’nin doÄŸuÅŸuyla ilgili olandan ikincisini kullanmayı tercih etmiÅŸlerdir. Özellikle Boticelli’nin resimlerinde tanrıça sedef kabuÄŸunun üzerindedir, bir yandan da ÅŸafak rüzgarı esmektedir.

ÇoÄŸalma, hayatın sürmesi ve bereketi simgeleyen ana tanrıça motifi, tanrı ve tanrıçalar arasında en eski olanıdır. Kimi ana tanrıçalar yavaÅŸ yavaÅŸ güzellik ve sevgi tanrıçası niteliÄŸine bürünmüştür. Aphrodite bunlardan en önemlisidir. Mezopotamya’nın Inanna-IÅŸtar’ı Suriye’de Astarte kılığına bürünmüş Klasik çaÄŸa girilirken ana tanrıçalık niteliÄŸini yitirerek güzellik ve aÅŸk tanrıçası yani Aphrodite olarak karşımıza çıkmıştır.

Aphrodite, güzellik, sevgi, aÅŸk ve seviÅŸme tanrıçasıdır. Aphrodite’nin doÄŸrudan kendisiyle ilgili efsanesi azdır, ancak pek çok efsane adına rastlanır. Hemen hemen bütün Olympos tanrıları ve ölümlüler kendisine aşıktır. Aphrodite’nin pek çok sevgilisi olmuÅŸtur.Aynı zamanda cinsel aÅŸkı da simgeler.Kocalarına ve sevgililerine her zaman sadık deÄŸlidir. En ilginç evliliÄŸi Zeus’la Hera’nın çirkin oÄŸlu Hephaistos’la olandır.Aphrodite, Hephaistos’a sadık kalmamış onu sürekli aldatmıştır. SavaÅŸ tanrısı Ares’le birleÅŸmesinden Phobos (bozgun), Demikos (korku) ve Harmonia (uyum) doÄŸmuÅŸtur. Bu üç nitelik Aphrodite’nin kiÅŸiliÄŸinin olumsuz yönlerini, çeliÅŸkilerini gözönüne serer.

Aphrodite’nin diÄŸer önemli iliÅŸkisi tanrı Hermes’ledir. Aphrodite ile Hermes bazı efsanelere göre de Halikarnassos kentindeki tapınaklarında seviÅŸmiÅŸler ve beraberliklerinden her ikisinin adını taşıyan hem kadın, hem de erkek cinsel organlarına sahip Hermaphrodit doÄŸmuÅŸtur. Bazı efsanelerde Eros’da Aphrodite’nin oÄŸlu olarak gösterilir. Aphrodite’nin diÄŸer sevgilileri, Adonis ve Troya kral soyundan Ankhises’tir.

Aphrodite, diÄŸer tanrıçalar gibi zaman zaman çok öfkelenir ve öç alması korkunçtur. Å�afak tanrıçası Eos’u sevgilisi Ares’le birlikte olduÄŸu için sonsuza kadar aşık olup, ıstırap çekmekle cezalandırmıştır. Kendisine tapınmayan Lemnoslu kadınlarına öylesine kötü bir koku vermiÅŸtir ki eÅŸleri bile yanlarına sokulmamıştır. Üç güzeller yarışmasında, en güzel seçilmesi karşılığında Paris’e verdiÄŸi söz, Troya Savaşı’nın çıkmasına yol açmıştır.

Aphrodite ağaçlardan mersin, çiçeklerden gül, hayvanlardan kumru ve serçenin koruyusudur.

Aphrodite, 2500 yıldır sanatçılar için tükemez bir esin kaynağı olmuştur.Aphrodite heykelleri kadın güzelliğinin ve estetiğin simgesidir.

Zeus’un bilgelik ve us tanrıçası Metis’ten doÄŸan kızıdır. Efsaneye göre Metis hamile kalınca, Gaia Zeus’u uyarmış ve Zeus’da Metis’i yutmuÅŸ, Athena silahlarıyla birlikte Zeus’un başından çıkmıştır. Bu nedenle Zeus’un kiÅŸileÅŸmiÅŸ aklı olarak da kabul edilir. Zeus’un kızları arasında en çok Athena’yı sevdiÄŸi bu nedenle kalkanını ve öldürücü ÅŸimÅŸeÄŸini yalnız onun taşımasına izin verdiÄŸi söylenir.

Ä°lk ÅŸiirlerde ve Ä°lyada’da acımasız, katı yürekli duygusuz bir savaÅŸcı olarak tanıtılır.Ancak Ä°lyada’da Athena’nın sakin ve kendinden emin gücü, savaÅŸ tanrısı Ares’in gücünden üstün tutulur.Athena doÄŸru haklı savaşın tanrıçasıdır. Onun için Pallas ve Minerva sıfatları sıkca kullanılmıştır. Yunanca pallo kargı sallamak, atmak kökünden gelebileceÄŸi gibi bakire anlamına gelen bir kelimeyle de baÄŸlantılı olabilir. Athena bilgelik tanrıçası olarak Pronoia (Temkinli, ihtiyatlı) sıfatına sahipti.Bu sıfatla tasvir edildiÄŸinde simgesi baykuÅŸtur.

Athena tasvirlerinde genellikle baÅŸtan aÅŸağı silahlıdır. Başında miÄŸfer, sol elinde, Medusa başına sahip kalkan, göğsünde yine Medusa baÅŸlı zırh bulunur. Klasik dönem sanatçılarının en fazla dikkatini çeken tanrıçalardan biridir. Özellikle Phidias’a atfedilen çok sayıda kabartma ve heykelinin olduÄŸu bilinir. Athena tasvirleri oldukça çeÅŸitlidir.Bazen silahları ve giysilerinin yanısıra sol elinde bir Nike figürü tutar. Bazı heykellerinde ise sol elinde bir mızrak vardır.

Athena ülkeyi saldırılardan koruyan bir tanrıçadır. KoruduÄŸu kahramanlara savaşın hilelerini, siyasal beceriyi, doÄŸru düşünüş ve görüşü öğretir. Güzel sanatları ve bilgeliÄŸi korur, kentlerin yaÅŸamasını saÄŸlar. HerÅŸeyden önce de bir sanat kenti olan Atena’nın koruyucusudur. Atina Akropolis’i onun tapınımına ayrılmıştır. BaÅŸka kentlerde Athena’yı koruyucu tanrıça olarak benimsemiÅŸlerdir. Bunlar arasında Troya’da bulunur.

Athena’nın Yunan tanrıçaları arasında iyi vasıfları çoÄŸunlukta olan bir tanrıçadır.Onun Hera’ya benzer düzenbaz ve kindar bir yönü vardır. Kendisine rakip olarak gördüğü Aphrodit ve Ares’e karşı çok acımasızdır. Ä°lyada’da Zeus’un oynadığı rolü Odyssea’da Athena oynar. Odysseus ve ailesinin kaderi onun elindedir. Ancak burada Ä°lyada’daki tutumunun aksine adaletin üstünlüğünü ister. Odysseus’a acır, bu yiÄŸit adamın çabalarının boÅŸa gitmesini önler, ona yardım eder.

Ölümlü bir kadın olan Medusa güzellikte Athena ile boy ölçüşmeye kalkışınca Athena Perseus’a emrederek kafasını kestirmiÅŸ, kalkanının üzerine takmıştır. DiÄŸer bir olayı ise dokumacılıkta kendisiyle boy ölçüşmeye kalkışan Arakhne’yi bir örümceÄŸe çevirerek sonsuza kadar lüzumsuz dokumalar ve örgüler yapmaya mahkum etmiÅŸtir.

Hebe, Yunanca gençlik demektir. Zeus’la Hera’nın kızı. Olympos’ta her iÅŸe yatkın bir çeÅŸit ev kızıdır. Asıl görevi tanrılara içki (ambrosia) sunmaktır. Bu görevi güzel delikanlı Ganymedes’e bıraktı.

Hebe’nin kendine özgü bir efsanesi yoktur, yalnızca Herakles efsanesinde adı geçer. Hebe ile Herakles evlenmiÅŸtir.

Hebe Yunan öncesinde de tapınılan bir tanrıçadır. Hebe Hitit yazıtlarında Hepa, Hepat yada Hepatu diye adlandırılan büyük güneÅŸ tanrıçası Arianna’nın YunancalaÅŸtırılmış adı olsa gerek. Hitit metinlerinde bu tanrıçaya sedir aÄŸaçlarının ülkesinde yani Lübnan, Filistin’de tapınıldığı söylenir. Hepa/Hebe ise Tevrat’ta ilk insanın yani Adem’in eÅŸi ve bütün insanların anası olarak gösterilen Havva’nın ta kendisidir.

Bu bakımdan Hepa/Hebe ile Ana tanrıça arasında doÄŸrudan bir iliÅŸki kurulabilir ve Hepa/Hebe adının Kybele’nin çeÅŸitli adlarından biri olduÄŸu anlaşılır.

Dionysos, Olympos’a giren tanrıların en sonuncusudur. Dionysos, Yunan mitolojisine dışarıdan gelen bir tanrıdır. Yunanistan’da baÅŸlangıçta bu tanrıya karşı büyük bir tepki olduÄŸu bu konudaki efsanelerden açıkca anlaşılmaktadır. Ancak daha sonra kabul görerek en önemli tanrılardan biri olmuÅŸtur. Roma’da eski Ä°talik tanrı Liber Pater’le özdeÅŸleÅŸtirilmiÅŸ olan, aslında klasik dönemin baÄŸ, ÅŸarap ve mistik vecd tanrısıdır. Homeros onu tanrı olarak kabul etmemiÅŸtir. Buna karşın Hesiodos’ta bir tanrı olarak karşımıza çıkar.Dionysos’la ilgili asıl bilgiler, MÖ 5.yy’da yaÅŸayan ünlü yazar Euripides’in “Bakkha’lar” adlı tragedyasından edinilmektedir.

Dionysos, Yunan tanrıları içinde en fazla sayıda ada sahip olanıdır. Bakkhos, Bromios, Euhios, Dithyrambos, Ä°akkhos ve Ä°obakkhos gibi çeÅŸitli isimlerle çaÄŸrılır. Dionysos’un bütün isimleri anlamlıdır. Ancak bir bölümünün etimolojileri konusunda ortak bir sonuca ulaşılamamıştır, bir kısmı ise birden fazla anlama sahiptir.

Mitolojiye göre Dionysos, Semele (Kadmos ile Harmonia’nın kızı) ile Zeus’un oÄŸludur. Semele, Zeus’un aşık olduÄŸu kadınların en talihsizidir. Tanrı Zeus, Semele’ye öylesine tutulur ki onun her isteÄŸini yerine getireceÄŸine kutsal ırmak Styks üstüne yemin eder. Bu iliÅŸkiyi haber alan Hera, Semele’nin dadısı kılığına girerek onu, Zeus’u gök tanrısı sıfatıyla görmesi konusunda ikna eder. EttiÄŸi yemin üzerine Zeus, yıldırım ve ÅŸimÅŸekleriyle görünür ve Semele yakıcı ışık ve ısıya dayanamayarak ölür. Semele’nin karnındaki yedi aylık bebeÄŸi alan Zeus onu baldırında büyütmüş, zamanını tamamlayıp doÄŸunca Hermes’e vermiÅŸtir.Hermes küçük Dionysos’u büyütmeleri için Orkhomenos Kralı Anthamas ile Semele’nin kız kardeÅŸi olan ikinci karısı Ino’ya vermiÅŸtir. Hermes bebek Dionysos’un, Hera’nın hışmına uÄŸramaması için kız giysileri giydirilmesini söylemiÅŸtir. Ne var ki Hera bu oyuna gelmemiÅŸ ve Ino ve Anthamas’ı delirtmiÅŸtir. Daha sonra Hermes, Dionysos’u Nysa vadisindeki nymphelere bakmaları için götürmüştür. Hera’nın zarar vermesini engellemek için Zeus, Dionysos’u bir oÄŸlaÄŸa dönüştürmüştür. Bu olay Dionysos’un ritüel sıfatı olan “oÄŸlak” sıfatını açıklamakta ve Nysa adıyla da, Dionysos adının yaklaşık bir etimolojisini vermektedir.

Dionysos’un doÄŸuÅŸ efsanesinin geçtiÄŸi yer bazı hikayelerde Thebai’dır[1]. Dionysos ismi bu sebepen dolayı iki kere doÄŸan anlamına gelmektedir. Ancak Euripides’in efsanesinde Dionysos’un asıl kaynağı ayrıntılı olarak iÅŸlenmiÅŸtir. Dionysos bir Lidya-Frigya tanrısıdır. Bakkhalar korosunun ilk sözü olan “Ben Lidya’nın altın ovalarından geliyorum, vatanım Lidya’dır” deyimi tanrının kendini tanıtmasına da uygundur

Dionysos, kılığı, kıyafeti ve karekteri ile de bölgenin özelliklerini taşır. Bu nedenle Pentheus[2], kadınca gördüğü Dionysos’un tutumunu yadırgayarak şöyle der; “Yabancı bir sihirbazdan bahsediyorlar, Lidya’dan gelmiÅŸ. Kokulu saçları, sarı perçemleri, mor yanakları varmış, siyah gözlerinde Aprodite’nin sihri parlıyormuÅŸ”. Yine aynı tragedyada davul, dümbelek, tef ve flütün Manisa-Sardes yöresindeki Dionysos törenleri sırasında kullanılan Anadolu kaynaklı sazlar olduÄŸu anlaşılmaktadır. Dionysos dininin özünde bulunan vecd, kendinden geçme, coÅŸku, taÅŸkınlık Kybele törenlerinde de karışımıza çıkmaktadır. Bu Dionysos’un Anadolu kaynaklı bir tanrı olduÄŸunun en önemli kanıtıdır.

Yunan mitolojisinde Dionysos, nympheler tarafından büyütüldükten sonra Hindistan ve Arabistan yarımadası olmak üzere pek çok uzak ülkeye gitmiÅŸve buralarda bulduÄŸu asma dalını gittiÄŸi heryere taşıyarak insanlara ÅŸarap yapmasını, kendisine tapınılmasını öğretmiÅŸtir. Halikarnas Balıkçısına göre Dionysos’un asma için bu kadar uzaklara gitmesine gerek yoktur. Yabani üzüm asmaları, yalnızca Güney Anadolu ve Kuzey Suriye’de yetiÅŸmektedir. Asma buradan Anadolu göçmenleri tarafından Yunanistan, Ä°talya, Güney Fransa ve Ä°spanya’ya taşınmıştır. Balıkçı’ya göre Bakkhos (Dionysos) yalnızca ÅŸarap tanrısı deÄŸildir.Ä°vriz’deki Hitit kabartmasında Bakkhos bir elinde üzüm salkımı, diÄŸer elinde arpa yada buÄŸday baÅŸağı tutmaktadır. Çünkü insanoÄŸlu ÅŸaraptan önce bira yapımının sırrını bulmuÅŸtur[3].

Bakkhalar; Tanrı Dionysos-Bakkhos’un dinsel törenlerini kutlayan kadınlar alayı. Çıplak bedenlerini nebris denilen benekli ceylan postlarıyla örter, baÅŸlarını sarmaşık çelenkleriyle süslerlerdi. Ellerinde, ucunda bir çam kozalağı bulunan (thyrsos) sarmaşık ve asma yaprakları sarılı deÄŸnekler ve Promethus’un Olympos’dan ateÅŸi çalarken kullandığı dalları taşırlar. Geceleri ormanların karanlık köşelerinde, daÄŸlarda koÅŸarak kendilerinden geçerler, bu sırada doÄŸayla birleÅŸip üstün bir güç haline gelerek önlerine çıkan vahÅŸi hayvanları parçalarlar. Bu kadınlara vecd (olgun ermiÅŸlik) anlarında Thyas, çılgınca kendilerinden geçtikleri anlarda Mainas denir. Tapınakları yoktur, yumuÅŸak serin çimenlerde yatar, açık havada gökyüzüne doÄŸru tapınırlardı. Sonra Dionysos’un verdiÄŸi otları, böğürtlenleri yer, yaban keçisinin sütünü içer, kanlı avlara çıkarlardı. Bakkhaların bu çılgınca tavırları Kybele törenlerinde kendini hadım eden Pessinus rehiplerinin tutumunu çaÄŸrıştırır.

Yunan mitolojisinde Dionysos efsanesi şöyle devam eder; uzak ülkelerden dönen Dionysos sonunda kendi kültünü yerleÅŸtirmek için Thebai’a gelir.Yanında ellerinde sarmaşıklarla, ÅŸarkı söyleyen kadınlar vardır. Pentheus gelenleri görür ama yanlarındakinin Dionysos olduÄŸunu bilmez. ÅŸehrin orta yerinde bağırıp, çağırıp ÅŸarkı söyleyen bu kalabalığı sevmez, nöbetçileri çağırarak hepsini yakalatmak ister. Ama askerlerden biri onun Semele’nin oÄŸlu Dionysos olduÄŸunu ve Demeter’le birlikte yeryüzünde insanları koruduÄŸunu söyler. Ancak Pentheus onu dinlemez ve Dionysos’u yakalatarak ÅŸehre getirir. Ancak Bakkhalar daÄŸlara kaçmışlardır. Dionysos, Pentheus’a kendisini yakalayıp zindana kapatamayacağını; zira bir tanrı olduÄŸunu söylemesine raÄŸmen Pentheus onu iki kez bir hücreye atmaya çalışmıştır. Ä°kisinde de Dionysos oradan çıktı. Pentheus’a çok kızarak Bakkhalar’ın peÅŸine düşmüştür. Onları bulduÄŸu zaman, kendi annesi ve kız kardeÅŸileri olmak üzere pek çok Thebai kadınının Bakkhalar’ın yanında olduÄŸunu görür. Ä°ÅŸte o zaman Dionysos kutsal gücünü kullanarak bütün kadınları çıldırttır. Çıldıran kadınlar Pentheus’u yabani bir daÄŸ aslanı zannederek üzerine atlayıp parçaladılar.Onu öldürenler arasında kendi annesi de vardır. Thebai kralı Pentheus, Dionysos’un tanrı olduÄŸunu ancak ölürken anlamıştır. Dionysos bir süre sonra kadınların akıllarını baÅŸlarına getirmiÅŸtir. Pentheus’un annesi ve Thebai’lı kadınlar yaptıklarını anlayıp çok üzülmüşlerdir.

Å�arap tanrısı Dionysos, iyi yürekli ve yumuÅŸak baÅŸlıydı fakat bazen çok kötü de olabiliyordu.Dionysos tapınımı, birbirine karşı bu iki davranışın ortasında geliÅŸmiÅŸtir. Kendisine tapanlara sevinç ve özgürlük verebildiÄŸi gibi yabanıl yıkımı da getirebiliyordu. Çünkü ÅŸarap iyi olduÄŸu kadar kötüdür de. Ä°nsanların içini ısıtır, onları neÅŸelendirir ama çok içilirse sarhoÅŸ eder.Yunanlılar ÅŸarabın bu iki özelliÄŸini bildikleri için Dionysos’a yalnız iyilikler deÄŸil, kötülükler de yaptırmışlardır. Ama yine de ÅŸarabı her zaman sevmiÅŸlerdir.

Dionysos’un bütün hastalıkları iyileÅŸtiren bir kadehi (kantharos) vardı. O kadehten içki içen korkuyu unutur, cesaretlenirdi. Ä°nsanlar bundan dolayı ÅŸarap tanrısını diÄŸer tanrılardan daha çok sevmiÅŸlerdir. Ama ona tapanlar arasında hiç ÅŸarap içmeyenler de vardı. Çünkü Dionysos yalnız içki yoluyla deÄŸil esin yoluyla da özgürleÅŸmeyi kabul ederdi.

Dionysos törenleri, insanlara yalnız mutluluk içinde yaÅŸamayı deÄŸil iyi bir umutla ölmeyi de öğretmiÅŸtir. Yunanistan’da hiçbir bayram ve törenle karşılaÅŸtırılmayacak olan bu şölenler asmalar yeÅŸermeye yüztutunca baÅŸlar ve beÅŸ gün sürerdi. Bir barış ve kardeÅŸlik havası eser, tutsaklar salıverilirdi. Halk açık havada, bir tiyatroda toplanır, oynanan oyunları izlerdi. ÅŸairler, oyuncular ve ÅŸarkıcılara tanrının uÅŸağı gözünde bakılırdı. Dionysos’un rahibi de tanrı adına bu ÅŸenliklere katılırdı.

Dionysos tiyatrosunda komediler de oynanırdı ama trajediler daha fazlaydı. Mitolojideki her olay gibi bu da bir nedene dayanmaktadır. Dionysos da Demeter gibi aslında acı çeken bir ölümsüzdü, ancak acısı doÄŸrudan kendinden kaynaklanmaktaydı. Asma, meyva veren diÄŸer aÄŸaçlardan çok farklıdır; hepsinden daha çok budanır, kışın yapraksız, çıplak ve eÄŸri büğrüdür. Kışın geliÅŸiyle Dionysos Persephone gibi ölürdü. Ama onunki çok daha korkunç bir ölümdü.Bazı öykülere göre Hera’nın, bazı öykülere göre de Titanların buyruÄŸuyla paramparça edilirdi. Aylar geçer yeniden canlanır ve yeniden ölürdü. Tiyatrosunda onun yeniden hayata dönüşünü kutlarken öleceÄŸini de unutmazlar, o yüzden tragedyalar oynarlardı. Dionysos trajik yanları olan bir tanrıdır.

Dionysos bu yanıyla bir taraftan da ölümün son olmadığını gösterirdi. Ona inananlar ölümün ötesinde bir hayatın olduğunu bilirlerdi. şarap tanrısı dirilen bir ölü değil, ölen bir diriydi.

Dionysos her bakımdan doğaya yöneliktir. Ancak simgelediği asıl güç doğanın kendisi değil, insanla doğa arasındaki bir ilişki, insanı doğanın sırlarına erdiren büyülü bir güçtür. Doğa sırlarına ve gücüne ermek, yani tanrılaşmak insanoğlunun ulaşmayı istediği bir aşamadır. Dionysos bu aşamaya ulaşmanın yolunu herkese açar. Bu yol, şarap ve sarhoşluktur. İnsan yaratacılığının kökeninde bulunan gücü, şarabı elde ettikten sonra kazanmıştır.

Dionysos bu nitelikleriyle Yunan yazınının en önemli kolu olan tragedyayı doÄŸurmuÅŸtur. Özellikle V.yy. sonlarında Yunanistan’da son derece yaygınlaÅŸmıştır. Hıristiyanlığın bu bölgelerde hızla yayılmasında bu dinin önemli katkısı olmuÅŸtur. Dionysos’un mistik akımlar ve tarikatler üzerindeki etkisi Anadolu’da da açık bir ÅŸekilde hissedilir. BektaÅŸiliÄŸin ve günümüze dek önemini yitirmeyen baÅŸka tarikatlerin kaynağında Dionysos dininin bulunduÄŸu artık herkesce kabul görmektedir.

Dionysos tasvirlerinde çoğu kez genç bir adam olarak gösterilir. Kabarık, dalgalı saçları arasında üzüm ve asma yapraklarından oluşan bir çelenk, elinde kantharos vardır. Diğer elinde ise ucu çam kozalağı ile sonuçlanan, üzerine sarmaşıklar sarılı thyrsos tutmaktadır.

Hermes, Zeus ile Titanlar soyundan gelen Maia’nın oÄŸludur.Bir baÅŸka adı Argiphontes’tir.

DoÄŸduÄŸu günün akÅŸamı kundağını çözüp beÅŸiÄŸinden çıkar. MaÄŸaranın önündeki kaplumbaÄŸayı öldürüp içini boÅŸaltarak yedi tel takar ve bir kithara haline getirir. Sonra Apollon’un sürüsünden 50 inek çalarak onları bir maÄŸaraya saklar. GerçeÄŸi öğrenen Apollon, Hermes’in maÄŸarasına gelir, orada beÅŸiÄŸinde uyuyan Hermes inekleri çaldığını inkar eder. Bunun üzerine Zeus’un yargıçlığına baÅŸvurulur. Zeus’un kararı Hermes’in inekleri Apollon’a geri vermesidir.Ancak maÄŸarada kitharayı gören Apollon sazı alıp karşılığında inekleri vermeyi kabul eder. Hermes bundan sonra Pan kavalını içat eder. Apollon Syrinks denilen bu kavalı da ister ve karşılığında kerykaion denilen sihirli altın deÄŸneÄŸini verir. Hermes bu deÄŸnekle habercilerin ve hırsızların tanrısı olur. Zeus da çocuklarının arasında en akıllısı ve kurnazı olan Hermes’i kendisine haberci olarak seçmiÅŸtir.

Hermes, Zeus’un buyruklarını ölümlülere ve tanrılara iletir.Hermes Olymposlu diÄŸer tanrılar arasında da haberleÅŸmeyi saÄŸlar.Haberci tanrı Hermes efsanelerde daima kanatlı ayakkabıları ve baÅŸlığıyla anılır. Hermes Yunan tanrıları içinde en renkli kiÅŸiliklerden biridir, tanrı olarak nitelikleri çok fazladır.

1.Sürülerin tanrısıdır. Arkaik dönem Yunan sanatında çoÄŸu kez omuzlarında bir koçla tasvir edilir. Odysseus’un karısı Penelope ile Arkadia daÄŸlarında birleÅŸmelerinden çobanların tanrısı Pan doÄŸmuÅŸtur.

2.Hile ve hırsızların tanrısıdır. Bu konudaki öykü, Hermes’e ait efsanelerin en ilginçlerinden biridir. Hermes doÄŸduÄŸu gün olaÄŸanüstü iÅŸlere giriÅŸmiÅŸ ve aklı va yetenekleriyle tanrıların hepsinden daha üstün ve kurnaz olduÄŸunu kanıtlamıştır:

3.Güzel ve inandırıcı konuşur. Bu özelliğiyle hatiplerin tanrısıdır.

4.Hermes yolları, yolcuları, tüccarları ve ticareti korur. Yollara dikilen Herme denilen heykelleri, İlkçağın kilometre taşlarıdır. Bunlar bir tanrı büstü ve fallos simgesini taşıyan yuvarlak veya dörtgen kaidelerdir.

5.Hermes yeraltı ile yerüstü arasında habercilik yapar, ölenlerin ruhunu yeraltı ülkesine, Hades’e götürür.

6.Zeus’un gönderdiÄŸi uykuyu ve rüyaları insanlara iletmek onun görevidir.Bunu Apollon’un kendisine verdiÄŸi deÄŸnekle yapar.

Hermes’in pek çok önemli efsanede rolü vardır. Homeros’un destanlarında Zeus’un habercisidir. Üç güzeller efsanesinde Hera, Athena ve Aphrodite’yi Ä°da Dağı’na götürür, Paris’e altın elmayı o verir. Odysseus’u Kalypso’nun elinden kurtarır. Hero’nun Io’nun başına diktiÄŸi Argos’u Zeus’un emriyle o öldürür. Dionyssos’u Hera’nın hışmından kurtarmak için kaçırır ve büyütür.

Zeus’un güzel saçlı Leto’dan olan oÄŸlu ve Artemis’in ikiz kardeÅŸidir. Yunan mitolojsindeki en önemli tanrılardan biridir.Kıta Yunanistan’a özgü bir tanrı olarak kabul edilirken, yapılan araÅŸtırmalar Apollon’un artık Anadolu kökenli bir tanrı olduÄŸunu ortaya koymuÅŸtur.Apollon kelimesi de Yunanca deÄŸildir. Azra Erhat, Apollon’un asıl doÄŸum yerinin Anadolu kıyıları yani Lykia ve özellikle doÄŸduÄŸu kentin Patara olduÄŸunu belirtmektedir. Ä°lyada’nın bazı bölümlerinde Apollon, Lykegenos sıfatıyla da anılmaktadır. Likyalı anlamına gelen bu sıfat onun Likya bölgesiyle baÄŸlantısını gösterir.

Efsanelerinde okçu, gümüş yaylı ya da hedefi vuran anlamında deÄŸiÅŸik sıfatlarla da anılmaktadır.Bazı efsanelerde onun için parlak, ışık saçan anlamına gelen Phoibos sıfatı kullanılır. Ancak Apollon güneÅŸ ya da ışık tanrısı deÄŸildir. Asıl güneÅŸ tanrısı Helios’tur. Apollon’un sıfatlarından biri de sarışındır. Bu sıfat Apollon’un yaydığı ışığa iÅŸaret edebileceÄŸi gibi doÄŸrudan doÄŸruya onun saç rengi ile de baÄŸlantılı olabilir.

Apollon çok iyi bir okçudur, hedefini hiç bir zaman ÅŸaşırmaz.KardeÅŸi Artemis ile paylaÅŸtığı bu okçuluk yeteneÄŸi Apollon’a büyük bir üstünlük saÄŸlar.Apollon ve Artemis’in oklarıyla ölmek tatlı, acısız, uykuya dalar gibi huzurlu bir ölüm demektir.

Aletlerden ok, yay ve lir; hayvanlardan kurt, yunus balığı, kuğu, karga; bitkilerden defne, palmiye ve zeytin ağacı tanrının simgeleridir.

Bir tanrı olarak Apollon’un nitelikleri çok fazladır.

1) Ekin-tarım tanrısıdır.

2) Çobanların tanrısıdır.

3) SaÄŸlık ve ceza tanrısıdır.Ä°nsanları iyileÅŸtirir, onları suçlarından arındırır (bu niteliÄŸi oÄŸlu Asklepios’a geçmiÅŸtir).Ama aynı zamanda oklarıyla etrafa veba ve ölüm de saçar (Ä°lyada’da Troya savaşı sırasında Akha ordularına oklarıyla veba salmıştır).

4) GeleceÄŸi haber verir. Apollon bilicilik tanrısıdır. Apollon tarafından esinlenen insanlar bilici, kahin veya falcı olurlar.Bilicilik Ä°lkçaÄŸ’da son derece önem verilen adeta bir sanattır.Yunan efsanelerinde Delphoi önemli bilicilik merkezi olarak geçer. Efsaneye göre;

Gaia, Python adında bir ejder doÄŸurmuÅŸ, Python, Delphoi’da bulunan bilicilik merkezine bekçi olmuÅŸtur.BaÅŸlangıçta buranın adı Python imiÅŸ.Apollon doÄŸduktan 4 gün sonra Hephaistos’un oklarıyla silahlanarak Delphoi’a gitmiÅŸ, Python’u öldürerek aynı yere kendi bilicilik merkezini kurmuÅŸtur.

Ancak ne var ki Ä°lk Çağın ilk ve en önemli bilicilik merkezleri Anadolu’dadır. Anadolu’daki en önemli ve en eski merkez Didim’dir (Apollon’un doÄŸum yeri olan Patara’da önemli bir merkezdir).Didim’deki bilicilerin çoÄŸu kadındır. Ellerindeki kutsal bir deÄŸnekle kuyunun başında oturur, sularda gördükleri ışıltıları yorumlar, rahiplere bildirirler.Bilici kadınlar arasında en ünlüsü Troya kralı Priamos’un kızı Kassandra’dır.

5) Kent kapılarındaki bekçiliğinden dolayı yeni kurulan şehirlerin koruyucusu, günlük yaşamın düzenleyicisidir.Yol ve kapılar tanrısıdır.

6) Güzel sanatların bilim ve müziÄŸin koruyucusudur. Musalar korosunun yöneticisi olarak ün yapmış, bu konuda pek çok efsane oluÅŸmuÅŸtur. Kimi yetenekleri konusunda Apollon son derece kıskançtır. Bu, özellikle Phrigya’lı Marsyas’a karşı öfkesini konu eden bir mitosta çok belirgindir. Marsyas iki delikli kavalın bulucusu sayılır.Ancak bu kavalı asıl bulan tanrıça Athena’dır.

Athena bir gün kavalını çalarken derede yansımasını görür.Kavalını, yanaklarını ÅŸiÅŸirip çirkinleÅŸtirdiÄŸi için dereye atar.Marsyas kavalı bulur ve çalmaya baÅŸlar.Giderek ustalaşır ve musalar korosunun yöneticisi olur. Kendine olan güveni onu, Tanrı Apollon’nun liriyle yarışmaya cüret ettirir. Apollon yarışmayı tek bir koÅŸulla kabul eder.Yenen yenilene istediÄŸi cezayı verebilecektir.Hakem, Musalar ve Phrigya kralı Midas’tır.Musalar Apollon’u, Kral Midas Marsyas’ı birinci seçer.Çok sinirlenen Apollon, Midas’ın kulaklarını eÅŸek kulaklarına çevirir.Marsyas’ı da bir çam aÄŸacına baÄŸlayıp diri diri derisini yüzer.Ancak daha sonra buna çok piÅŸman olur, lirini kırarak bir daha hiç çalmaz. Marsyas’ı bir ırmak (Çine Çayı) haline getirir.

Apollon çeşitli özelliklere sahip olsa da tasvirlerde genellikle tek bir biçimde gösterilir. Güçlü ve ideal fiziğiyle genç erkek güzelliğini temsil eder ve genellikle çıplaktır.

Efsanelerde Apollon’un aÅŸkları da önemli yer tutmaktadır. Bunların en ünlüsü Daphne’dir.Ancak Daphne ona yüz vermez.Apollon’dan korkup kaçar ancak ondan hızlı olan Apollon koÅŸarak kızı yakalar. Athena gibi bakire kalmaya yemin eden Daphne bunun üzerine kendisini saklması için topraÄŸa yalvarır, bu isteÄŸi kabul edilir.Vücudu bir defne aÄŸacına, saçları güzel kokulu yapraklara dönüşmüştür. Bu duruma çok üzülen Apollon defneyi kutsal aÄŸacı yapmış, ünlü ozan ve savaşçıları defne yapraklarından yapılmış taçlarla onurlandırmıştır.

Artemis, Yunan mitolojisine göre Leto ile Zeus kızı, Apollon’un kız kardeÅŸidir.DoÄŸum yerinin Efes olduÄŸu kabul edilir. Adı, Apollon7un adı gibi Yunanca deÄŸildir. Dokunulmamış, bozulmamış anlamına gelen ‘artemes’ sıfatından türetilmiÅŸ olması mümkündür.

Artemis ok, yay ve arabayla yakından ilgilidir. Onun için “hedefi vuran”, “gümüş yaylı” sıfatları da kullanılmıştır. Yayını sadece avlanmak için deÄŸil kardeÅŸi Apollon gibi insanları cezalandırmak ve öldürmek, için de kullanır. ÖrneÄŸin bir kerede 14 çocuk doÄŸurduÄŸunu söyleyerektanrıçaya nisbet yapan Manisalı Niobe’nin çocuklarını oklarıyla öldürmüştür. Çocuk doÄŸururken ölen kadınlardan da Artemis sorumludur. Tanrıçanın zalimliÄŸi ile bir baÅŸka hikayede avcı Aktaion’la ilgilidir; Kentavros Kheiron’un yetiÅŸtirmesi Aktaion öyle yaman bir avcıdır ki, Thebai bölgesinde onun üstüne kimse yoktur. Gurura kapıldığı için Artemis’ten daha üstün bir avcı olduÄŸunu söylemiÅŸtir. Bundan baÅŸka bir de tanrıçayı derede çıplak yıkanırken gözetlemiÅŸtir. Bu küstahlığa dayanamayan Artemis’te Aktaion’u geyiÄŸe dönüştürmüş ve elli köpeÄŸini de üstüne salmıştır. Parçaladıkları geyiÄŸin kendi efendileri olduÄŸunu anlamayan hayvanlar uluyarak Aktaion’u aramaya koyulmuÅŸlar, sonunda Kheiron da onları avutmak için Aktaion’un heykelini yapmıştır.

Bazı efsanelerde Artemis doÄŸa güçlerini ve özellikle hayvanları elinde tutan Potnia Theron olarak gösterilir. Bazı destanlarda avcılık ve bakire nitelikleri de yer almaktadır. Artemis, Efes Artemis’inde olduÄŸu gibi kiÅŸiliÄŸinde diÅŸiliÄŸinin 3 aÅŸamasını; yani kızlık, kadınlık ve analık aÅŸamalarını birleÅŸtirir.

Yunan mitolojisinde Apollon güneÅŸle, Artemis’de ayla baÄŸlantılıdır. Bu nedenle Artemis, Phoibe ve Selene (latince Luna) adlarını da almıştır. Artemis Olympos tanrılarıyla iliÅŸkisi olmayan ve hiç bir efsaneye karışmayan Efes Artemis’inin pek çok özelliÄŸini yansıttığı için Anadolulu olarak kabul edilmiÅŸtir.Bazı ÅŸairler tarafından gökte Selene, yeryüzünde Artemis ve yeraltında karanlığa büründüğü zaman bu güçlere egemen kılan Hekate ile bir tutulur.

Efes Artemisi; Efes, Ä°lkçağın en önemli merkezlerinden biridir. Ãœnünü çok üstün bir uygarlık seviyesine sahip olmasının yanı sıra iki dinin merkezi olmasından da kaynaklanır. Daha sonra Artemis’e dönüşecek olan Anadolu’nun ana tanrıçası Kybele’nin dini ve daha sonra ki Hz.Ä°sa dini.Hıristiyanlığın ilk yıllarında kurulan yedi kiliseden ilki Efes’te kurulmuÅŸtur. Efes’te kazılarda ortaya çıkartılan üç Artemis heykeli çok memeli Artemis motifinin kaynağının Efes olduÄŸunu gösterir. Efes’in çok memeli Artemis heykelleri tanrıçanın doÄŸaya hakimiyetini ve her türlü uygarlığın koruyucusu olduÄŸunu simgeler. Heykellerden birininin başında 3 katlı kule biçimli tapınak vardır. Bu ÅŸehirlerin koruyucusu olduÄŸunun sembolüdür. Ensesi dolunay biçiminde bir diskle çevrilidir, bu onun bakireliÄŸinin iÅŸaretidir (bozulmamış ay). Alnındaki hilal ise ay tanrıçası olduÄŸunun iÅŸaretidir. Diskin iki yanında beÅŸer grifon, yani kartal baÅŸlı aslan vardır. Boynuna burç iÅŸaretlerinin yer aldığı kalın bir gerdanlık takmıştır.Gerdanlığın altında 4 sıra halinde, sayısı 17 ile 40 arasında deÄŸiÅŸen memeleri vardır (Polymastos yani çok memeli). Bunlar tanrıçanın bolluk ve bereket simgeleridir. Altı kat halindeki eteÄŸi, dörtgen biçimli plakalara bölünmüştür. Her dörtgenin içinde aslanlar, boÄŸalar, keçiler,grifonlar, sfenksler ve arılar kabartma olarak gösterilmiÅŸtir. Bunlar Artemis’in doÄŸa üstündeki egemenliÄŸinin simgeleri olmalıdır. Efes Artemis heykelinin deÄŸiÅŸmez kutsal simgelerinden biri de üç sayısıdır. Bu sayı ile Artemis’in üçlü karekteri dile gelmektedir; bakire, kadın ve anne.

MÖ 5.yy.da yapılmış olan Efes Artemis Tapınağı, dünyanın yedi harikasından biriydi. Ä°lkçaÄŸ’da Efes’te Artemis kültü son derece güçlüydü bu sebeple Efes, Anadolu’da Hıristiyanlığa karşı en büyük direnci gösteren kent olmuÅŸtur.Ancak Hıristiyanlık çok köklü bir ÅŸekilde yerleÅŸmiÅŸtir. Efesliler Hıristiyanlığı Meryem sayesinde benimsemiÅŸlerdi. Tanrıça Artemis’in pekçok özelliÄŸi Meryem’e aktarılmıştır.Bu açıdan bakılınca Efes’te, Kybele, Artemis ve Meryem Ana kültleri hiçbir kesintiye uÄŸramamıştır.

Kronos ile Rheia’nın kızı. Ocağı simgeleyen ateÅŸ tanrıçası. Soyut bir kavram olan Kutsal ateÅŸi simgeler. Poseidon ve Apollon ona talip olduÄŸu halde hiç evlenmemiÅŸtir. Her tapınakta ve her evde sunağı vardı.

Roma mitolojisinde, Yunandan daha çok önem kazanmıştır. Roma’da onun adına tapınak yapılmıştır. Buradaki rahibelere Vesta rahibeleri denmiÅŸtir. Bu rahibelerde Hestia/Vesta gibi bakiredir.

Homeros destanlarındaki güzel saçlı, güzel örgülü kraliçe. Toprak ve bereket tanrıçası. Hesiodos’a göre Kronos ile Rheia’nın kızı, yani ikinci kuÅŸak tanrılar soyundandır. Ekinleri ve özellikle buÄŸdayı simgeler. Zeus ile birleÅŸmesinden Persephone doÄŸmuÅŸtur.

Demeter’in yatağına girdi Zeus
Canlıları doyuran, tarlalar tanrıçasının.
Ak kollu Persephone’yi doÄŸurdu Demeter,
yer altı tanrısı Aidoneus
kaçırdı onu anasının koynundan
ve bilge Zeus bıraktı kızını ona.(Hesiodos, Theogonie, 911 vd.)

Demeter ekinleri ve özellikle buÄŸdayı simgeler. En çok tapınım gördüğü yerler Ä°talya, Girit ve Trakya’dır. Onun tek efsanesi mevsimlerle ilgilidir. Bu efsane Yunan dünyasının daha çok buÄŸday üreten bölgelerinde geliÅŸmiÅŸ ve tutulmuÅŸtur. Hem efsanede, hem de tapınımında kızı Persephone ile birlikte anılır, bunlara “iki tanrıça” denir. Efsaneye göre Persephone bir gün oyun arkadaÅŸlarıyla birlikte çayırda çiçek toplarken toprak yarılmış ve Hades arabasıyla çıkarak kızı yeraltı ülkesine kaçırmış ve orada ona nar yedirmiÅŸtir.Ä°nanışa göre ölüler ülkesinde bir ÅŸey yiyen Hades’ten geri çıkamaz. Çok üzülen Demeter kızını aramak için yollara düşmüş ancak hiç bir yerde bulamamıştır. Bunun üzerine yaÅŸama küserek ıssız bir köşeye çekilmiÅŸtir. Demeter’in küsmesiyle toprağın bereketi uçup gitmiÅŸ, kıtlık baÅŸgöstermiÅŸtir. Tanrı Zeus duruma müdahale ederek sorunu çözümlemiÅŸtir.Bundan sonra Persephone kışı kocası Hades’in, bahar ve yazı Demeter’in yanında geçirmeye baÅŸlamış ve topraÄŸa yeniden bereket gelmiÅŸtir.

Demeter’in çeÅŸitli sevgilileri ve bu iliÅŸkilerinden pek çok çocuÄŸu olmuÅŸtur.Bunların içinde en ünlüsü, ölümlü bir erkek Ä°asion’dan olan oÄŸlu Plutos (Servet ve zenginlik tanrısı)’tur.

Zeus’la Demeter’in kızı olan Persephone, Kore yani genç kız olarak ta anılmaktadır. Önceleri bereket ve toprağı simgelerken Hades tarafından kaçırılmasından sonra ölüler ülkesinin tanrıçası olmuÅŸtur.

Zeus yeryüzünün hakimiyetini kardeÅŸleri arasında bölüştürürken yeraltıda Hades’in payına düşmüştür. Ä°nsanların ve tanrıların hiç sevmedikleri sert, zalim tanrı Hades, karısı Persephone ile birlikte, gölgeler halinde dolaÅŸan ölülere hükmeden yer altı ülkesindeki saraylarında yaÅŸarlar.

Hades kelimesi görünmeyen anlamına gelir. Başındaki sihirli baÅŸlık onu görünmez kılar. Hades yalnız yer altı, ölüler ülkesinin tanrısının adı deÄŸil, aynı zamanda ölüler ülkesinin adı da olmuÅŸtur. Tanrı Hades ölüler ülkesinden ayrılmaz, diÄŸer tanrıların katıldıkları şölenlere katılmaz. Sadece bir kez Olympos’taki Paian adındaki doktoru ziyaret etmiÅŸtir. Efsanelerde adı sıkça geçmez. Onunla ilgili tek efsane Persephone’yi kaçırmasıyla ilgili olandır. Hades çok sık tasvir edilen bir tanrı da deÄŸildir. Genellikle Persephone ya da atribusu da olan Kerberos adındaki üç baÅŸlı köpekle birlikte tasvir edilir.

Homeros Hades’i gölgelerin yaÅŸadığı belirsiz bir yer olarak düşünür. Ona göre Hades’te herÅŸey bir hayaldir. Ölüler ülkesinin asıl ayrıntılı tanımını Vergilius yapmıştır. Vergilius Hades’in haritasını çıkarmış ve şöyle tanıtmıştır. Hades ülkesi Tartaros ve Erebos olarak ikiye ayrılır. Ä°nsanlar ölünce önce Erebos’a, oradan da yeraltının en derin bölümü olan Tartaros’a gider. Erebos’da bekleyen ihtiyar kayıkçı Kharon ölülerin ruhlarını kayığa bindirerek karşı kıyıya, Tartaros’un kapısına götürür. Tartaros’un kapısı önünde gelenleri içeri alan, ancak dışarı bırakmayan üç baÅŸlı, ejder kuyruklu köpek Kerberos vardır. Ölüler önce üç yargıcın önüne çıkarılır. Orada kötüler sonsuz acı çekmeye, iyiler de mutluluk içinde yaÅŸamaya Elysion kırlarına gönderilir. Hades’te yeraltını dünyadan ayıran üç ırmak vardır; Phlegeton (ateÅŸ ırmağı), Lethe (unutuÅŸ ırmağı) ve tanrıların adına yemin ettikleri kutsal ırmak Sytks bulunur.

Uyku ve kardeÅŸi ölüm de Hades’te yaÅŸar. Zeus gibi tanrı Hades’te insanlara rüyaları gönderir. Düşler yer altı dünyasından çıkarken iki kapıdan geçerler. Boynuz kapıdan çıkanlar güzel, iyi rüyalar, fildiÅŸi kapıdan çıkanlar kötü rüyalardır.

Homeros’tan baÅŸka Roma döneminde Vergilius ve OrtaçaÄŸ’da da Dante Ölüler Ãœlkesini eserlerinde betimlemiÅŸlerdir.

Hades’in bir diÄŸer adı da Pluton’dur. Zengin anlamına gelen bu sıfatla yer altındaki tüm hazinelerin Hades’in olduÄŸu belirtilmek istenmiÅŸtir.

Yunanlıların dünya görüşüne göre, yeryüzü yuvarlak ve yassı bir diske benziyordu. Okeanos’ta bu diski çepeçevre saran aslında bir deniz deÄŸil, evrensel bir ırmak ve ırmakların babası olarak tasarlanır. Okeanos anaforlu, dalgalı bir su olarak düşünülür. CoÄŸrafya bilgilerinin artmasıyla birlikte Okeanos büyük denizlere özellikle de Atlantik Okyanusu’na verilen isim olmuÅŸtur.

Hesiodos’a göre Gaia’nın Uranos (Gök) ile birleÅŸmesi sonucu, altısı kız altısı erkek Titanlar (Devler) oluÅŸur. Okeanos, Titan olmasına karşın tanrı olaylarına karışmayarak dünyanın ucuna çekilip oraya yerleÅŸmiÅŸtir. Hesiodos’un Theogonie’sinde Okeanos yine bir Titan olan denizin doÄŸurgan gücünü simgeleyen Tethys ile evlenmiÅŸtir. Bu evlilikten sayısı 3000′i bulan bütün ırmaklar ve yine 3000 deniz kızı (Okeanos Kızları) doÄŸmuÅŸtur. Bu kızlar dereleri ve su kaynaklarını temsil ediyorlardı. Bu deniz kızları arasında Styks, Asia, Metis, Dione, Filira tanrı ya da kahramanlarla birleÅŸmiÅŸlerdir.
Okeanos ile Tethys tanrılardan uzak, kendilerine göre bir hayat sürerler. Pek çok tanrıyı saraylarında konuk etmişlerdir. İlyada da Hera şöyle demektedir;

Gidiyorum bol besi veren toprağın bir ucuna, Tanrıların atası Okeanos’la, ana Tethys’i görmeye.

Onlar almışlardı beni Rheia’nın elinden, saraylarında iyice beslemiÅŸler, büyütmüşlerdi.

Zeus’un kardeÅŸidir. Zeus ona denizlerin, deniz canlılarının ve tüm akarsuların hakimiyetini vermiÅŸtir. Poseidon’a yer altında yürüyen denir. Depremler yaratır ve karaları sarsar. Aynı zamanda atlarında tanrısıdır. Tunç nallı atların çektiÄŸi arabası ile hem denizin altından hem de üstünden gidebilir. Yunus balığının yanısıra Poseidon’un elinde taşıdığı üç çatallı yaba onun simgesidir (atribu). Bu yabayı fırlattığı zaman, denizde fırtınalar ve korkunç dalgalar yaratabilir. Görünüşü Zeus’a benzer, orta yaÅŸlı ve sakallıdır. Poseidon, Zeus ve Athena ile devamlı mücadele halindedir. Özellikle Atina kentinin baÅŸ tanrısının belirlenmesi için mücadele vermiÅŸlerdir. Poseidon kente at, Athena da zeytin aÄŸacı bağışlamıştır. Atinalıların Athena’nın bağışını seçmeleri üzerine kızan Poseidon yabasını yere vurmuÅŸ kentin de içinde bulunduÄŸu yarım adanın tuzlu sular altında kalmasını saÄŸlamıştır.

Poseidon, Nereidlerden (su perisi) Amphitrite ile evlidir. Bu tanrı çiftinin Triton adındaki çocuklarının vücudunun üst yarısı insan, alt yarısı balık şeklindedir. Birleşme yerinde de bir çift at bacağı vardır. Daha sonraları bu tür deniz canavarlarının hepsine birden Triton denmiştir.

Triton deniz kabuÄŸundan (deniz minaresi) borusunu öttürerek, denize hükmeder. Tatlı ve güzel naÄŸmelerle denizin azgın dalgalarının yumuÅŸamasına neden olur. Poseidon’un baÅŸka sevgililerinden çocukları da olmuÅŸtur. Bunlardan biri de insan yiyen bir dev olan Polyphemos’tur. Odysseus arkadaÅŸlarını yiyen devi sarhoÅŸ edip, tek gözünü kör etmiÅŸtir. Bu nedenle de Poseidon’un düşmanı olmuÅŸtur.

BaÅŸ tanrı Zeus’un karısı ve kız kardeÅŸidir. Yunanlılara göre Zeus ile Hera’nın düğünleri, yeryüzündeki her türlü bolluk ve verimliliÄŸinin simgesidir.Bu evliliÄŸe Hieros Gamos (Kutsal evlilik) adı verilir. Zeus ile Hera’nın evliliÄŸinden Ares, Hebe ve Hephaistos doÄŸmuÅŸtur.

Zeus ile Olympos’a yerleÅŸen tanrıça Zeus’un saltanatını paylaÅŸmıştır. Onun gibi hayata, dünya düzenine, fırtına, rüzgar ve yaÄŸmurlara, mevsimlerin deÄŸiÅŸmesine hükmetmiÅŸtir. Her ÅŸeyden önce kadınları gözetir, onların hayatını düzenler, analığı ve doÄŸumu koruyan bir tanrıça olmuÅŸtur. EvliliÄŸin kutsal düzenini bozan herkes özellikle de Zeus’un sevgilileri ve çocukları en büyük düşmanlarıdır. Simgeleri tavus kuÅŸu, nar ve zambaktır. Hera daima dolgun vücutlu, gür saçlı güzel bir kadın olarak tasvir edilmiÅŸtir

Hera aynı zamanda geçimsiz, hırslı, kindar ve tutkulu bir kadındır. Ä°ÅŸlerini çoÄŸunlukla düzen kurarak yürütür. Hera tipik Yunan tanrıçası olarak Yunan yarımadasının ırk, soy, din ve dünya görüşlerini, çıkarlarını Anadolu’ya ve Ege’ye karşı savunmuÅŸtur. Argos Hera’nın kutsal ilidir. En ünlü tapınağı Samos adasında bulunur.

Üç güzeller yarışmasında birinciliÄŸi Afrodit’e kaptırması Paris ve Troya’ya karşı bitmez bir kin duymasına neden olmuÅŸ ve Troya’nın yokedilmesini istemiÅŸtir. SavaÅŸ boyunca hep Akhaları tutmuÅŸ, savaÅŸ Troyalıların lehine döndüğü zaman Ä°da Dağı’nda savaşı seyreden Zeus’un yanına gelerek onunla seviÅŸip, oyalayarak diÄŸer tanrılarla birlikte Akhalara yardım etmiÅŸtir.

Hera, Afrodit’ten sonra en güzel tanrıça olduÄŸu halde bunu hiç bir zaman kullanmamış, kendisine aşık olan erkekleri hep reddetmiÅŸ, Zeus’a hep sadık kalmıştır. GüzelliÄŸini hep Zeus’a sunmuÅŸ, her yıl Kanathos Irmağının kutsal sularında yıkanarak bekaretini geri almıştır.

Tanrılar tanrısı ve Olympos tanrıların en güçlüsüdür. Yunanlılar Zeus’u Balkan yarımadasına göçleri sırasında getirdiler. Göçmen Yunanlıların Zeus ile yerli tanrılar arasında bazı iliÅŸkiler kuruldu. Yerli Argos tanrısı Zeus’un karısı oldu. Eski tanrılar Hera, Hades ve Poseidon onun kardeÅŸleri sayıldı. Girit ve Trakya’nın tanrıları Athena, Apollon, Artemis, Ares ve Dionysos ise Zeus’un çocukları olarak kabul edildi.

Gökyüzü tanrısı olan Zeus’ta, gökle ilgili doÄŸal güçlerin hepsi kiÅŸileÅŸir. Işık, aydınlık, bulut, gök gürlemesi, ÅŸimÅŸek, yıldırım Zeus’un emri altındadır. Gökteki nesnelerin uyumu, yeryüzündeki düzen, bilgelik Zeus’a baÄŸlıdır. Ölümlüler ve ölümsüzler onun buyruÄŸu altındadır. Zeus’un adına her zaman KronosoÄŸlu ve Olymposlu sıfatları eklenmiÅŸtir. Olympos’ta taht kuran tanrılar tanrısı Zeus, demirci tanrı Hephaistos’un yaptığı krallık asasını taşır.

Jupiter & Thetis( Ingres, Jean-Auguste-Dominique )

Tasvirlerinde orta yaÅŸlı, güçlü, uzun ve gür saç ve sakalı olan bir görünümdedir.Elinde Kykloplar’dan aldığı yıldırım demetini tutar. Yanında kutsal kuÅŸu olan kartal vardır. Krallık gücünü simgeleyen asasını kime verirse o kral olur. Bütün krallar Zeus’tan doÄŸma ve onun yetiÅŸtirmesi olarak kabul edilirler.Bu nedenle güç ve yetkilerini iyi kullanmazlarsa Zeus onları cezalandırır. En sevgili oÄŸlu, geleceÄŸi bildiren tanrı Apollon, en sevdiÄŸi kızı ise akıl ve savaÅŸ tanrıçası Athena’dır.

Zeus iyiliksever ve konukseverdir, zorda kalanlara, gariplere sevgi ve saygı gösterilmesini ister. Bu nedenle adalete dayanan insanca bir düzenin kurucusu ve koruyucusudur. Ulusların bağımsızlığının koruyucusudur.

Zeus güçlü bir tanrı olmasına raÄŸmen ölümlülere özgü zaafları ve tutkuları vardır. Karısı Hera’dan çekinmesine raÄŸmen yasak aÅŸklar yaÅŸamaktan ve serüvenlere atılmaktan kaçınmamıştır. Bu iliÅŸkilerinden bazılarında ÅŸekil deÄŸiÅŸtirdiÄŸi de görülür. ÖrneÄŸin Zeus, Hera’ya soÄŸuktan titreyen guguk kuÅŸu ÅŸeklinde yanaÅŸmıştır. BoÄŸa kılığına girerek de Europe’yi kaçırmıştır. Leda bir kuÄŸu biçiminde, Antiope’ye satir kılığına girerek yanaÅŸmıştır. Babasının yer altındaki tunç kaplı bir odaya hapsettiÄŸi Danae’e altın damlası ÅŸekline girerek ulaÅŸmıştır. Evli bir kadın olan Alkmene’yle de kadının kocasının görünümünü alarak birleÅŸmiÅŸtir. Troya Kralının oÄŸlu olan Ganymedes’i kartal biçimine girerek kaçırmıştır. Bu çapkınlıkların sonucu Apollon, Artemis, Athena, Ares, Hermes, Dionysos ve Persephone gibi ölümsüz (tanrı-tanrıça), Perseus, Herakles ve Dioskurlar gibi ölümlü çok sayıda çocukları olmuÅŸtur.