Ä°slamiyet’ten Önce Orta Asya’da Kurulan Türk Devletleri
Türkler’in Ä°lk Ana Yurdu
Türkler’in ilk ana yurdu Orat Asya’da; Batı’da Hazar Denizi’nden DoÄŸu’da Kingan DaÄŸları’na, Kuzey’de Altay DaÄŸları’ndan Güney’de HindukuÅŸ ve Karanlık DaÄŸları’na kadar uzanan bölgedir.
Bu bölge, coğrafi yapısı ve iklim şartlarının da elverişli olması nedeniyle Türkler tarafından Ana Yurt olarak tercih edilmiştir.
Göçebe kültürünün sonucunda şu durum ortaya çıkmıştır.
Merkezi yapı güçlenememiş,
Teşkilatçı özellik gelişememiş,
Mimari ve şehircilik ortaya çıkmamış,
Ekonomi, hayvancılığa dayalı kalmış,
Askeri yapıysa gelişmiştir.
Türkler’in Orta Asya’dan Göç Etmenlerinin Nedenleri :
Topraklarının tarıma elverişsiz olması,
Hayvanlar için otlakların yetersiz olması,
İklim koşullarının değişmesi nedeniyle kuraklık ve şiddetli kış yaşanması,
Türk boyları ve yabancı kavimlerle yapılan mücadelelerdir.
Asya Hun (Büyük Hun) Devleti
Merkez Ötügen olmak üzere Orhun ve Selenga nehirleri çevresinde kuruldu.
Tarihte bilinen ilk Türk devletidir. Devletin kurucusu ve ilk hükümdarı Teoman’dır.
Çinlilere karşı seferler yaptılar, Çinliler de bu seferleri durdurmak için Çin Seddi’ni yapmak zorunda kalmışlardır.
Teoman’ın oÄŸlu Meta Han döneminde; diÄŸer Türk devletlerine de örnek olacak “onluk sistem”e dayalı ilk düzenli Türk ordusu kuruldu.
Asya Hun Devleti’nin Yıkılışı
Mete Han’ın ölümünden sonra oÄŸulları ülkeyi iyi yönetemediler.
Çin entrikaları ve bu devletle yapılan savaşlar ülkeyi zayıflattı.
Ä°pek Yolu’nun Çin kontolüne geçmesi nedeniyle Hun ekonomisi bozuldu.
Artan Çin baskısı nedeniyle ülke iyice zayıflayarak Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı.
Kavimler Göçü :
Çin baskısından kaçan Kuzey Hunları, M.S. 375′de Batı’ya göç etmeye baÅŸladılar. Hun göçleri sonunda Karadeniz’in Kuzeyi’ndeki Germen kavimleri Batı’ya göç etti. DoÄŸu Germen kavimlerinin göçü sonucunda , Roma Ä°maparatorluÄŸu, M.S. 395 tarihinde, DoÄŸu ve Batı olmak üzere ikiye ayrıldı.
UYARI : Avrupa’ya ve Anadolu’ya ilk Türk akını bu dönemde düzenlenmiÅŸtir. Bu akınlar Anadolu’ya yerleÅŸme ve yurt edinme amacı taşımamaktadır.
Avrupa Hun Devleti
M.S. 400′lerde baÅŸkent Etzelburg olmak üzere Avrupa Hun Devleti kuruldu. Bu sırada Hun hükümdarı Balamir’di.
Avrupa Hunları’nın en ünlü hükümdarı Attila’dır.
Attila, 447 yılında büyük bir ordu ile Doğu Roma (Bizans) üzerine yürüdü ve onları vergiye bağladı.
451 yılında Batı Roma İmparatorluğu üzerine ve 452 yılında da İtalya üzerien iki büyük sefer yaptı.
Göktürk Devleti
552′de Avarlar’a karşı isyan ederek, Bumin KaÄŸan önderliÄŸinde Ötügen merkez olmak üzere kuruldu.
Tarihte Türk ismini devlet isimlerinde kullanan ilk topluluktur.
Bumin KaÄŸan’ın yerine geçen Mukan KaÄŸan zamanında devlet en parlak dönemini yaÅŸadı.
Ä°stemi Yabgu döneminde Bizans ile Sasani Devleti’ne karşı büyük mücadeleler yapıldı.
Göktürk Devleti, Çin entrikaları sonucu, 582 yılında Doğu ve Batı Göktürkler olarak ikiye ayrıldı.
UYARI : Bu dönemde Ä°pek Yolu, Göktürk, Sasani ve Bizans Devletleri’ni karşı karşıya getirmiÅŸtir. Ä°lk Türk-Bizans ittifakı Sasaniler’e karşı bu dönemde olmuÅŸtur (571). Hedef doÄŸu-batı ticaretini ele geçirmektir.
II. Göktürk (Kutluk) Devleti
682 yılında Kutluk Kağan önderliğinde kuruldu.
Ünlü hükümdarları Bilge Kağan döneminde, vezirleri Kültigin ve Tonyukuk ile birlikte, en parlak dönemlerini yaşadılar.
Bilge KaÄŸan’ın ölümünden sonra zayıflayarak Basmil, Karluk ve Uygurlar’ın isyanı sonucu yıkıldılar.
UYARI : Türk tarihinin ve Türk edebiyatının ilk yazılı kaynağı olarak kabul edilen Orhun yazıtları bu dönemde yazılmıştır. Bu yazıtlarda Göktürk Tarihi ve Türk Uygarlığı hakkında önemli bilgiler verilmektedir.
Uygur Devleti
Yerleşik yaşamı benimseyen ilk Türk topluluğudur.
Budizm ve Maniheizm’i benimsediler.
Çin’den sonra matbaayı geliÅŸtirerek ikinci kez kullanılan ve hareketli harfleri icat ettiler.
840 yılında Kırgız Türkleri tarafından yıkıldılar.
UYARI : Budizm ve Maniheizm Uygurların hem mimari alanında hem de savaşçı özelliklerini kaybetmelerinde etkili olmuştur.
Kırgızlar, Uygurları yıkarak Türk yurdunun MoÄŸollar’ın eline geçmesine neden olmuÅŸlardır. Bu yüzden Türk tarihinde olumsuz anılmışlardır.
Avarlar
En ünlü hükümdarları Bayan Kağan döneminde Doğu Roam İmparatorluğu üzerien bir çok sefer yaptılar.
Sasanilerle birleÅŸerek ilk defa Ä°stanbul’u kuÅŸattılar fakat ele geçiremediler.
Hristiyanlığı kabul eden Türk topluluklarındandırlar.
istanbul’u ikinci defa kuÅŸattılar fakat bundaki baÅŸarısızlıkları zayıflamalarına sebep oldu ve 805 yılında Franklar’ın saldırısı sonucunda yıkıldılar.
UYARI : Ä°slamiyet’i kabul eden boylar bugünkü Kazan Türklerinin temelini oluÅŸturur.
Bulgarlar
Orta Asya’dan ve OÄŸuzlar’dan koparak Batı’ya göç eden kabilelerin birleÅŸmesiyle oluÅŸtular.
Bir kısım Bulgar Türkleri Volga Nehri çevresine gelerek Ä°dil (Volga) Bulgar Devleti’ni kurdular. Bu devlet 1236 yılında Altın Ordu Devleti tarafından yıkıldı.
Türk boylarına gelen diÄŸer Bulgar Türkleri burada Tuna Bulgar Devleti’ni kurdular. Tuna Bulgarları zamanla SlavlaÅŸarak ve IX. yüzyılda da Hristiyanlığı kabul ederek tarih sahnesinden silindiler.
Hazarlar
Hazar Türkleri tarafından Karadeniz’in kuzeyi ile Kafkaysa arasında kuruldu.
Hz. Ömer ve Hz. Osman zamanında İslam ordusu ile mücadele ettiler.
Hazar Türkleri, MuseviliÄŸi kabul eden ilk Türk topluluÄŸu olduklarından Ä°slamiyet’in Avrupa’da yayılmamasında etkili oldular.
UYARI : Museviliği daha çok merkez yönetiminde bulunanlar kabul etmişlerdir. Halk arasında ise daha çok Hristiyanlık, Müslümanlık ve Şamanizm görülür.
Macarlar
Macar boyları Peçenek baskısı sonunda bugünkü Macaristan’a yerleÅŸtiler.
Avrupa’nın batısına ve güneyine akınlar yaptılar.
995 yılında Germen Kralı’nın karşı akını sonucunda büyük yenilgi aldılar.
Bu tarihten itibaren yavaş yavaş Hristiyanlaşarak kültürel özelliklerini kaybettiler.
UYARI : Macarlar, Hristiyanlığın Katolik mezhebini benimseyen tek Türk boyudur. Dinlerindeki değişim devlet yapılarına yansımış, boylar birliğine dayalı siyasi yapıdan, krallık sistemine dayalı bir yapıya geçmişlerdir.
macarlar aynı zamanda, Germenlerin Balkanlara inmesi ve Balkanlardaki Slavlarla kuzeydeki Slavların birleşmesini engellemişlerdir.
Peçenekler
Göktürk ve Uygur hakimiyetinde yaÅŸadıktan sonra, X. yüzyılda Batı’ya göç ettiler. Macar ve Rus tarihinde etkili oldular.
XI. yüzyılda Hristiyanlığı kabul ettiler.
Malazgirt Savaşı’nda OÄŸuzlarla birlikte Bizans ordusuda yer aldılar.
1091 ‘de Kıpçaklarla yaptıkları bir savaÅŸta yenildiler ve giderek dağıldılar.
UYARI: Peçenekler, Bizans ordusunda ücretli asker olarak görev almıştır. Bizans, Peçenekler’in bazılarını da Anadolu’ya yerleÅŸtirmiÅŸtir.
Kıpçaklar (Kumanlar)
Kıpçaklar, XI. yüzyılın baÅŸlarında MoÄŸollar’ın baskısıyla Orta Asya’dan göç ederek DoÄŸu Avrupa’ya geldiler.
Ruslarla büyük mücadeleler sonucunda Ruslar’ın Karadeniz’e inmelerini engellediler.
Zamanla ortadan kalktılar.
UYARI : Kıpçakların Seyhun Irmağı boylarında OÄŸuzlarla yaptıkları savaÅŸlar, Dede Korkut Hikayeleri’ne konu olmuÅŸtur.
OÄŸuzlar
Oğuzlar başta Selçuklu ve Osmanlı olmak üzere daha bir çok Türk devletinin kurucuları olarak bilinirler.
Göktürk Devleti yıkıldıktan sonra Uygurların hakimiyeti altına girdiler.
Uygurların yıkılmasından sonra başkent Yenikent olmak üzere devlet kurdular.
Malazgirt Savaşı’nda, Bizans ordusunda yer aldılar.
UYARI : OÄŸuzların tarihte büyük devletlerin kuruluÅŸunda etkili olmaları Türk toplulukları içinde en önemli boy kabul edilmelerine neden olmuÅŸtur. Türk toplulukları içinde Ä°slamiyet’i kabul eden OÄŸuzlara “Türkmen” denilmiÅŸtir.
Uzların bir kısmı Hristiyanlığı kabul ederek HristiyanlaÅŸmışlar, Kafkasya’nın güneyine inen diÄŸer bir kısmı ise Ä°slamiyet’i kabul ederek MüslümanlaÅŸmışlardır.
Türgeş Devleti
I. ve II. Göktürk Devletleri hakimiyetinde yaşadıktan sonra VII. yüzyılda Balasagun merkez olmak üzere devletlerini kurdular.
Sulu Kağan önderliğinde Emevilerle uzun yıllar mücadele ettiler.
Yerleşik yaşamı benimsediler ve tarihte parayı kullanan ilk Türk topluluğu oldular.
766 yılında Karluklar tarafından hakimiyetlerine son verildi.
UYARI: Ä°slamiyet’in Orta Asya’da yayılmasını bir süre engellemiÅŸler böylece Orta Asya Türkleri’nin AraplaÅŸmasını önlemiÅŸlerdir.
Karluklar
VI. yüzyılda DoÄŸu Göktürk Devleti’ne baÄŸlı olarak, Altay DaÄŸları’nın batısında Kara Ä°rtiÅŸ Nehri boylarında yaÅŸadılar.
Talas Savaşı’nde Müslümanlar’ın tarafını tutarak Orat Asya’nın ÇinlileÅŸmemesinde önemli rol oynadılar.
Talas Savaşı’ndan sonra Ä°slamiyet’i kabul ederek Müslüman olan ilk Türk boylarından biri oldular.
Sabirler
Ural DaÄŸları’nın Güneyineve Kuzey Kafkasya’ya yerleÅŸtiler.
VI. yüzyıldan itibaren DoÄŸu Avrupa’ya kadar inerek bu bölgedeki Bizans ve Sasani Devleti ile mücadele ettiler.
557 yılında Avarlarla yaptıkları savaşta yenilip, bu tarihten itibaren gittikçe zayıflayarak tarih sahnesinden silindiler.
Sibirya bölgesi, Sibirlerin bu bölgede yaşamalarından dolayı bu adı almıştır.
İlk Türk Devletlerinde Kültür ve Uygarlık
Devlet Yönetimi
Uygurlar dışında bütün Türk Devletleri göçebe devlet şeklinde yaşamışlardır.
Aileler obaları, obalar boyları, boylar ise budunları meydana getirirdi.
Devlet, hanedanın ortak malı kabul edilirdi.
Hakanın yetkileri “Kurultay” denilen danışma meclisi ile sınırlandırılmıştı.
UYARI : Bu durum Türk devletlerinde taht mücadelelerine sebep olmuştur. Bu yüzden Türk devletleri çok kısa sürelerde yıkılmıştır. Devlet kuzey-güney, doğu-batı, sağ-sol olmak üzere ikiye ayrılırdı. Sağı hükümdarlar yönetirdi. Senede iki kez toplanan Kurultay adı verilen bir meclis vardır. Boy beylerinden oluşurdu. Önemli kararlar alınırdı.
Kurultay, Türklerde askeri yapıda demokrasinin olduğunu gösterir.
Hukuk
İslamiyet öncesinde kurulan Türk devletlerinde yazılı hukuk kurallarına rastlanmaz.
Genelde, sosyal hayatı düzenleyen sözlü hukuk kuralları yani töreler baskındır.
Devlet yapısında töreyi uygulayan adalet teşkilatının başı hükümdardır.
Töre hükümleri ile çok ağır cezalar verildiği görülmüştür.
Ordu
İlk Türk devletlerinde kadın-erkek her Türk asker sayılırdı.
İlk düzenli Türk ordusu Asya Hun İmparatoru Mete Han tarafından kuruldu.
Ordunun başında başbuğ denilen başkomutan bulunurdu.
Türkler savaşlarda en çok sahte ricat denilen geri çekilme taktiğini uygulayarak başarılı oldular.
UYARI : Mete Han tarafından kurulan ordu, Türk Kara Kuvvetleri’nin temeli olarak kabul edilmiÅŸ ve Çin, MoÄŸol, Ä°ran, Bizans ve Roma’yı da etkilemiÅŸtir.
Tek bir tanrının varlığına inanılmış, Tanrı’ya “tengri” adı verilmiÅŸti.
Bu tanrı Gök tanrı olarak da bilinmekteydi.
Doğa da bir takım gizli güçlere inanılırdı.
Şamanizm yani iyi ruh ile kötü ruhun varlığına inanılan bir inançta yaygındı.
Öldükten sonra yaşama inanç vardı.
UYARI : Ä°slamiyet öncesi Türklerde görülen tek Tanrı inancı, Ä°slamiyet’in kabul edilmesinde etkili olmuÅŸtur. Bu Türklerde öldükten sonra yaÅŸama inanılır, mezarlara Balbal’lar dikilirdi. (Balbal, öldürülen düşman sayısı kadar dikilirdi.)
Ekonomik Hayat
Bozkır kültürünün bir sonucu olarak göçebe ve yarı göçebe bir hayat sürmüşlerdir.
Göçebe hayatın bir sonucu olarak hayvancılık zorunlu geçim kaynağı olmuştur.
Bununla birlikte balıkçılık, tarım ve yağmacılık da ekonomik hayatta önemli yer almıştır.
Dil ve Edebiyat
Türklerde görülen en eski dil Göktürkçe ve alfabe olarak da Göktürk alfabesidir.
VII. yüzyılda Göktürkler tarafından Göktürk alfabesi ile yazılan Orhun kitabeleri bilinen en eski Türk yazıtları olarak kabul edilir.
Uygurlar da Uygur alfabesini kullanmışlar ayrıca hareketli harfleri bulmuş ve matbaayı kullanmışlardır.
Oniki hayvanlı Türk takvimini meydana getirmişlerdir.
Bilim adamlarından meydana gelen ve Keneş Meclisi adı verilen bir meclisi meydana getirmişlerdir.
Göçebe hayat sürdükleri için taşınabilir sanat eserleri olarak kemer, kılıç, at koşumu gibi el sanatları ile uğraşmışlardır.
Uygurlar döneminde Maniheist mabetler yapılmış, mezar anıtları ve saray yapılarına da rastlanmıştır.
 |
ÖzgürOkul.Org'da 23 adet 
