Fiziksel antropolojinin konusu, insanların zaman ve mekan içinde gösterdikleri fiziksel çeşitliliktir. Bu çeşitlilik, büyük ölçüde genetik ve çevresel etkilerin karışımıyla meydana gelmektedir. İşte bu biyolojik çeşitlilikler, fiziksel antropolojiyi 5 farklı ilgi alanına yöneltmektedir:

- Paleoantropoloji,
- Genetik,
- Büyüme ve gelişme,
- Biyolojik esneklik,
- İnsan olmayan hominidlerin (maymunlar, goriller vb.) biyoloji, davranış ve toplumsal yaşamı.

Fiziksel antropoloji, bu ilgi alanlarıyla beraber; biyoloji, zooloji, jeoloji, anatomi ve tıp gibi başka bilim alanlarıyla da bağlantılı duruma gelmektedir.

Fiziksel antropoloji, primatolojiyi de kapsamaktadır. Primatlar, en yakın akrabalarımızı; yani maymunlar ve gorilleri içermektedir. Primatologlar bu hayvanların evrimini, doğasını ve çevresini incelerler.Birçok antropolog, primatların davranışının insanların doğasına ışık tuttuğunu düşünmektedir.

Cumhuriyetin ilanından sonra edebiyatımız, çağdaş anlayışlar doğrultusunda gelişmesini başarıyla sürdürmüştür. Cumhuriyetin ilk yıllarında “Beş Hececiler� olarak adlandırılan şairler topluluğu, en parlak dönemlerini yaşamaktaydı. Yine bu yıllarda Kurtuluş Savaşı’nın etkisiyle edebiyatta genel olarak Anadolu’ya bir yönelim başlar.

Bu dönemin özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

1- Yazı diliyle konuşma dili arasındaki fark ortadan kalkmış dildeki sadeleşme çama.arı aralıksız olarak sürmüştür.

2- Edebiyatımız bu dönemde toplumcu bir karakter kazanmış gerçekçi bir anlayış güdülmüştür.

3- Aruz ölçüsünün yerini hece ölçüsü almış, şiirlerde de günlük konuşma dili kullanılmıştır. Yine bu dönemde şiirin biçimce daha da serbestleşmesi sağlanmıştır.

4- �iir, roman, hikaye ve tiyatro gibi türlerde önemli gelişmeler olmuştur.

5- Cumhuriyetin kuruluşuyla 1940 (İkinci Dünya Savaşı) yılları arasında eser veren şair ve yazarlar genellikle daha önceki Milli Edebiyat akımının etkisinde tam anlamıyla “yerli� ve “halka doğru� ; veya Batı’nın, özellikle Fransız edebiyatının etkisinde kişisel yollarında yürümüşlerdir.

Yine bu dönemde (1928) ortaya çıkan “Yedi Meşaleciler�, “Beş Hececiler� gerçeklere dayanmayan “memleket edebiyatı� anlayışına sahip olmakla suçlamışlardır. Amaçları “canlı, samimim ve gerçekçi olmak� şeklinde açıklamışlardır. “Yedi Meşaleciler� adını almalarının nedeni ise “Yedi Meşale� adlı derginin etrafında toplanmış olmaları ve bu adla ortak bir yapıt yayınlamalarıdır. Bu sanatçılar şunlardır:

MUAMMER LÜFTİ BAH�İ

VASVÄ° MAHÄ°R KOCATÃœRK

ZÄ°YA OSMAN SABA

SABRİ ESAT SİYAVU�GİL

CEVDET KUDRET SOLOK

YA�AR NABİ NAYIR

KENAN HULUSÄ° KORAY

1940 SONRASI EDEBÄ°YATI

İkinci Dünya Savaşı sonrasında “insan�, “yaşam� ve “dünya� arasında güvenilir olmayı gerektirir; yeni ortaya çıkan dünya görüşleri; sanat anlayışımızda köklü değişikliklere yol açar.

Hikaye, roman ve tiyatro eserlerinde “yurt� ve “köy� sorunlarına yönelim başladı.

1940 yılında Orhan Veli Kanık, Melik Cevdet Anday, Oktay Rıfat Horozcu, “Garip� adlı bir şiir kitabı yayınlayarak yeni bir hareketi başlattılar. Buna “I. YENİ �İİR HAREKETİ� adı verildi. Amaçları, şiirde iç ahengi yakalamaktır. Dış ahenk ögesi olan ölçü ve uyağa önem vermezler. Söz sanatların şiir için zararlı bulmuşlar ve şiirin kaynağının bilinçaltı olması gerektiğini savunmuşlardır. “�iir halka seslenmelidir� anlayışıyla günlük hayatta olan her şeyi şiire konu olarak almışlardır.

Daha sonraları ortaya çıkan ve “İKİNCİ YENİLER� adı verilen şairler ise “şiir için sanat � anlayışına dayanan, sürrealizmden daha aşırı bir soyutlama anlayışını sürdürmüşlerdir. Bu sanatçılardan bazıları şunlardır: İlhan Berk, Turgut Uyar, Edip Cansever, Cemal Süreya, Ece Ayhan.

1940’tan Sonraki Türk Edebiyatında Roman ve Hikayede Sosyal (toplumsal)Gerçekçiler:

Bu akım ; bir meseleyi, bir derdi ortaya koyarak, topluma faydalı olmak istiyordu. Ä°lk ürünleri, Anadolu köy romancılığıdır. Konuları: işçi-ırgat hayatı,sınıf çatışmaları,grev-lokavt gibi durumlar, toprak-su kavgaları…

Önemli Temsilcileri:

Kemal Tahir: Konularını cezaevi yaşantılarından , Kurtuluş Savaşı’ndan, eşkıya menkıbelerinden aldı. Gerçek bir Anadolu romanı oluşturdu.

Eserleri: Roman:Yorgun Savaşçı,Devlet Ana …

Orhan Kemal: Hayatına girmiş yüzlerce kişinin kader ve direnişlerini yazdı. Sürükleyicilik,tabiilik, gerçeklik eserlerinin özelliğidir.

Eserleri :Roman: Murtaza, Hanımın ÇiftliÄŸi…Tiyatro:72.KoÄŸuÅŸ…

Yaşar Kemal: Genellikle Çukurova insanının hayat savaşlarını şiirli bir dille yazdı. Tezli romanı savunur. Folklor unsurları ve güçlü doğa tasvirleri görülür.

Eserleri: Roman:Ä°nce Memet, Yer Demir Gök Bakır, Teneke…

Fakir Baykurt: İçinde doğup yetiştiği köylülerin hayatını yazmıştır.

Eserleri: Roman: Yılanların Öcü, Tırpan, Kara Ahmet Destanı…Hikaye: Can Parası.

5) Bağımsız Yazarlar:

Halikarnas Balıkçısı (Cevdet Å�akir KabaaÄŸaçlı): Konularını daima Ege ve Akdeniz kıyılarından çıkardı.; balıkçıları, sünger avcilarını…iÅŸledi.

Eserleri: Hikaye: Merhaba Akdeniz…Roman :Deniz Gurbetçileri..

Haldun Taner: Gücünü gözlem, mizah ve yergiden alan hikayeleriyle tanındı. Epik tiyatro türünde eserler verdi.

Eserleri: Hikaye: Å�iÅŸhane’ye YaÄŸmur yağıyordu, On Ä°kiye Bir Var…Tiyatro:KeÅŸanlı Ali Destanı, Sersem Kocanın Kurnaz Kocası…

Tarık Buğra: Tek adamın dengesiz, bazen alaycı, bazen acılı tedirginliğini ele alır.

Eserleri:Roman:Küçük AÄŸa , Ä°biÅŸin Rüyası…

Diğer Bağımsız Yazarlar:

Samet Ağaoğlu, Oktay Akbal, Selim İleri , Cengiz Dağcı, Füruzan, Orhan Pamuk.

6)Tiyatro:

Vedat Nedim Tör (kör), Turgut Özakman (duvarların ötesi, Sarı Pınar), Güngör Dilmen (Midas’ın Kulakları ) , Sermet Çağan (Ayak Bacak Fabrikası) , Cevat Fehmi Başkut (Paydos, Buzlar Çözülmeden, Harputta Bir Amerikalı)

Deneme ve EleÅŸtiri:

Nurullah Ataç : Deneme, eleştiri yazdı. Çeviriler yaptı. Türkçe’nin özleşmesi için yılmadan savaştı. Yeni bir dil ve anlatım biçimi yarattı.

Eserleri:Günlerin GetirdiÄŸi, Okuruma Mektuplar…

Suut Kemal Yetkin: Edebiyatın çeşitli konularında özlü ve açık bir anlatımla yazdı.

Eserleri:Denemeler, Edebiyat Konuşmaları..

Arkeolojik kemikler toprak altında uzun süre kaldıkları için kimyasal değişmelere uğrarlar ve fosil kemik adını alırlar. Değişmeler çeşitli şekillerde olmaktadır. Kemiğin organik kısımları bozunur, aminoasitlerine ayrınarak çözünür, dolayısıyla azot içeriği zaman geçtikçe azalır. Kemik yapısındaki OH grupları yerine kısmen flor geçerek zamanla flor miktarı artar. Genelde yüksek flor içeriği kemiğin yaşlılığı hakkında bir işarettir.

Fosil kemikteki azot ve flor miktarının bulunması kemiğin yaşı hakkında bilgi verebilir. Ancak kimyasal değişme çevre koşullarına bağlı olduğundan ancak göreli bir yaş belirlenmesi mümkündür.

Fosilleşme süresindeki diğer bir değişme demir oksit ve kalsiyum karbonat gibi bazı maddelerin kemik yapısındaki toplanmasıdır.

Ayrıca kemik yapısındaki eser element miktarları da değişebilir. Ancak stronsiyum ve çinko gibi bazı eser elementler toprak altında önemli bir değişmeye uğramamaktadır.

Stronsiyumun yüksek oluşu gıda rejiminin bitkisel ,çinkonun yüksek oluşu ise hayvansal olduğunu gösterir. Böylece incelenen bireylerin etçil ve otçul olarak sınıflandırılmaları mümkün olmaktadır.

Materyal ve Metod
Aksaray ilinin Kızılkaya köyünde, Melendiz Çayı’nın kıyısında yer alan ve Akeramik Neolitik Çağ’a ait olduğu saptanan Aşıklı Höyük köy yerleşmesinde kurtarma kazıları başlatıldı.

Bu Neolitik köy yerleşmesinde 9’u erişkin ve 2’si bebek olmak üzere toplam 11 bireyin iskelet kalıntısı gün ışığına çıkarıldı. Buluntuların korunma durumlarıyla, cins ve ölüm yaşlarına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir.

Aşıklı Höyük iskeletlerinde cinsiyet belirlerken, erişkinler söz konusu olduğunda kafatası ve gövde kemiklerinde bazı anatomik ayrıntılardan yararlanılmıştır.

Ölüm yaşını saptarken örneğin çocuklarda dişlerin taç ve köklerinde gelişme derecesi, erişkinlerde ise kafatası dikişlerindeki kapanma durumları pubis’in eklem yüzeyi gözönünde bulundurulmuştur.

�imdilik küçük bir seri olmakla birlikte Aşıklı Höyük erişkinlerinin oluşturduğu grupta 20-25 yaşları arasında ölenlerin önemli bir oranı teşkil ettiği görülmektedir.

Sonuç
Yapılan çeşitli antropometrik ve patolojik analizler sonucunda;

Akdeniz ırkının narin yapılı tipine giren Aşıklı insanlarında eklem rahatsızlıkları başta olmak üzere, kulak tümörü, kemik iltihapları ve diş çürüğü gibi çeşitli rahatsızlıklara rastlandı.

Özellikle omurlardaki eklem rahatsızlıklarının yaygın ölçüde görülmesi günlük yaşamdaki yoğun fiziksel aktiviteyi akla getirmektedir.

Aşıklı Höyük’te belirlenen sakat bir kadının başında muhtemelen travmatik kökenli bir beyin delgi operasyonu izine rastlanmıştır, birey yaoılan tedavi sonrasında bşr süre yaşamıştır. Tıp tarihi açısından bu son derece önemli bir olaydır.

Özet

Dünyanın en ünlü ve eski eserlerinden biri olan Ayasofya Müzesi’nin inşaasında döşeme taşlarını tutturmada kullanılan bazı harç ve döşeme taşları X-ışını kırınım yöntemiyle incelendi. Ayrıca ince kesitleri alınarak mikroskopla petrografik tanımlamaları yapıldı. Harçların Bizans ve Osmanlı dönemine ait olup kireç, kum ve kil karışımından hazırlandığı anlaşıldı. Döşeme taşı ve mihrap kaplamada kullanılan iki değişik taş ve medrese kısmının altında kazı sonucu bulunan bir taşın da kimyasal bileşimi aynı yöntemle aydınlatıldı.

GiriÅŸ
Bizans İmparatorluğu’nun en ünlü eserlerinden olan Ayasofya, esas binası 70.9*74.8 boyutlarındadır ve tuğladan yapılmıştır. Dha sonra birçok ortodoks mimarlar benzerini yapmak istemişlerse de başaramamışlardır. Bina ağırlığı 107 sütun tarafından taşınmaktadır. Bunların bir kısmı koyu vişne renginde Mısır porfirindendir. Diğerleri ise yeşil somaki mermerindendir ve Efes antik kentinden getirilmiştir.

Döşeme, Marmara Adası mermerleriyle kaplanmıştır. Duvarlar, kemerlerin başlangıcına kadar yeşil Thesselia; pembe damarlı Phriygia, açık yeşil damarlı Karytos, fildişi renkli Kappadokia mermerleriyle kaplanmış ve bunlar arasına koyu vişne renkli Mısır porfiri yerleştirilmiştir.

Bu çalışmada değişik yerlerden alınan harçlar ve kaplama taşlarının XRD ile analizleri yapılarak mineral bileşimleri ve petrografik tanımları yapıldı.

Materyal ve Metod
Harç örnekleri, bulundukları yerden koparılarak alınmış, döşeme taşı örnekleri ise bulundukları yerdeki kırılmış parçalardan toplanmıştır. Örneklerin özellikleri ve devirleri aşağıdaki çizelgede verilmektedir.

Ayasofya Harç ve Taş Örneklerinin Özellikleri

Bulgular ve Tartışma
Analizi yapılan dört harç örneğinin sonuçları aşağıda verilmektedir.

Harçların XRD Analiz Sonuçları

Günümüzde duvar harcı olarak kireç, kum ve çimento karışımı ve mermer kaplama harcı olarak çimento ve kum kullanılmaktadır. Ayasofya’da harç olarak kullanılan malzemenin ana bileşenleri de kireçtaşı (kalsit)’dir.

A2, A3 ve A4’ün Bizans dönemine ait olduğu bilinmektedir. A2 ile aynı bileşime sahip A1 harcının da muhtemelen Bizans dönemine ait olması veya Osmanlı döneminde de aynı ocağın kullanılmış olması sonucunu göstermektedir. A2 ve A3 harçları kireç taşına kum ilave edilerek hazırlanmış olabilir.

Döşeme ve duvar kaplamasında kullanılan üç tür taşın XRD analizleri aşağıda verilmektedir. Genellikle bu amaçla mermer en yaygın kullanılan taştır.

Kaplama Amaçlı Kullanılan Taşların XRD Analiz Sonuçları

Mermerin ana bileşimi kalsiyum karbonattır. Her üç taş da mermer değildir. Döşemede kullanılan (A3) Korkuteli’ndebulunan bir tür sert parlak taştır. A6 no’lu örnek ise ahmeri atik veya porfido rosso antico isimli Mısır’ın Duham Dağı’nda ocakları bulunan kırmızı porfirdir ve volkanik bir kayadır. Kırmızı renk içeriği demir oksitten kaynaklanmaktadır. A7 no’lu örnek, kalsedon bileşimindedir. İnce kesit çalışması, paralel sönmeli lifler halinde izlenen mikrokristalen kuvars kristallerinden oluştuğunu göstermektedir.

Bu sonuçlar da göstermektedir ki, Ayasofya’nın inşaasında masraflardan kaçınılmamış ve Bizans topraklarının her tarafından süsleme amaçlı değişik taşlar kullanılmıştır.

Sonuç olarak, XRD analizleri bize Ayasofya’nın inşasında kullanılan harç ve döşeme taşlarının yapısını aydınlatmada oldukça yararlı sonuçlar vermektedir. Bu analiz sonuçları, ince kesit incelemeleri ile oldukça uyum göstermiştir. Harç imalinde iki ayrı ocağın kirecinin kullanıldığını, kaplamada da mermerle birlikte ender bulunan değişik taşların da kullanıldığı anlaşılmaktadır.

Potasyum Argon Metodu (KA): Radyoaktif olan bir maddenin (potasyumun) radyoaktif olmayan Argon40 gazına dönüşmesi olayıdır. Özellikle jeolojik tabakalar içinde bulunan fosil kalıntılarına uygulanır. 100.000 yılı aşkın volkanik kayalara da uygulanmaktadır.

Radyokarbon Metodu (C-14): 1955’ te Amerika’da Chicago Üniversitesi’nde W. Libby ve arkadaşları bu metodu uygulamışlardır. Bu tarihten itibaren en geçerli, en yaygın trihlendirme metodudur. Özellikle tarih öncesi arkeolojide kullanılır.

Tüm organik maddelerde bulunan radyoaktif karbonun, bunların canlılıklarını kaybetmelerinden sonra belirli bir tempoda azaldığı gözlenmiştir. Bu oran bilindiğinden, bulunan organik maddenin yaşı, bu gözönünde tutularak bulunur. Ölçülere göre yaklaşık olarak organik maddelerin ömürlerinin yarısı boyunca yılda 5568 karbon kaybettikleri anlaşılmıştır.

Bu temel üzerine hesaplar yapılmaktadır. Fakat 5568’in sonradan 5730 (yarı ömür) olduğu saptanmış, yine de eskiden vazgeçilmemiştir. Sakıncalı yanı tam doğru netice vermemesidir. Nedeni de atmosferin her zaman aynı miktarda karbon ihtiva etmemesidir.

Dendrokronoloji: Amerikalı A.E. Douglass tarafından bulunan, ağaç gövdelerinin enine kesitinde görülen yıllık halka tabakalarının incelenmesine dayanan tarihlendirme yöntemidir.

Ağaçlar her yıl gövdesinde yeni bir halka oluşturur. Bu halka bol yağışlı yıllarda kalın, az yağışlı yıllarda ince olur. Douglass eski evlerde kullanılan ağaçlardan özel bir teknikle kesit alarak, üzerlerindeki halkaları sayıp yaoıların tarihini saptamayı başarmıştır.

Termolüminesans Metodu: Taş, keramik, cam gibi kristal yapıya sahip maddelerin içindeki enerji birikimleri ısıtıldıkları zaman, bu enerji birikimleri ışık olarak çıkar.

İncelenecek madde önce ışınlarla bombardıman edilir, 100 santigraddan itibaren ısıtılır. Bunu takiben radyasyaon verilir. Elde edilen keolojik doz yıllık doza bölünerek maddenin yaşı tesbit edilir.

Obsidien aletlere uygulanan hidrasyon hızına göre yaş tayini, pişmiş toprakların mıknatıslanma derecesinin ölçülmesi, fosilleşmiş kemiklerin flüor bakımından incelenmesi, flora gelişmesinin incelenmesiyle bazı arkeolojik çevrelerin tarihlerini tesbit etmeye yarayan palinoloji ya da polen analizi de (polenlerin bulunduğu tabakadan iklim anlaşılır) yine arkeolojik tarihlendirmelerde yararlanılacak yöntemlerdir. Ayrıca mimaride de bazı özellikler kronolojik bir gelişim göstererek tarihlendirmede ipucu verirler.

Arkeometri, arkeolojide çeşitli fen ve doğa bilim dallarının matematiksel ölçüm ve analiz yöntemlerinin uygulanması ve kullanılması olarak tanımlanabilir. Bu bilim alanında günümüzde yapılan arkeolojik araştırmaların kültür tarihi açısından, elden geldiğince eksiksiz olarak değerlendirilebilmeleri için, fen ve doğa bilimlerinin çeşitli dallarından birlikte yararlanılır.

Aslında arkeometrinin başlangıcının 19.yy’ın başlarına kadar geriye gittiği söylenebilir. 1800’de ilk kez M.H. KLAPROTH (1743-1817) Berlin Bilim Akademisinde sikkeler, camlar ve Ortaçağ heykelleri üzerinde gerçekleştirdiği bazı kimyasal analizlerin sonuçları hakkında bir bildiri verir. (J.Riederer 1982) 19.yy’ın sonlarına doğru ve yüzyılımız başlarında gerek Avrupa’da Üst Paleolitik Devir mağara duvar resimlerinin bulunuşu, Önasya’da, Anadolu’da başlayan ve yoğunluk kazanan arkeolojik kazılarda ele geçen çeşitli buluntular, metal, keramik, cam, duvar resimlerinin boyaları gibi organik malzemeden yapılan araç ve gerecin kimyasal analizleri büyük ölçüde artmaya başlar. Troya kazıları, Ur Kral Mezarları’nın keşfi, Mısır’da özellikle Flinders Petrie’nin Negade kültürüne ait buluntuları, bu analizlerin daha yoğun bir biçimde yapılmasını sağlar. Böylece Kalaproth’un analizlerini, F. Rathgen, C.H Besch, J.R Partington, H.H Coghlan ve daha birçoklarının araştırmaları izler ve bunlar gitgide daha büyük bir ilgi ile karşılanır.

1878’de Baron De Geer İsveç’de göl ve bataklık tortul kültelerindeki yıllık ömürlü bitki kalıntılarını inceleyerek, bunların içinde bulunduğu balçık katmanlarının sayımına dayanan, “Varv analizleri� olarak adlandırılan bir mutlak tarihlendirme yöntemi geliştirir. Böylece günümüzden yaklaşık 9 bin yıl öncesine kadar giden mutlak bir yaş tayini yapma imkanı doğar. 1920’lerde Yugoslav matematikçi ve astronomlarından Milutin Milankovitz ise, güneş sistemindeki lekelerin dünyada iklim değişmelerine neden olduğu varsayımından hareket eder; bu değişimlerin matematiksel olarak hesaplanması Buzul Çağlarının 600.000 yıl kadar geriye tarihlendirilebileceğini ortaya koyar.

1901’de bulunan, fakat arkeoloji alanında 1929’da ilk olarak uygulanan bir diğer yöntem ise “dendrokronoloji�dir. Uzun ömürlü ağaçların yatay kesitlerindeki halkların oluşumları ve bunların sayılmaları ile, ağacın kesildiği zamandaki yaşının mutlak olarak bulunabileceği anlaşılır.

Buzul Devirlerinde yaşamış olan hayvanların türlerinin tesbiti, hem iklimsel, hem de paleocoğrafya açısından, yaş tayinleri için kullanılmaya başlar. Gene 1916’da İsveç’li botanikçi Lonnar von Post’un ilk olarak geliştirdiği “polinoloji� (çiçek tozlarının analizleri) yöntemi, gerek Buzul Çağlarının gerekse Postpleistosendeki bitki örtüsü, iklim değişmeleri ve tarihlendirme için kullanılır.

2.Dünya Savaşına kadar arkeolojik buluntuların değerlendirilmesi için, gerek çeşitli kimyasal ve fiziksel yöntemlerle yapılan malzeme analizleri, gerekse mutlak tarihlendirmeler için daha birçok yöntemlerin geliştirildikleri görülür. Ancak arkeolojiye dönük bu araştırmaların “ARKEOMETRİ� adı altında yeni bir boyut kazanması ve bugünkü konumuna kavuşması 1950-60 yılları arasına rastlar.

Libby (1955) ve arkadaşlarının, yaşamları sona ermiş organik maddelerin içinde bulunan radyoaktif karbon 14’ün ölçülmesi ile (C-14) arkeolojiye yeni bir mutlak tarihlendirme yöntemini armağan etmeleri bir anlamda gerçek arkeometrinin başlangıcı olarak kabul edilebilir.

Bilindiği gibi, eskisinden farklı olarak bugün artık arkeolojik araştırmalar geçmiş uygarlıkları, tarihsel gelişimleri içinde, mümkün olduğunca eksiksiz bir şekilde değerlendirebilmeyi, amaçlamaktadır. Bu yüzden eski bir kültürün hakkıyla anlaşılabilmesi, tanımlanabilmesi için, o kültürü meydan getiren insanların, o günkü doğal çevrelerinin, içinde yaşadıkları biyolojik ortamı oluşturan hayvan ve bitki topluluklarının (yani ekolojilerinin), insan, hayvan, bitki ilişkilerinin, ellerindeki kaynaklardan yararlanma biçim ve derecelerine bağlı olarak ekonomilerinin, teknolojilerinin, sosyal, politik, sanatsal düzeylerinin aydınlatılması gerekmektedir. Gene aynı bağlam içinde, o kültürleri oluşturan insan topluluklarının içinde yaşadıkları devrin mutlak tarihlendirilmelerinin yapılmasına, gerek çağdaşları olan, diğer kültürleri, ya da uygarlıkları meydana getiren topluluklarla, gerekse doğal ve biyolojik çevreleri ile olan ilişki ve karşılıklı etkileşimlerinin tümüyle açıklığa kavuşturulmasına çalışılmaktadır.

ARKEOMETRİNİN UYGULAMA ALANLARI VE YÖNTEMLERİ

A. Arkeolojik toprak altı ve üstü kalıntıların, ören yerlerinin saptanmasında:

1. Optik yöntemler (Prospection-Önceden görme-yöntemleri)

Hava fotoğrafı arkeolojisi

Fotogrametri

2. Jeofiziksel / fiziksel yöntemler

Rezistivite

Elektrik sondası vb yöntemlerden yararlanılmaktadır.

B. Arkeolojide çeşitli kalıntıların yaş tayinleri ile mutlak tarihlendirmelerde.

1. Radyoaktif yöntemler

a. Radyoaktif parçalanmadan kaynaklananlar.

C-14 (radyokarbon)

K40 – Ar40 (potasyum-Argon)

U-238 (Uranium 238)

U-235 (Uranium 235)

Th-232 (Thorium 232)

Fizyon izleri sayımı v.b gibi

b. radyasyon etkisiyle enerji birikiminden kaynaklananlar.

TL (Termoluminesans)

ESR (Elektron Spin Rezonans)

2. Radyoaktif olmayan yöntemler

Jeofiziksel / manyetik alan deÄŸiÅŸimlerine dayananlar: paleo/arkeomanyetizma

Rasemizasyon (kemiklerde amino-asid deÄŸiÅŸimi)

Uranium / Florin (U ve F miktarının ölçümüne dayananlar)

Obsidiyen Hidrasyonu (hidrasyon tabakasının ölçümü)

Cam yüzeyi tabakaları (cam yüzeyin değişiminden oluşan tabakaların ölçümü)

Varv analizi (balçık tabakaları sayımı / ritmik doğa olaylarından kaynaklananlar)

Dendrokronoloji (ağaç halkaları sayımı / ritmik doğa olaylarına bağladı; C-14 için denetleyici ve düzeltici tarihlendirme yöntemi)

Polinoloji (pollen analizi, pollen spektrumlarının belirleyici özelliği)

Hayvan kemiği analizleri (hayvan kronolojisi) gibi yöntemler çoğunlukla uygulanmaktadır.

C. Arkeolojik kalıntılarda ham maddelerin saptanması / Kaynak analizleri

Hammaddelerin tesbiti ile teknolojik düzey, ticaret, kültürel ilişkilerin aydınlatılmasında yararlanıldığı gibi, dolaylı olarak da doğal çevre ve iklim hakkında da bazen bilgiler edinilebilir. Bu amaçlar için genellikle taş, mermer, obsidiyen, kil çanak çömlek, toprak, metal, curuf vs örneklerin analizleri yapılır. Bugün çoğunlukta ıslak kimyasal yöntemler yerlerini daha çok aşağıdaki yöntemlere bırakmışlardır:

1. Radyoaktif yöntemler

TL (termoluminesans)

Neutron aktivasyonu

Atomik soÄŸurma spektrometresi

2. Diğer fiziksel yöntemler

Optik mikroskobi

Optik Emisyon spektrometresi (spektral analiz)

X-ışını-floresansı

Elektron prob mikroanalizi

X-ışını saçınımı

Kızılötesi soğurma vb gibi.

Kaynak analizlerinde bu ve benzeri yöntemler, çoğu kez birarada da kullanılır. TL analizlerinde optik mikroskobiden yararlanıldığı gibi.

D. Doğal çevre ve biyolojik ortamın, ekolojinin aydınlatılması, besin ekonomisi, eski toprak kullanım alanlarının belirlenmesinde, nüfus saptamalarında:

Palco/arkeo-antropoloji

Paleo/arkeo-botani

Polinoloji

Paleo/arkeo-zooloji

Jeomorfolojik ve Jeokronolojik çeşitli yöntemler

Toprak analizleri v.s den yararlanılmaktadır.

E. Müzeoloji ve arkeolojik kalıntıların restorasyon ve konservasyonlarının yapılmasında

Çeşitli kimyasal analizler

Çeşitli fiziksel analizler uygulanmaktadır.

F. Arkeolojik kalıntıların tipolojik (tipsel) sınıflandırılmalarında, teknolojik düzeyin belirlenmesinde:

Matematiksel kümeleme ve serileme teknikleri

Bilgisayar arkeoloji ve

İstatistik yöntemler giderek artan bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Ancak çeşitli gruplara giren yöntemlerin aynı alanların dışında, değişik amaçlar için de kullanıldıkları unutulmamalıdır. Örnek olarak polen analizi (polinoloji) pollenkronolojisi için olduğu kadar, doğal çevre, bitki örtüsü, iklim koşulları için de önemli bir gösterge sayılmaktadır.

Görüldüğü gibi, kültür tarihinin her yönüyle araştırılmasında yardımcı olmak üzere uygulanan bu yeni arkeometrik yöntemlerin arkeolojiye kazandırdığı büyük katkıların yanında yeni bazı sorunlar da ortaya çıkmaktadır. Buna bir anlamda yeni bazı yükümlülükler de denilebilir. 1950’yi başlangıç olarak kabul edersek, bugün daha 35 yıllık bir geçmişi olan bu, fen ve doğa bilimlerinin çeşitli yeni yöntemler topluluklarından oluşan bilim alanının, yani arkeometrinin tek tek her yönteminin kendine özgü bir dili ve değerlendirilme biçimi vardır. Bu arkeometrik yöntemlerle araştırma yapanlar, bugün, zaman zaman arkeometrist olarak adlandırılmaktadır. Arkeometristlerin araştırmalarını onlarla birlikte asıl yorumlayacak ve sonuçlara ulaştıracak olan kimse ise arkeolog dur.

Bu bakımdan arkeologların bu yeni yöntemlerin dilinden anlayabilmeleri ve onlardan edinecekleri bilgileri doğru yorumlara kavuşturabilmeleri için arkeometrik yönden eğitilmeleri gerekir.

Bu tarzda eğitim yapan kurumlara, bugün çeşitli ülkelerin üniversitelerinde rastlanmaktadır. Ülkemizde de böyle bir eğitim programına yer verilmesi artık zorunlu gibi gözükmektedir. Bu da herhalde Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümleri olan ünivcersitelerimizde, Yüksek lisans düzeyinde eğitim yapabilecek, fen ve doğa bilimcilerle birlikte arkeologların da yer alacağı “ARKEOMETRİ Enstitüleri� nin kurulması ile gerçekleşebilecektir.

UZAKTAN ALGILAMA

Uzaktan algılama daha çok cisimler tarafından yansıtılan, dağıtılan ve yayılan elektromanyetik enerjinin ölçülmesiyle ilgilidir. Fotoğraf makineleri kısa dalga ölçü aletleri, spektradyometreler, çok bantlı tarayıcılar ve insan gözü, uzaktan algılayıcı sistemlere birer örnektir.

Elektromanyetik enerji, ışık, ısı ve radyo dalgaları olarak düşünülebilir. Enerji kaynağı, genellikle güneştir. Uzaktan algılamada cisimlerden olan yansıma farklılıklarının saptanması yeryüzü şekillerinin havadan ve uzaydan alınan görüntülerle tanınmasını sağlar.

Elektromanyetik tayf, dalga boylarına göre farklı şekillerde sınıflandırılmıştır, bu aralıklar bant olarak tanımlanır. İnsan gözü, elektromanyetik tayfın 0.4-0.7 mm aralığına rastlayan bölümü algılayabilir. Elektromanyetik tayfın diğer kısımları sadece farklı aletlerin yardımıyla algılanabilmektedir.

Çözünürlük, uydu görüntüsünün ayırım gücünü belirler. Landsat TM görüntüsünün çözünürlüğü 30 m/piksel, Landsat MSS görüntüsünün çözünürlüğü 80 m/pikseldir. Fransız SPOT uydusu XS görüntüsü ile 20 m/piksel ve Pankromatik görüntüsü ile 10 m/piksel çözünürlüğe sahiptir.

Bu sayısal görüntüler, farklı yorumlama yöntemleri sunan bilgisayar sistemleri ile işlenirler. Araştırılan konu ile ilgili referans bilgilerin ne zaman ve nerede yardımcı olabileceği belirlenerek, verinin analizine başlanır. Referans veriler ve uzaktan algılama ile elde edilen sayısal görüntüler, bilgisayar sistemi içinde birleştirilerek, sonuç bilgileri üretilir.

ARKEOLOJİK YÜZEY ARA�TIRMASI

Arazi çalışması sırasında höyük tümülüs yerleşme bölgeleri ve antik yol kalıntıları arkeologlarca arazi üzerinde tespit edilmiştir.

Arkeolojik elemanların kesin coğrafi koordinatları küresel yer belirleme (GS) adı verilen uydularla iletişim kurarak en boylam ve yükseklik ölçümleri yapan taşınabilir bir aygıt kullanılarak saptanmıştır.

ARKEOLOJİDE TARİHLENDİRME YÖNTEMLERİ

Arkeolojide kullanılan tarihlendirme yöntemlerini kabaca iki bölümde incelemek mümkündür. Bunlardan birincisi; radyoaktif yöntemler, ikincisi ise, radyoaktif olmayan fakat başka periyodik veya sürekli değişimlere dayanan yöntemlerdir. Radyoaktif yöntemleri de yine kendi içinde iki ayrı bölümde incelemek mümkündür. Bunlardan birincisi radyoaktif maddelerin miktarının zamanla azalmasına dayanan yöntemlerdir ki, bunlara örnek olarak Karbon 14, Potasyum Argon yöntemlerini gösterebiliriz. İkincisi ise, radyoaktiviteden dolayı çıkan enerjinin madde içinde biriktirilmesi olayına dayanır. Bu tür tarihlendirmeye örnek olarak da termoluminesans ve elektron spin rezonans yöntemlerini gösterebiliriz.

Radyoaktif olmayan yöntemlere gelince; bunlar da bir şekilde sürekli veya ritmik değişimlere dayanır. Örneğin, yerin manyetik alanının yön ve şiddetinin değişimi, yahut sürekli kimyasal değişimler gibi.

Radyoaktif tarihlendirme yöntemlerinin tümü radyoaktifliğin tabiatından dolayı mutlak tarihlendirme yöntemidir. Oysa radyoaktif olmayan sürekli ve periyodik değişimlerin çoğu doğal çevre şartlarına bağlı olmalarından dolayı, genellikle bağıl tarihlendirme yöntemi olarak kullanılırlar. Mutlak tarihlendirme yöntemi olarak kullanılabilmeleri için gereken şartlar için kalibrasyon eğrilerinin elde edilmiş olması gerekmektedir.

RADYOAKTİF YÖNTEMLER

Radyoaktif elementler kararsız olup, parçalanarak kimyasal olarak farklı özellikte elementlere dönüşürler. Bu oluşum sırasında alfa, beta veya gama gibi adlar verilen enerji taşıyan parçacık veya ışınım salarlar. Örneğin, potasyumun radyoaktif olan izotopu (40K) parçalanarak Argon (40Ar) dönüşür. Bu dönüşüm sırasında beta parçacığı salınır,

Belli bir elementin radyoaktif parçalanma hızı, hiç bir şekilde çevre koşullarına bağlı değildir. Dünyanın her yerinde her türlü aşırı çevre şartlarında hep aynı hızla parçalanır. Bu nedenle mutlak tarihlendirme için ideal bir olaydır. Radyoaktif parçalanma olayı belli bir element için yarılanma süresi ile tarif edilir. Yarılanma süresi, radyoaktif elementin başlangıçtaki miktarının yarıya düşmesi için geçen zamandır. Böylece yarılanma süresi ve radyoaktif parçalanma olayının başladığı andaki radyoaktif madde miktarı biliniyorsa, parçalanmanın başlamasından ölçüm zamanına kadar geçen süre saptanabilir. Doğada bilindiğinden pek çok daha fazla radyoaktif element vardır. Ancak günümüzün teknoloji ile arkeolojide kullanılabilecek elementler sınırlıdır ve bunlar Tablo II’de verilmiştir. Radyoaktif yöntemlerle tarihlendirebilme süresi, izotopun yarılanma süresine bağlıdır. Örneğin, radyo karbonla tarihlendirilebilecek en eski örnek, yarılanma süresinin 10 katı kadar olan 50.000 yıl kadardır. Son yıllarda yapılan tarihlendirmeler sonunda geçmiş zamanlarda yaşayan organizmanın ihtiva ettiği karbon miktarında değişimler gözlenmiş, bu nedenle de ölçülen yaşların gerçek yaşlardan farklı olduğu bulunmuştur. Yaşı kesin bilinen ağaç halkalarının ölçümü ile bu tür değişimler düzeltilebilmektedir. Radyo karbon ile tarihlendirme için en uygun örnek türü odun, odun kömürü ise de tahıl, kumaş, çeşitli hayvan kabukları ve kemik gibi tüm karbon ihtiva eden örnekler bu yöntemle tarihlendirilebilir.

RADYOKARBON YÖNTEMİ VE ORANTILI KARBONDİOKSİT

GAZ SAYIMI Ä°LE TARÄ°HLENDÄ°RME

Radyokarbon yönteminin temelleri Libby tarafından yaklaşık otuz dokuz yıl önce atılmıştır. (Libby 1946) Yöntemin bulunmasından bu yana çok sayıda laboratuvar binlerce örneği tarihlemiş, teori ve uygulamadaki değişikliklere karşılık temel yöntem uzun yıllar aynı kalmıştır.

Radyokarbon veya öteki adıyla karbon-14 14C, 5730 yıllık yarı ömrüyle doğada var olan uzun ömürlü en yaygın radyoizotoptur. Radyokarbon atmosferin üst tabakalarında azot 14N, atomlarının kozmik ışınlarının yarattığı nötronlarla etkileşmesi sonucu oluşmaktadır. Bu etkileşmeyi

14N (n,p)14C veya 14N + n ® 14C + p

şeklinde yazabiliriz. Buradan n nötronu, p protonu belirtmektedir. Görüldüğü gibi atmosfere girmeye çalışan kozmik ışınlar yarattıkları nötronlar aracılığı ile radyokarbonun yerkürede var olmasına neden olmaktadır. Böylece oluşan radyokarbon kısa sürede oksijen ile birleşip karbondioksit, CO2, gazına dönüşür ve tüm atmosfere dağılır. Buradan da bitki ve hayvanlardan oluşan canlılar evrenine, okyanuslara geçerek öteki karbon izotopları 12C ve 13C ile birlikte tüm organik maddelerin yapısında varolmaya başlar. Her yıl yaklaşık 75 kg radyokarbon oluştuğu hesaplanmaktadır. Radyokarbon 5730 yıl yarı ömürlü bir radyoizotoptur demiştik. Yani şu anda elimizde 1 kg radyokarbon olsa 5730 yıl sonra elimizde 0.5 kg radyokarbon kalır. Çünkü radyokarbon atomları çekirdeklerinden beta parçacıkları b fırlatarak bozunmakta ve tekrar azot, 14N, atomlarına dönüşmektedir. Bu radyoaktif bozunmayı

14C®14N+b

şeklinde yazabiliriz. İşte bu bozunma sonucu tüm organik maddeler belirli

Bir radyokarbon aktivitesine sahip olur. Bu aktivite canlı çevresi ile karbon alışveriÅŸinde bulunduÄŸu sürece, yani yaÅŸadığı sürece sabittir ve 1 gram karbon için yaklaşık 14 bozunma/dakika kadardır. Bu özgül aktifliÄŸin sabit olması her yıl yerkürede 7.5 kg radyokarbon oluÅŸurken 7.5 kg radyokarbonun da bozunup azota dönüştüğünü, yani bir dengenin kurulmuÅŸ olduÄŸunu belirtir. Bu denge durumu bütün canlılar için geçerlidir ve alınan radyokarbon kadarı bozunduÄŸundan özgül aktiflik sabittir. Ne zaman ki canlı ölür ve çevresi ile karbon alışveriÅŸi kesilirse, saÄŸlığında sahip olduÄŸu özgül aktiflik 5730 yılda yarılanacak ÅŸekilde azalmaya baÅŸlar. Yani bir canlı 5730 yıl önce ölmüşse kalıntısının özgül aktifliÄŸi 7 bozunma/dakika, 11460 yıl (2×5730 yıl) önce ölmüşse kalıntısının özgül aktifliÄŸi 3.5 bozunma/dakika olacaktır. Görüldüğü gibi tarihleme demek aslında kalıntıdaki halen var olan radyokarbon özgül aktifliÄŸinin bulunması demektir. Yalnız bunun için bazı varsayımlar yapmamız gerekir. Bunlardan birincisine göre yaÅŸayan canlıların geçmiÅŸten günümüze özgül aktiflikleri daima yaklaşık 14 bozunma/dakikadır. Ä°kinci varsayımımıza göre ise tüm canlılar yaÅŸadıkları sürece aynı özgül aktifliÄŸe sahiptir. Üçüncü varsayımımız canlı öldükten sonra çevresi ile karbon alışveriÅŸinin olmadığıdır. Bu temel varsayımlarla baÅŸlanılan radyokarbon yöntemi daha sonraları varsayımların doÄŸru olmadığının anlaşılması üzerine deÄŸiÅŸikliklere uÄŸramış, fakat elde edilen tarihlerin günümüzden yaklaşık 10000 yıl öncesine kadar düzeltilebilmesi saÄŸlanmıştır. Çünkü geçmiÅŸte özgül aktifliÄŸin önemli artmalar ve azalmalar gösterdiÄŸi bazı organik maddelerin izotop ayrışması denilen olay sonucu 14C bakımından 12C ve 13C atomlarına göre zenginleÅŸtiÄŸi veya fakirleÅŸtiÄŸi, toprak altında bazı örnek türlerinin çevreleriyle karbon alışveriÅŸini sürdürdükleri bulunmuÅŸtur. Fakat yukarıda da belirttiÄŸimiz gibi bütün bu sapmaları bilmek ve hesaplanan tarihte düzeltme yapmak ve örneÄŸin öldüğü tarihi saptamak mümkündür ve yapılmaktadır.

Tarihleme için özgül aktiflik ölçümleri kullanılabileceği gibi, bir örnekte halen var olan 14C/12C oranını da kullanmak mümkündür. Çünkü bu oran yaşayan canlılarda yaklaşık 1/1012 değerindedir. Yani bir örnekte her 1012 12C atomuna karşılık yalnız 1 tane 14C atomu vardır. Benzer 14C/13C oranı ise yaklaşık 1/1010 dur. Görüldüğü gibi doğada radyokarbon öteki karbon izotoplarına göre çok çok azdır. Buna karşılık uygulamada gerek radyoaktif sayım yöntemleri gerekse son yıllarda geliştirilen hızlandırıcılı kütle spektrometreleri (Gove ve ark.1980, Hall 1980, Hedges 1981, Gillespie ve ark.1984, Wölfli 1984, Özbakan 1985) bir örnekteki için özgül aktiflik ve 14C/12C oranlarının örneklerin öldükleri zamandan günümüze nasıl değiştiklerini kabaca görelim.

Orantılı Karbondioksit Gaz Sayımı
Tarihlenmesi istenen bir örnekte halen var olan özgül radyokarbon aktivitesinin ölçülmesi için radyoaktivite sayımı yönteminin kullanıldığından söz etmiştik. Bu yöntemler uygulamada farklılıklar göstermekle birlikte, hepsinden kazı yerinden bulunup getirilen örnekler önce fiziksel ve kimyasal işlemlerle, örnek ile birlikte var olabilecek başka organik maddelerden temizlenir. Daha sonra örnek oksijen ile yakılarak karbondioksit, CO2 gazı elde edilir. İşte bu işlem basamağından sonra uygulamalar değişmeye başlar. Bazı sistemlerde elde edilen CO2 daha sonra asetilen, C2H2 gazına dönüştürülür ve sayım gazı olarak sayaçlara doldurulur, bazı sistemlerde elde edilen CO2 benzene, C6 H6, dönüştürülüp sıvı sintilasyon yöntemi ile aktivite sayımı yapılır. Bazı sistemlerde ise elde edilen CO2 gazı iyice saflaştırıldıktan sonra orantılı gaz sayacına doldurulup sayım gazı olarak kullanılır. ODTÜ Fizik Bölümü Radyokarbon Araştırma Laboratuvarı’nda kullanılan bu sonuncu yöntemdir.

Kazı yerlerinden usulüne uygun toplanan örnekler laboratuvarda ön işlemden geçirildikten sonra oksijen ile quartz tüp içinde kontrollu olarak yakılır ve CO2 elde edilir. Saflaştırılan CO2 daha sonra yaklaşık üç haftalık beklemeye alınıp CO2 ile birlikte var olabilecek ve yarı ömrü yaklaşık 4 gün olan radyoaktif radonun yok olması sağlanır. Daha sonra örnek tekrar saflaştırılıp orantılı gaz sayacına belirli bir basınçta doldurulur ve sayacın plato eğrisi çizilip sayım voltajı hesaplandıktan sonra sayım işlemine geçilir. Sayım belirli aralıklarla tekrarlanarak yaklaşık 48 saat sürdürülür. Aynı işlemler günümüz özgül aktifliğinin, yani örneklerin yaşadıkları sürece sahip oldukları aktifliğin, bulunması amacıyla kullanılan NBS Oksalik Asit örneği ve sayım sisteminin tabansayımı için kullanılan antrasit örneği içinde uygulanır.

ELEKTRON SPIN REZONANS (ESR) TARİHLENDİRME YÖNTEMİ

Arkeolojide kullanılan tarihlendirme yöntemlerini radyoaktif olan ve radyoaktif olmayan diye kabaca iki bölüme ayırmak mümkündür. Radyoaktif olan yöntemler yine kendi içinde iki ayrı bölümde incelenir. Bunlardan birincisi radyoaktif maddelerin miktarının zamanla azalmasına dayanan, Karbon-14 ve Potasyum/Argon gibi yöntemlerdir. İkincisi ise, radyoaktiviteden dolayı çıkan enerjinin madde içinde biriktirilmesi olayına dayanır ki elektron spin rezonans bu tür tarihlendirme yöntemlerine bir örnektir. Uzun zamandır yaş tayininde kullanılagelen bu gruptaki termolüminesans (TL) yöntemiyle aynı prensibi paylaşmasına karşın ESR yönteminin TL yöntemine göre bazı üstünlükleri vardır. Bunlar şöyle sıralanabilir:

1. Ölçüm sırasında ESR merkezleri bozulmadığı için ölçü istenilen sayıda aynı örnekle tekrarlanabilir.

2. ESR yüzeysel olaylara karşı daha az duyarlı olduğu için kullanılan maddenin taneciklerinin belirli bir büyüklükte olma şartı yoktur.

3. Örnek hazırlama ve oda sıcaklığında ölçü alma işlemleri çok daha kolaydır.

4. Tekstil vs gibi organik maddelerin incelenmesinde de bu yöntem başarı ile kullanılmaktadır.

ESR Yöntemi :
Radyoaktif elementler kararsız olup parçalanarak kimyasal olarak farklı özellikte elementlere dönüşürler. Bu oluşum sırasında farklı adlarda (alfa, beta, gama) enerji taşıyan parçacık veya ışınım salarlar. Böyle radyoaktif elementler birçok kayaç ve minarellerin kristal yapısında eser miktarda bulunur ve saldıkları enerji taşıyan parçacıklar yapıdaki elektronları bağlı bulundukları yerlerden koparırlar.

Normalde elektronlar bağlı oldukları çekirdek etrafında dolanırken kendi eksenleri etrafında da dönerler (spin hareketi) ve zıt yönde spio hareketi yapan elektron çiftleri şeklinde bulunurlar. Bunlardan birinin yerinden koparılması halinde geride tek elektron kalır. Buna çiftleşmemiş elektron da diyebiliriz. Böyle bir elektronun spin hareketi bu elektrona manyetik bir özellik kazandırır ve bu elektron bir mıknatıscık olarak düşünülebilir. Bu özelliğe sahip maddelere paramanyetik maddeler denir. Bir manyetik alana konmadığı takdirde madde içindeki bu mıknatıscıklar gelişi güzel yönlerde dağılmışlardır ve hepsi aynı enerjiye sahiptirler. Madde manyetik alana konduğunda bu mıknatıscıklar ya manyetik alan yönünde ya da buna zıt yönde yönlenirler. Manyetik alan H ise, H nın zıt yönünde yönlenenlerin enerjileri mM kadar artacak, H nın aynı yönünde yönlenenlerin enerjileri ise aynı miktar (mH) azalacaktır. Burada m elektronun manyetik momenti olup m = : spin kuvantum sayısı, b: Bohr magneton ve g: elektronun çekirdek etrafında dolanmasının ve spin hareketinin mıknatıs özelliğine katkı derecesini gösteren faktör. Böylece elektronlar manyetik alanla aynı yönde yönlenenler veya zıt yönde yönlenenler olarak iki gruba ayrılırlar. İki grubun enerjileri farklı değerdedir ve aralarında gbH kadar enerji farkı vardır. Enerjisi bu enerji farkına eşit olan bir elektromanyetik dalga maddeye gönderilirse düşük enerjiye sahip olan elektronlar bu enerjiyi alıp yüksek enerjili elektron grubuna dönüşürler. Diğer bir deyişle, H manyetik alanı yönünde yönlenmiş elektron mıknatısları elektromanyetik enerjiyi alınca H manyetik alanının zıt yönünde yönlenirler.

TERMOLÜMİNESANS YÖNTEMİ İLE ARKEOLOJİK YA� TAYİNİ

Keramik, pişmiş tuğla, yanmış çakmaktaşı ve obsidyen, volkanik, kül, meteor, curuf, sarkıt ve dikit gibi kalsit oluşumları ve benzeri inorganik obje ve malzemelerin içerisinde şifreli saat gibi çalışan fiziksel mekanizmalar vardır. Bu şifreli saat bir arkeolojik zaman-ölçer aygıtı gibi çalışır; hem sıfırlama özelliği vardır hem de otomatiktir. Temel problem, saatin şifresini çözerek gerçek zamanı, yani arkeolojik yaşı bulmaktır.

Saati inceleyip şifresini çözen fiziksel yöntemlerden biri de termolüminesans (TL) yöntemidir. Burada amacımız TL yöntemini ve bu yöntemin arkeolojideki uygulamalarını kısaca anlatmak; bir başka deyişle saatin çalışma prensiplerini ve şifresinin çözüm tekniğini genel çizgileriyle sunmaktır. Yalnız yöntemi anlatmaya başlamadan önce TL olayının ne olduğunu, böyle bir amaç için nasıl kullanılabildiğini kısaca görelim.

Termolüminesans :
Bazı maddeler ısıtıldıkları zaman ışıma yaparlar. Bu fiziksel olaya ısıtma ile ışıma anlamına gelen termolüminesans (TL) denir. Hemen belirtelim ki, TL olayı başka bir olayın sonucunda oluşmaktadır. Maddelerin içlerinde ve çevrelerinde eser miktarda uranyum (U) toryum (Th) ve potasyum (K) gibi radyoaktif elementler vardır. Bunlardan çıkan radyasyonlar [alfa (a) ve beta (b) parçacıkları ile gama (g) ışınları] maddenin atomları ile etkileşerek enerjilerini yitirirler. Bu enerjinin bir kıssmı madde içinde birikir ve maddenin 300 0C – 500 0C ye kadar ısıtılma durumunda ışık olarak çıkar. Çıkan ışık miktarı maddenin biriktirdiği radyasyon enerjisi miktarına bağlıdır. Ne kadar çok enerji birikirse o kadar çok ışık çıkar. Hiç enerji birikmemiş ise, veya biriken enerji herhangi bir nedenle, örneğin ısınma ile, boşalmış ise, doğal olarak hiç ışık görünmeyecek yani hiç TL olmayacaktır. Demek oluyor ki TL, maddenin etkileştiği toplam radyasyon miktarı (dozu) sonucunda biriken enerjinin ve bu enerjinin birikmesi için geçen sürenin dolaylı bir ölçüsüdür. Yöntemin temel problemi de bu sürenin bulunmasıdır.

Maddede enerji birikimi şu şekilde olmaktadır: maddenin atomları ile etkileşen radyasyonlar atomları bağlı elektronların bazılarını koparır ve enerji kazandırırlar. Bu elektronların bir kısmı kazandığı enerjiyi anında geri vererek eski yerlerine veya benzer yerlere geri dönerler. Bir kısmı ise maddenin kristal yapısınd çeşitli nedenlerle oluşan ve tuzak denilen yerlere bağlanırlar ve böylece eski yerlerine dönen elektronların tersine radyasyondan aldıkları enerjiyi geri vermeyip bu tuzaklarda biriktirmiş olurlar.

Biriken enerjinin saklanabilme süresi, yani elektronların tuzaklarda kalma süreleri çevre şartlarına ve tuzak özelliklerine bağlıdır. Birkaç dakikadan bir milyon yıla kadar elektronları tutabilen tuzaklar vardır. Doğal olarak bizi ilgilendiren uzun ömürlü tuzaklardır. Çünkü, ancak bu tuzaklar baştan itibaren yakaladıkları tüm elektronları korurlar ve böylece radyasyonla sağlanan enerji tam olarak birikmiş olur. İleriki satırlarda da belirttiğimiz gibi, bu tarihleme için sağlanması gereken koşullardan biridir

AMÄ°NO ASÄ°T RESAMÄ°ZASYONU

Amino asit resamizasyonu, C14 gibi fosil kemiklere doğrudan uygulanan bir tarihleme metodudur, ve paleoantropojide hominidlerin erken evrim aşamalarında kullanılabilmektedir.

Bu tarihleme metodunun prensibi; optik etkinliği olan maddelerin, optik etkinliği olmayan maddelere dönüşmesidir ve teknik olarak resamizasyon süreci optik-akif maddenin, inaktif madde haline dönüşmesine bağımlıdır.

Tüm yaşayan canlıların proteinlerinde (L) amino asitleri vardır ve ölümünden uzun bir süre sonra tüm (L) amino asitler (glycine hariç) resamizasyon denilen değişime uğrarlar ve proteinsiz (D) amino asit haline dönüşürler. (L) ile (D) arasında oran zamanla artar. İşte fosil kemiklerde bu artışın hesaplanması bize yıl olarak bir kronolojik ölçü verebilmektedir.

Bu metodla yaklaşık 100.000 yıl eskiye yaşlandırma yapmak mümkün olmakla birlikte; fosil kemiklerdeki amino asitler, ısı, iklim değişmeleri, toprağın PH oranı gibi faktörlerden etkilendiği için araştırıcılar tarafından, ihtiyatla kullanılması gerektiği önerilmektedir.

FLUORIN, NÄ°TROJEN VE URANYUM TARÄ°HLEMESÄ°

Fluorin, nitrojen ve uranyum tarihlemesi, özellikle tarih edilmiş kazı yerlerinde ele geçen fosil kemiklerde uygulanmaktadır. Bir kemiğin relativ yaşı, aynı kazı alanından ya da aynı lokalitede bulunmuş başka bir kemiğin karşılaştırılabilir koşullarda saklanmış olmaları şartıyla kimyasal yapılarının kıyaslanması ile saptanabilir.

Toprakta gömülü olan kemiklerin yapısındaki kimyasal değişim farklı hızlarda olmaktadır. Kemiğin organik maddesinde yağ hızla yok olurken protein çok yavaş bir tempoda ortadan kalkar. Bunun miktarını ölçmek, relativ bir yaş elde etmek demektir.

Fluorin tarihlemesinde yeraltı sularının fosil kemikleri etkilemesinin ölçümü yapılmaktadır. Yeraltı sularında bulunan fluorin, kemikteki kalsiyum ile birleşerek fluoropatite oluşturur. Bu maddenin, değişik kemiklerde ölçülmesi, hemzaman olup olmadıklarını göstermektedir; çünkü hem zaman olan kemiklerin kabaca aynı miktarda fluorapatite içermesi beklenir.

Paleoantropoloji araştırmalarında, bilinen en iyi fluorin tarihlemesi, İngiltere’de Swanscombe teraslarında bulunmuş olan, Pildown ve Galley Hill fosillerine uygulanan metodtur; ve yaş post-pleistosen olarak verilmiştir.

Nitrojen taihlemesi C14 tarihlemesi yapmak için fosil kemikte yeterli miktarda protein (collogen) eksilmesinin olup olmadığının saptanabilmesi açısından başvurulan bir yöntemdir.

Galley Hill ve Piltdown fosilleri C14 tarihlemesinden önce, nitrojen ve fluorin testlerinden geçirilmiştir.

Nitrojen tarihlemesi, sonuçlar açısından fluorin testleri ile birlikte yapılır; çünkü kemikte az fluorin birikmişse, çok nitrojen bulunacaktır ya da bunun tersi söz konusudur.

Uranyum tarihlemesi ise, gömülü kemiklerde absorbe edilmiş olan uranyumun ölçülmesi esasına dayalıdır. Uranyum radyoaktif olduğu için ölçülebilir; şöyle ki, kemik deposite ne kadar uzun zaman gömülü kalmış ise, o kadar çok uranyum absorbe edecektir. Bilindiği gibi radyoaktivite bir yerden ötekine değişir ama, artan kronolojik yaş ile, uranyum miktarının da çoğaldığı saptanmıştır.

Uranyum tarihlemesi, fosil kemiklerin, içinde bulunduğu depositten (depositin yaşından) daha yeni, ya da eski olduğunun bilinmesi açısından bizlere yardımcı olmaktadır. Bu test uygulanırken, kemik parçalanmadan kullanıldığı için, öteki testlerden daha avantajlıdır.

Her üç tarihleme metodunun (fluorin, nitrojen, uranyum) en önemli eksiği, çapraz-tarihlemeye imkan vermemesidir. Öte yandan, birçok değişkenin ortamda mevcut olması nedeniyle, bir fosil örneğin jeolojik yaşının kabaca saptanmasından başka bir sonuç alınmamaktadır.

NÖTRON AKTİVASYON ANALİZİ YÖNTEMİ

Elementlerin büyük bir kısmı reaktöre konup nötronlarla ışınlandıklarında radyoaktif hale dönüşürler. Bu dönüşme elementin çekirdiğinin bir nötron yakalamasıyla olur. Her elementin meydana gelen radyoaktif izotopu belli bir enerjide (bazen bir kaç enerjide) gama ışını yayınlayarak parçalanmaya uğrar. Gama ışını spektrometresi dediğimiz bir ölçü sistemi ile her bir gama enerjisinin şiddeti ölçülür.

Bu tür çalışmalarda bir de bileşimi tam olarak bilinen bir standartın örneğe gerek vardır. Keramik analiznde standart olarak bileşimi bilinen kil örnekler kullanılır. Analiz yapılacak örneklerden ve standarttan hassas olarak tartışılmış miktarlar (100-200 mg) kuvars tüplere konarak reaktörde aynı şartlarda ışınlaşır. Daha sonra bütün örneklerin gama ışınları ölçülür. Yapılacak basit bir karşılaştırma sonunda örnekteki element miktarları hesaplanır.

Radyoaktif izotoplar yayınladıkları ışınların yanısıra yarı ömür dediğimiz bir özellikle de tanımlanırlar. Yarı ömür bir radyoaktif izotopun miktarının yarıya inmesi için geçen süredir. Bu süre değişik radyoaktif izotoplar için saniye, gün, ay veya yıl mertebesinde olabilmektedir. Reaktördeki ışınlamanın bitiminden gama enerjisinin ölçümüne kadar geçen zamana bağlı olarak çok kısa yarı ömürlü bazı izotopların tayin edilmesi mümkün olamamaktadır. Bizim çalışma şartlarımızda tayin edebildiğimiz elementler, rubidium (Rb) sezıum (Cs), baryum (Ba), uranium (U), toryum (Th), lantanyum (La), lutetium (Lu), skandium (Sc) hafnium (Hf), europium (Eu), serium (Ce), tantal (Ta), krom (Cr) ve demir (Fe)’dir. Bu elementlerden her zaman hepsi keramiklerin gruplandırılmasında kullanılamamaktadır. Rb, Ba ve Cr gibi bazılarının miktarı aynı bir kil yatağı içinde çok değişmekte, diğer bazı elementlerin miktarları da bazı örneklerde ölçülemeyecek kadar küçük olmaktadır.

Demir dışında, tayin edilen elementler çok az miktarlarda olduğu için dışarıdan bir bulaşmanın olmamasına özen gösterilmesi gerekir. Bu nedenle keramik parçaların dış yüzeyleri özel bir matkapla temizlendikten sonra analiz için örnek alınmaktadır.

Kimyasal analizden sonra yapılacak iş, örneklerin eser element birleşimi bakımından benzer olanlarını gruplar halinde ayırmaktır. Böyle bir işlemin elle yapılması imkansız olduğundan gruplandırma istatistik yöntemler kullanılarak bilgisayarda yapılmaktadır.

Alt seviye yüzeylerinin elektriksel görüntüsünün,bilgisayar kontrollü olarak etkin ve hızlı bir şekilde elde edilmesi amacıyla “ Alansal veri kazanım “ sistemi geliştirilmiştir.Ölçümlenen,işlenmemiş belirgin direnç verisinin çok yaklaşık bir deÇer vermesinin yanı sıra alt seviye yüzeyinin faydalı görüntüsü ve salmansbury kalesinin duvarlarına ( sur ) ait örnek kesiti bu durumu karakterize etmektedir.
Rocester’da bulunan Mediaeval mevkisi boyunca ölçümlenen kesit,elde edilen verilerin sonlu elemanlar bilgisayar yazılımı kullanılarak nasıl modellendiÇini göstermektedir.Bununla birlikte,en belirgin görüntüler,yeni geliştirilen ve tamamıyla otomatik bilgisayar kontrollü çalışan sistem aracılıÇıyla elde edilebilmektedir.(üretilebilmektedir)

GİRİ�:
Elektriksel direnç ( ölçümlerinin ),arkeolojik araştırmalarda uzun yıllardan beri kullanılmasına karşın,bu ölçümler,alt seviye yüzeyinin zemini üzerindeki daÇılımı gösteren haritaların elde edilebilmesinde genellikle sınırlandırılmıştır.Yıllardan beri,mineral araştırmalarında,zemine ait basit görüntüleme tekniklerinin kullanılmasına raÇmen (Marshall & Madden ,1959 ) yakın geçmişe kadar,dikey kesitten elde edilen kütlelerin bulunuş derinlikleri ve geometriklerinin belirlenmesinde bu yöntem arkeolojik amaçlı olarak kullanılmış.(Noel &Walker.1990)ve kütlenin elektriksel olarak görüntülenmesinin medikal amaçlı olarak kullanımı da göz önünde bulundurulmuştur.(Yorkey & Webster,1987 ).Daha yakın geçmişte Griffiths & Turnbull (1985) ve Griffiths,Turnbull & olayınca (1990) hidrojeolojik ve genel jeolojik araştırmalar için,orta seviyedeki derinliklerin görüntülenmesinde bilgisayar kontrollü ekipman kullanımını, öngörmüşlerdir.
Bununla birlikte, arkeolojik araştırmalarda,zeminin faydalı elektriksel görüntüsünün elde edilmesinde, karşılaşılan iki tür problemin giderilmesi zorunlu olmaktadır.
Birinci aşamada, uygun maliyetli, alansal veri birleştirme tekniÇinin tasarlanması gerekmekte ve ikinci aşamada da,alansal ölçümlerinin anlamlı bir görüntüye dönüştürülebilmesi için bilgisayar kontrollü veri işleme tekniÇinin geliştirilmesi gerekmektedir.

Hayat için su kadar hiçbir maddenin lüzum ve ihtiyacı büyük olmamıştır. Canlının yaşamasında olduçu kadar, onların topluluçunun gelişme ve tekâmülünde tesiri daima ilk plânda görülmüş, tarihin muhtelif devirlerinde şahsın ve dolayısıyla topluluçun menfaati bir su başını tutabilmeyi, bir su akıntısı kenarında barınmayı en büyük ihtiyaç olarak hissettirmişti. Bu umumî ihtiyaç, muayyen bir nokta etrafında, şahısların birbirine yakınlıçını, millî birliklerin doçma ve inkişafına sebep olmuştur. İçinde bitkiler bulunan toprakları, yeşil ve mahsuldar vadileri besleyen nehirlerin kıyılarında, daima ilk kurun medeniyetlerinin parlak yılları geçmiştir.

Suların zamanla, insan topluluklarının artması derecesinde önemi de artmış ve deçişmiştir. Kıyılarında gölgeli yeşillikler, geniş ekin tarlaları yetiştiren sular, yalnız ekini yeşerten bir âmil olmakla kalmamış, ayrıca muhtelif kavimlerin birbirleriyle temaslarında, mal alışverişlerinde kısa ve rahat bir yol olmuş ve bu suretle sivilizasyonların yayılmasını, birbiri üzerinde etkili olmasını da temin etmiştir. Burada suların milletlerin hayatında oynayabileceçi rolleri çeşitlendirmeden kaçınarak suyun yalnız susuzluçu gideren ve dinî ihtiyaçları karşılıyan bir madde olarak gözönüne alındıçı devirleri hatırlarsak onun bir «azîz» gibi takdis edildiçini görürüz. Bir yere su getirmek, bir çeşme kurmak, doçuda ve batıda bir sevab olmuş, bu yolda yapılan tesisler o devirlerin en güzel ve zarif sanat âbidelerini teşkil etmiştir. �arkta, din suyu daha kıymetlendiriyordu. Bilhassa asırlarca İslâm dinini himaye ve intişarında büyük fedakârlık ve hizmetleri görülen Türklerde su tesisleri sanat ve mimarîlerinde çok önemli bir yer almıştır. Selçuk Sultanlarından ve Anadolu Türk Beylerinden günümüze kadar çok azı tamamen harap olmadan kalabilmiş üstü işlemeli o zarif çeşmeler, o güzel hamamlar bunların birer uzak hâtırasıdır. Selçuk, İran, Bizans gibi civar hükümetlerin sanat ve mimarî görüşlerinin tesirine raçmen kendine has bir tarz, bir üslûp almış olan Osmanlı Türklerinin sanat ve mimarîsinde ise su tesislerinin de kendine mahsus başkalıklarla ortaya çıktıçı görülür.

Fakat şunu da işaret etmek lâzımdır ki, bugüne kadar Türk sanatının etüdünde bilhassa, dini mimari konuyu teşkil etmiş ve bu yolda yabancı bilginlerin de çok sayıda kıymetli eserleri yayımlanmıştır.

Yapının gördüçü hizmete göre dinî, sivil ve askerî olarak üçe ayrılan mimarîden Türk dini mimarîsi üzerindeki tetkiklerin zenginliçine karşılık, sivil ve askerî mimarî ve bu arada çeşme, sebil ve saire gibi su tesislerine ait eserler, genel ve kısa bir görüş çerçevesinde sınırlı bir saha içinde kalmıştır. Dinî mimarîde camilere ait bu etüdlerin çokluçuna raçmen, diçer mevzuların nispet işin güçlüçünden ziyade dokümanların azlıçı belki de âmil olmuştur. Aynı zamanda Türk mabedlerinin her birinin kendine mahsur ihtişamlı hususiyeti ve güzelliçi belki de kendileri üzerinde daha fazla dikkati toplamıştır. Hakikaten Osmanlı Türklerinin mabed mimarîsinin Selçuk ve Anadolu mimarîsi fevkine çıktıçı ve bir devrede de dünya sanat ve yapı varlıçına tefevvuk ederek Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet vesairesi ile bir millet için yalnız ebedî bir iftihar âbidesi deçil, o milletin medeniyet seviyesinde ne kadar yükselmiş olduçunu gösteren âbideler halinde tecelli ettiçi de görülür.

Türk sanatının zamanla deçişen Bursa, Klâsik, Teceddüt, Lâle ve nihayet Barok, Ampir tarzlarına ait empirmeler bütün bu eserler üzerinde de esaslı birer kaide olarak müşahede olunur.

Aynı zamanda camiin yapısındaki mimarî tarzına bütün müştemilâtı ve bu arada su tesisleri de aynı üslûba uyar.

Bu seyir üzerinden Bursa’da daha Sultan Orhan zamanında baÅŸlayan dinî inÅŸaatın içinde yer alan su tesislerini Edirne’de daha ilerlemiÅŸ bir ÅŸekil aldıçı, Ä°stanbul’da ise büyük bir geliÅŸmeye uçrayarak âbideleÅŸtiçi görülür. Bütün bu sanat eserlerinin mermer cepheleri üzerinde Bursa devrinin, Klâsik devrin, yenilik Lâle devrinin, Barok ve Ampir devirlerinin ve nihayet Uyanış devrinin sanatkârının açır üslûbu, aydınlıkları, çiçekleri, münhanileri, girift hatları, sadelikleri devirlerinin kendilerine has ihtisasları halinde bulmak kabildir.

Türklerde insan şeklinin dinî telâkkiler dolayısiyle sanat eserleri üzerinde yer almamasına karşılık, zarif kıvrımların, ince ve cazip şekilli çiçek ve yemişlerin, çeşme, sebil ve şadırvanların mermerleri üzerinde güzel şekilleriyle yaraşacakları en uygun sahayı buldukları görülür.

Türklerde batıya nazaran ayrı bir güzellik ve bilgide fevkalâde terakki ve inkiÅŸaf göstermiÅŸ bu sanatın, bu mimarînin su ızgaraları, su bendleri, havuzları, su terazileri, kemerleri, künkleri, sebilleri, ÅŸadırvanları, çeÅŸmeleri ve dünya üzerinde ilk defa kurulmuÅŸ bütün bu tesislere bakan teÅŸkilât ve kadroları ile Türk sanatının sivil mimarî bahsinin içinde kısaca etüd edilmesini doçru ve muvafık olarak görmüyoruz. Bu kadar geniÅŸ, bu kadar kendine has bir sanat inceliçi ve bilgisiyle temayüz ve ÅŸahsiyet kesbetmiÅŸ bu bahisleri “Türk Su Mimarîsi» namı altında, bütün detaylarıyla bir araya toplayarak ayrı bir ilim, bir sians olarak mütalâa edilmesini temenni ediyoruz. Bu düşüncelerimi Osmanlı Türklerinin kaç yüz yıl evvel çaçdaÅŸ dünya milletlerine nazaran çok tekâmül ve terakki etmiÅŸ su mimarîsinden Türk sanatının o zengin ve geniÅŸ ÅŸapitrilerini «İstanbul Suları» kitabım da tebarüz ettirir.

Sultan Orhan Bursa’da dinî ve sosyal yapılarını kurdururken aynı zamanda, tepeleri sisli yemyeÅŸil vadilerden sular toplayarak künkler, galeriler içinde ÅŸehire getirerek çeÅŸmelerinden akıttırmıştı. Osmanlı Türklerinin yeni yapıları kurdukları devletin tazeliçi kadar bir yenilikle civar ÅŸehirlerin binalarından ayrıldıçı gibi, su tesislerinde de deçiÅŸiklikler görülüyordu.

Bunlar asırlardan beri devam eden Selçuk Sultanlarının revnaklı ve gelirli günlerinin süslü yapıları karşısında vakur ve asil bir sadeliçin güzelliçi içinde âdeta sedef gibi parlıyordu. Sular ise bütün bu mermer tesisleri süslüyordu. II. Murat o güzel camisile beraber yanında «bah-çe-i lâtifim» dediçi büyük bir bahçe tanzim ettirmişti. Bu bahçenin geniş yeşilliklerle sayedar serinlikleri içinde suları billûrlaşan mermer güzel bir havuz bulunuyordu.

Suyu Osmanlı Türkleri mabedlerinin içine de almışlardı. I. Murat zamanında baÅŸlanmış ve Yıldırım devrinde tamamlanmış Ulu Cami’nin kubbesi altındaki büyük mermer havuz, kendini saran ulûhîyet havası içinde günün loÅŸ aydınlıklarının süzüntüsünde oymalı fıskiyelerinden dökülen sularla yaprakları gecelerin nemile ıslanmış iri beyaz bir çiçek gibi, nice yüzyıllardan beri durmaktadır. I. Mehmet’in YeÅŸil Cami’sinde fıskiyeli mermer havuzun günün aydınlıklarından içeri süzülen donuk akislerle koyu nefti gölgelerin titreÅŸen hüznü içinde iri fakfur bir kâse gibi ÅŸeffaflaşıp esirleÅŸtiçi görülür.

Muhitin tesiri altında daha incelenen Marmaranın ziyadar parlak denizi sahillerinde daha sade bir güzellik ve incelik alan Türk sanatkârının âbideleri, civarın yeşil ve ruhanî faniliçinde beyaz bir buhar bulutu içinde deçişerek köşeli bir billur gibi şekiller almıştır. İklim, esen rüzgârlar, akan sular, parlak renkler, bu insanların kurduçu kubbeyi daha sedefleştirmiş taş ve mermere, çevresinde akan suların parlak keskin çizgilerini vermiştir.

Bursa Osmanlı Türklerinin elinde çeÅŸmeleri, hamamları, kaplıcaları ile daha o zamanlar bir su ÅŸehri olmuÅŸtu. Å�ükrullah Bursa’yı o senelerde şöyle över:

“Å�u Bursa’nın her ÅŸeyi; suyu, taşı, topraçı

Mis gibi bir sücüdür ve bulunmaz bir cevher.

İyilerin duraçı, bilgi, altın, kaynaçı,

Yalnızlar sıçınaçı, Tanrının baktıçı yer.”

Bu arada civarın göçnü ve gözü dinlendiren bir deniz gibi engin yeşil vadileri baçların, bahçelerin her tarafını küme küme, yıçın yıçın açaçlarının zümrütlüçü, Türk sanatkârına kurduçu din âbidelerinin içini atlas bir kumaş gibi kaplıyan ve hiçbir yerde bu kadar zarifi ve bu kadar nefisi görülemeyen yemyeşil çiniler yarattırmıştı.

Edirne’nin Türklerin baÅŸÅŸehri olması, Bursa’yı kıskandıramadı. Meriç kıyıları, bahçeleri, camileri, sarayları, hamamları, köprüleri ve su kuleleriyle ne olursa olsun, daima büyük bir serhad ÅŸehri olarak kaldı. Hattâ Sinan’ın büyük ÅŸaheserine kavuÅŸtuçu günlerde bile yine bir serhad ÅŸehirliçinden kurtulamadı. Balkanların siyah çamlarla örtülü dar yollarına düşen, Tuna’nın sazlıkları arasında akıp giden solgun sularının uzak kıyılarında çadır kuran Türk bahadırları için Edirne, camilerinin minareleri arkada bırakılan ufuk üzerinde kaybolan siluetleri ile, gurbet baÅŸlangıcı olarak kaldı. Böyle olmakla beraber Edirne’nin de güzel yılları oldu.

Fakat ne yazık ki o Yeni Saray’dan, o Kum Kasrı’ndan, o Adalet Kasrı’ndan, o Cihannüma’smdan ÅŸimdi artık bir yıçın taÅŸtan baÅŸka bir hâtıra kalmadı.

Biz bunları burada unutarak, Osmanlı Türkleriyle gelip Ä°stanbul’un kapılarını açacaçız: Bu açılan kapının arkasında Bizans’ın duman ve toz tüten harabeleri üzerinde renkler, yaldızlar içinde, masalların bir ÅŸark ÅŸehrinin füsunlu, güneÅŸli, parlak bir vadisinden camileri, sarayları, konakları, çeÅŸmeleri, hamamlariyle büyük bir medeniyetin sabahının doçuÅŸunu seyredeceçiz. Fatih’in Ä°stanbul’a getirdiçi bu yeni sivilizasyonda zamanla Bursa’nın, Edirne’nin Türk sanat eserlerini ÅŸehrin yedi tepesini mermer âbidelerle ÅŸahikalandırdıçı görülür.

Bütün bu âbidelerin serin avlularında, gölgeli namazgah başlarında, uzak hudutlara kadar uzanan tenha yollar üzerinde Türklerin derin tahayyüllerine uyarak iyilik seven kalplerinin tahassüslerinin bir eseri olarak bir çok su tesisleriyle güzel çeşmeler bulunur.

Å�ehirlerin su ihtiyacı ekseriyetle ÅŸehir dışı dere vesaire gibi su akıntılarından temin edilmiÅŸtir. Ä°stanbul civarında büyük bir nehrin mevcut olmayışı, dolayısıyla suyunu bir takım derelerden temini düşünülmüş, Belgrat ormanlarındaki küçük derecikler üzerine su ızgara ve bend tesisleri yapılmıştır. Bu dereciklerden alınacak su tabiatiyle en az kirlenen noktadan ve her mevsimde suyu nisbeten en az bulanan yerlerden intihap olunmuÅŸtur. Su yoluna alınmadan evvel, yaçışlı mevsimlerde havi olabileceçi bir takım mevaddan da kurtarılması düşünülmüştür. Cins cins açaçların bir yıçın yüksek yeÅŸilliklerin arasından süzülerek doçan incecik derecikler, bilhassa yaçmurlu mevsimlerde kabararak, dolandıkları zeminin üzerinden sürükledikleri dal kırıntıları ve açaç parçalarıyla toplama havuzlarını, taÅŸ galerileri tıkamamaları için bu suların akış yolları üzerine ızgaralar yapılırdı. Su ızgaraları mermerden veya demirden olurdu. Mermer ızgaralar ekseriyetle düz parmaklık ÅŸeklinde veyahutta birbirine geçmiÅŸ halkalar halinde olarak bir mermer çerçeve içinde, dereciklerin etrafına örülmüş duvarlar üzerine tutturulurdu. Ä°mparatorluçun ilk su tesislerinde ve bilhassa Ä°stanbul’a büyük su hayratı bırakan III. Ahmet devrinde su inÅŸaatı bu tarz mermer yapılardan zengindir. Sonraları ızgaralarda mermerin yerini demir almıştır. Daha yüksek boyda pencere parmaklıçını andıran ve kısmen içeriye doçru kıvrılan bu ızgaralar bilhassa bend sularının açık salma halindeki akıntıları üzerine konulmuÅŸtur. Her iki nevi ızgara tesislerine bendlere gelen dere ve katmalar üzerinde tesadüf edilir. III. Ahmed’in Cebeci köyü civarında yaptırmış olduçu bendlerin yıkılarak harap olmasından sonra, buradan KırkçeÅŸme’ ye katılan eski bend sularının katma halinde akışları sebebiyle, demir ızgara tertipleri yapılmıştır. Ekseriyetle ızgara ile beraber bu dereciklerin sularını hem toplamak ve hem de aktarmak üzere ızgara civarında bir de bend havuzu tesisi kurulurdu.

Bu ufak bendlerin duvarları bilâhare yapılan tesislerde daha yükseltilmiş olduçu görülür. Bizans zamanında ufak bir sarnıç (su köşkü) tertibinde olan yerde,Fatih II. Mehmed zamanında temeli kurulan, ve III. Ahmed zamanında yıkılarak harap olmasından dolayı tekrar göçüsleme duvarı yükseltilen Büyükbend ilk Türk barajı olarak gösterilebilir. Bu mahallin kuzeyinde II. Osman devrinden kalma diçer bir bend mevcut olduçu gibi, sonraki Osmanlı hükümdarları tarafından başşehrin su ihtiyacının temini yolunda bu ormanların koyu yeşillikleri içinde mermerden bir çok Türk bendleri de kurulmuştur.

Bend sularının toplandıkları yerlerin, aşaçı bir rakımda kalması bunların ancak şehrin aşaçı inen yerlerinde yayılmalarına bâis olmuştur. Buna karşılık yine şehir civarında Halkalı tepelerinden ve yamaçlarından kaynayıp çıkan bir takım kaynak suları da kubbeli ve kagir odalar (maslak) içinde toplanıp, buradan künke veya galerisine alınmıştır. Bu toplama tertiplerinde suyun havi olabileceçi ve topraktan sürükleyebileceçi maddeleri bırakabilmesi için, künke girmeden evvel bir kumluçun arkasında yatırılırdı. Su tabakası bazen bir yol bulup toprak üstüne çıkamadıçı, bir takım ince sızıntılar halinde bir boşluçun içine süzüldüçü zamanlarda, buralara bir takım dehlizler açılır ve bu dehlizlerin tabanına oyulan bir su yataçı su toplama yolunu teşkil ederdi. Muhtelif usullerle toplanan suların şehre getirilmesi ve daçıtılması bir takım tesisatın daha kurulmasını istemiştir. Suyun yüksek çıkış noktasına raçmen, şehirdeki tepeler üzerine kurulmuş dinî tesisata, yol üzerindeki çöküntülü arazide irtifaını kaybetmeden gelebilmesi için, Türkler bu gibi mahallerde Avrupalı müellifleri hayran bırakan, su terazileri kurmuşlardır. Bunlarda su künkü bu sütunların içindeki borularda yükselir. Tepedeki ufak bir hazneye dökülerek buradan aldıçı irtifa farkı ile tekrar sütundan aşaçı inen diçer bir künkle, yoluna devam eder. Aynı zamanda bu terazilerin üzerindeki ufak mermer hazneler delikli bölmeli olup çıkış künkü gideceçi yerlere göre bir takım taksimata uçrar. Kagir duvarlı maslaklarda toplanan tazyiksiz sular ise yine kagir duvarlı kanallar vasıtasıyla daçıtılırdı. Taş galeriler ise deçişik genişliklerde yapılmıştır. Kırkçeşme galerisinde olduçu gibi insanın içinde dolaşabileceçi ebadda olanları ve orta bir genişlikte meselâ 40-50 m. genişliçinde veyahutta daha dar olanları da bulunurdu. Taş galerilerin icabında iç kısmını görebilmek ve makas galeri tâbir olunan ana galeriye ekseriya düz açılan katma galerilerinden gelen suları da tetkik edebilmek üzere galeri üzerinde muayyen mesafelerde baca denilen menfezler de yapılırdı. Bunların yapısında Osmanlı inşa malzemesi, yapı taşı, tuçla ve horasan kullanılırdı, bütün bu tesisler büyük bir itina ile kurulmuş olduçundan üzerinden uzun yıllar geçmiş olmasına raçmen, hâlâ büyük bir kısmı sapasaçlam durmaktadır.

Kaynak sularının miktarca fazla olmadıçı ve arazinin irtifaı inişli ve çıkışlı bulunduçu bir çok yerlerde, suyunda tazyik iktisab etmiş bulunduçu zamanlarda, isale işlerinde su mimarlarına künk ve aynı zamanda levha halinde kurşundan yapılmış boruları kullanmayı icab ettirmiştir. Osmanlı Türklerinin döşemiş oldukları ve muhtelif nevi ve isimler alan künklerin üzerinden de asırlar geçmiş elmasına raçmen bir beton saçlamlıçı ile günümüze kadar intikal edenleri pek çoktur. Gerek taş galerilerin örülüsünde ve künklerle suyun akıtılışında verilecek irtifam tayininde Türk ustasının ellerinde tek âletleri olan tesviye terazilerile asırlardan beri içlerinden sular süzülen o saatler süren uzun su yollarını kurup döşemişlerdir.

Osmanlı Türklerinin su mimarîsinde de Selçuk sultanları ve Anadolu Türk Beylerinin san’atındaki çiçekli kabartmalı süslü eserlerine karşılık hoÅŸ bir sadelik görülür. Bütün bu yapılar bu sadeliklerinde sanattan hiçbir ÅŸey kaybetmiÅŸ deçillerdir. Nasıl ki mavi göklere beyaz bir nur huzmesi gibi fışkırmış ince minareler, güzel ve narin ise, nasıl ki mermer mevzun kemerler tatlı renklerin hülyalı gölgeleri ile süslü ise, nasıl ki mat kurÅŸun yuvarlak kubbeler ÅŸarkın bütün esrar ve füsunu ile dolu ise Osmanlı Türklerinin sık yapraklı yüksek çınarların koyu yeÅŸil nemli gölgeliklerinde kurdukları mermer yalaklarında billur sular tatlı bir ahenkle durup dinlenmeden akan geniÅŸ kenarlı çeÅŸmelerde o kadar sonsuz sükûn ve hülyalar doludur. Ekseriya bir caminin dış avlusunun kapısı köşesine yahut kervanların ufuklarında kaybolduçu Osmanlı Ä°mparatorluçunun iri taÅŸlı yolları üzerine oturtulmuÅŸ çeÅŸmelerde tatlı bir sadelik ve güzellik görülür. GeniÅŸ âyine taşı ekseriyetle yekpare mermer olup bunun üzerinde burmalı iri bir musluk bulunur. Âyine taşı nın üzerinde yontma beyaz taÅŸlardan bir kemer örülüdür. Kemerin indiçi istinad yerlerinde su almaya gelenlerin kaplarını koydukları birer sed ve arkada da su hazneleri bulunurdu. Hafif bir tepenin eteçine oturtulmuÅŸ kır çeÅŸmeleri nde daima su akışı olduçu için musluk yerinde mermer bir oluk gelip geçen hayvanların su içtikleri beyaz taÅŸtan yalaklarına daima su doldururdu. Ä°stanbul’un ilk fetih yıllarında, çeÅŸmelerin beyaz mermer cephelerini bir kitabe süslemediçi gibi banisinin de adı konulmamıştır.

Fakat klâsik devirde kitabeler yaldızlanıp genişlediçi gibi Lâle, Barok ve Ampir tarzı çeşmelerin cepheleri birer bahçe gibi çiçekler, tabak ve sürahiler içinde yemişlerle süslenmişti. Türk sanatındaki düşünüş ve üslûp deçişiklikleri zamanla bütün bu yapılara ayrı bir güzellik vermiştir. Dini telâkkiler Türk sanatkârına çinide yazıda işlemede tabiatın fevkine çıkan sanat harikaları yaratmasına yol açmıştır. Bu arada bilhassa Lâle devrinin saraylarında, konaklarında musluk âyine taşlarının mermerlerinin üzerleri bile o kadar güzel işlenmiş ve kabartılmıştır ki bunlar mermerden çiçeklerle dolu bir buket kadar güzel olmuştur. Zamanla Türk mimarî üslûbunda görülen düşücü sadelik bu mermer çeşmeler üzerinde de kendini gösterir, bu tesir altında eski yılların sanat ve zenginliçi kaybolarak birer ufak musluk taşları, düz delikli mermer bir taş halini almıştır. Camilerin avlularında çeşmelerin, bir çok kişinin birden abdest alabilme ihtiyaçları karşısında, bir takım şekiller aldıçı görülür. Ufak cami ve mescitlerin ihata duvarlarına, dayanmış taş hazneler içinde toplanan sular, onların sıra musluklarından akıtıldıçı gibi, büyük camilerin (Cuma mescidi) avlularında bu ihtiyacı önleyen yüksek sanat kıymet ve güzelliçinde şadırvanlar yapılmıştır.

Bursa devrine ait mabedlerimizde şadırvanları basit kapalı bir mermer su haznesi olarak görüyoruz. Ekseriyetle dört köşe ve yüz cephesi daha uzunca olan kapalı su şadırvanlarında ufacık musluklar bulunurdu.

Camiin, mescidin iç avlusunun bir köşesinde duvara dayanmış bu mermer şadırvanlar, bazen revaçın sütunlarına yakın, avlunun ortasına konulmak istenilmiş ve bu vaziyetlerde şekli de deçişerek altı veyahut daha çok köşeli ve üstü bir külah şeklinde kurşunla kapalı şadırvanlar da yapılmıştır. Bunların musluklu mermer cephelerinin üzeri, ekseriyetle servi biçiminde açaç şekilleri ve bazen de sade çizilmiş sütun hatlarla süslenirdi.

Büyük camilerde şadırvanında geniş revaklarla süslü olarak caminin iç avlusuna yaraşacak bir uygunluk aldıçı görülür. �adırvanın üstü açık mermer havuzuna orta yerinden yükselen su borusundan mermer yuvarlak yalaçına mütemadiyen taşan sular, havuzunu daima dolu bulundururdu. Cami avlularının şirin kuşları güvercinlerin şadırvanın havuzuna girmemesi için üzeri kafes telle kubbeli bir şekilde kapatılır. Mermer sütunlarla tutturulan şadırvanın tatlı renkler ve yaldızlarla boyalı ve üstü kurşun kaplı saçaklarında, tavanlarında güneşten taşan tatlı akisler, taşlarda suların ıslakları, cami avlularında mavi bir aydınlık içinde cazip bir dekor yaratırdı.

Bursa camileri nin, fıskiyelerinden dökülen su taneleri, yuvarlak ufacık billurlar gibi, sakin suları üzerinde yuvarlanan mermer havuzlarını Ä°stanbul’un muhteÅŸem camileri içinde göremiyoruz. Fakat Türk su sanatına, su tesislerine ait bir eser olan bu dış ÅŸadırvanlara karşılık bir iç ÅŸadırvanı, mermerden sade ve güzel bir âbide halinde buluyoruz. Burada ilk defa bahsettiçim iç ÅŸadırvanlar Ä°stanbul’da bazı büyük camilerimizde vardır. Fatih camiinin iç ÅŸadırvanı bana dış avludaki ÅŸadırvan gibi, camiin ilk yapısından kalma olduçu kanaatini veriyor. Cami içinde abdest tazelemeye ve su içmeçe yarayan bu ÅŸadırvanın su akmasında bir arızayı önleyecek haznesini de doldurmak üzere cami altında evvelce açılmış kuyudan su çeken demir kollu bir de tulumbası mevcuttur.

Türk sanatında başlı başına bir varlık teşkil eden çeşmelerin yanında suyun bir «aziz» gibi takdis edildiçi devirlerde kurulan su hayratları arasında zarif Türk sebilleri de görülür. Bunlar çeşmelerin daha incelmiş, dantela gibi örülmüş birer su içme tesisleridir. Zamanla Osmanlı Türklerinin mimarî tarzları ndaki deçişiklikler yukarda işaret ettiçimiz gibi su yapıları üzerinde de daima görülmüştür. Bilhassa çeşme ve sebillerde bu inkilâplar çok güzel müşahede olunur. Ekseriyetle yuvarlak ve yarım yuvarlak olan ve bazen de köşeli yapılmış olan sebillerin yanında bir de çeşmeleri bulunur. Bunlar ya tek bir çatı altına girmiş veya başka bir binaya, bir yapıya katılmıştır. Ekseriyetle ayrı mermer yuvarlak kaideye yine mermerden işlenmiş bir istinad duvarı üzerine mermer sütunlar yükselir ki, bunlar aşaçı kısımlarında istinad duvarları içine gömülmüştür. Bu sütunlar üzerinde zarif kemerler atılmış ve sütunların arası bronzdan geniş delikli bir dantela gibi işlemeli parmaklıkla örülmüştür. Kemerlerin oymaları üzerinde altın yaldızlı yazıları mermer korneşleri, renkli işlemeli güzel saçaklar gölgelendiren üstü kurşun kaplı bir çatı bulunur. Bu çatıyı bir çok ufak, bazen tek bir kubbe kaplar. Sebiller ekseriyetle daima dinî tesisat yakınında yapıldıçından bunları da büyük mabedlerin civarında aramak doçru olur. Fakat Fatih Külliyesinde maalesef böyle bir tesis bulamıyoruz. Aynı devrin Mahmud Paşa sitesinde de bir sebile tesadüf edemiyoruz. Fakat eski Vakıf Sular kayıtlarında Halkalı sularına ait bir kayıtta, «Mahmud Paşa camii avlusundaki şadırvanla sebilinin suyuna ait bir katma» görüyoruz.

Su tesislerinin arasına bir saçlık ve sosyal yapısı olan Türk hamamları nı da koymak icap eder. Osmanlı Türkleri baÅŸÅŸehirlerini daha Bursa’dan Edirne’ye geçirdikleri zaman bir hamam yapı bilgisini de beraber götürmüşlerdi. Osmanlılerın ilk hamamı Bursa’da 1336 da Orhan Bey tarafından yaptırılmıştır. Edirne’de de camiler, kasırlar, köprüler, darüşşifalar, çeÅŸmeler vesaire dinî ve sosyal bir çok tesisat vücude getirilirken müteaddit Türk hamamları da yapılmıştı. Esasen Osmanlı Türkleri bu iÅŸlerde o sıralarda yıkılmak üzere olan Ayasofya için Türklerden mimar isteyen Bizanslılara, arzı iftikâr edecek bir durumda deçillerdi. Ä°slâm dininin önderleri olan gerek Konya Sultanları ve gerek Osmanlı PadiÅŸahları temiz olmayı emreden dinin baskısı altında bilhassa baÅŸÅŸehirlerinde, vücudu daima temiz bulunduracak hamamların yapısına büyük bir önem vermiÅŸlerdir. Bundan anavatanın ve Rumeli’nin büyük ÅŸehirlerinde günümüze kadar saçlam kalmış bir çok hamamlar görülür.

Fetihle beraber Türk hamamı mimarîsi de Ä°stanbul’a girmiÅŸtir. Ä°stanbul’da ilk yapılan hamamlar hakkında Evliya çelebi der ki: «İstanbul’da eskiden kalma Azaplar hamamı, Tahtap hamamları vardı. Ä°stanbul’da Osmanlılar elinde ilk yapılan hamam Fatih’in binagerdesi olan (Irgat hamamı) dır ki hüddamı sarayın gasil ve tathirine muhassas idi. Ä°kinci hamam (Azaplar hamamı) dır ki, kefere tarzı mimarîsinden tahvil ile Ä°slâm âdabı üzere yapılmıştır. Andan sonra (Vefa hamamı), (Eyyüp hamamı) bina olunmuÅŸtur. (çukur hamam) ise bundan sonra yaptırılmıştır. Bu hamamların levazımı Fatih evkafından tesviye edilir.» Irgat hamamı için Seyahatnamenin diçer bir yerinde Evliya çelebi ÅŸunları ilâve eder: «Bizzat kendileri için tarz-ı Rûm’da bir cami inÅŸasına suru’ ettikte iptida Karaman çarşısı içinde Irgat hamamını kırk günde bina etti ki cümle ammâl her gün gasledüp badehu hizmet edeler. Hâlâ Irgat hamamı namı ile şöhret ÅŸihardır.»

«Fatih’in yaptırdıçı hamam gayet müsenna-ı-derûn olduçu gibi diçer hamamlardan dahi büyüktür. Sadece camekânı beÅŸ bin adam alır. Yüz on kurnalıdır. Nısfı bölünüp keçecilere tahsis edilmiÅŸtir.»

Evliya çelebi ÅŸehir içinde ve dışındaki hamamların ismini saydıktan sonra zamanında hamam miktarlarını şöyle tesbit ediyor: «İstanbul’un enderun ve birununda yüz elli bir hamam vardır. Amma hakir Mısır, HabeÅŸ, Sudan diyarlarında seyahat ederken Ä°stanbul’da on yedi hamam daha bina edilmiÅŸtir ki, manzurum olmadı. Amma bu söylediçim hamamların hepsini seyir ve temaÅŸa ettim. Bunların tarz-ı bina ve suret-i tarhını ayrı ayrı yazsak Seyahatnamemiz uzar. Sadece bu hamamlardan Fatih’in yaptırdıçı çukurhamam gayet müsenna ve ruÅŸen olduçu gibi diçer hamamlardan da büyüktür.”

«Yukarda zikrolunan yüz elli bir hamamın Küçükpazar’daki Mehmed PaÅŸa hamamı’ndan baÅŸka hepsi çiftedir. Sadece bu hamam öçleye kadar kadına, öçleden sonra erkeçe açılır. Buna göre Ä°stanbul’daki bütün hamamlar üçyüz iki olur vesselam. Gerçi Ä°stanbul gibi bir sevad-ı-muazzamda bu kadar hamam az görülür. Fakat ekser vüzera ve ayan ve kibar konaklarında hususî hamamlar vardır ki eçer bunlar da sayılacak olursa, mecmuu ondört bin beÅŸyüz otuz alüz hamam olur.»

Å�öhretli seyyahımız Evliya çelebi’nin yukarda ilk vermiÅŸ olduçu rakkamların izam edilmemiÅŸ olduçunu fetihten yetmiÅŸ iki sene sonra Ä°stanbul’da oturmuÅŸ Gyllius’un «De Topographia Constantinopoleos» unda yüzden fazla (bain public) yani çarşı hamamlarının bulunduçunu bildirmiÅŸ olmasından da anlıyoruz. Gyllius’un kitabında tarif etmiÅŸ olduçu hamamları bu günkülerin aynıdır. Hamamlarda baÅŸlıca dört mühim kısım vardır: soyunulacak yer (opoditerium), soçukluk (tepidarium), asıl yıkanılacak sıcak kısım (calodarium) suyu ve hamamı ısıtan külhan kısmı (hypocauste).

Ä°stanbul’da ilk yapılan ve elli altmış sene evveline kadar saçlam kaldıçı bildirilen Fatih Külliyesi civarındaki Irgat, Karaman hamamından ve yangınlarla harap olan Fatih’in diçer hamamlarından maalesef bugün hiçbir eser kalmamıştır.

Dini, sosyal ve saçlık bakımından büyük ihtiyaçları karşılıyan su tesislerinin muhafazası ve idameleri bunlara bakacak bir teÅŸekkülün de lüzum ve ihtiyacını göstermiÅŸ, Ä°mparatorluçun üçüncü baÅŸÅŸehri olan Ä°stanbul’da bu kontrol, devrine göre en mütekâmil bir ÅŸekil ve kadroda, bir Su Nazırlıçına sahip olmuÅŸtur. Sarayda her ÅŸeyden evvel padiÅŸahın hizmetinde bulunan Su Nazırı, evvelâ hükümdarın suyunu temin ile mükellefti.

Evliya çelebi Seyahatnamesinin ilk cildinde Saray-ı atikin âb-ı hayatını methederken bu hususta kısa olmakla beraber kıymetli bilgiler verir: «Ebül feth Mehmed Han Sahibü’l-tabı’ bir padişâh-ı ziÅŸan olmakla (eya Ä°stanbul’un hanki suyu lâtiftir) deyu cümle hükemasını cem ile sual buyurdular. Anlar dahi Eski saray dahilinde olan ayn Å�emunun hafif ve mutedil seriü’l-hazım bir âb-ı hayat buldular. Ve bundan gayri aynların âb-ı safilerini beÅŸer mıskal olmak üzere penbelerle beraber veznediip mevzun pembeleri veznolunmuÅŸ âb-ı rakiklere ilka edüp mezkûr penbeler beÅŸer mıskal suları hazf ile bilâahire penhelerin güneÅŸte kurutup cümle penbeler veznedildikte ayn Å�emundan ıslanan penbeler hepsinden hafif gelmekle kavlü hükema gayet lâtif su olduçundan Ebül feth hazretleri daima ol âb-ı lezizden nuÅŸ eyler idi. Ä°lâ hezale’l-an cümle padiÅŸahlar andan miÅŸ ederler ki Kilercibaşı ve dış Sakabaşı taraflarından üçer adam beher yövm altı kiÅŸi üç ÅŸiÅŸhane yükü yirmiÅŸer kıyye gelir gümüş güçümlere ot âb-ı nabdan lebberleb edüp Su Nazırı huzurunda Kilercibaşının muiemed aleyh adamlarının mühürü ile kırmızı balmumu ile mühürlenip Pâdişâha getirirler.»

Su Nazırlıçı kurulu nda suyolcu esnafı kadronun esasını teşkil ediyordu.

Suyolculuk (rah-ı âblık) işi ise çok eski bir tarihe sahip bulunuyordu. Fatih II. Mehmed vakfiyesinde:

«On nefer hüddam rah-ı ab tayin buyurmuÅŸlardır ki her biri ince ve sufufu ahvaline ÅŸuur ve vukuf sahibi ve umuma meremet ahvalinde hususu emrü ıslâh tariki madde ve kurÅŸun ıslâhı umurunda san’atının galibi dolap hamamatı Ä°slâhata mahareti sütuhu ebniye-i hayratı ve meremet sair musakkaftan ve musattahatta fenninden şöhreti olan» denilmektedir.

Fatih’in «Kanunname-i Ali Osmani» sinde de rah-ı âblar a dair kısa bir yazı bulunur: «Konya baçlarının her dönümüne otuz akçe alınır imiÅŸ. Evailde mirablıçı mukataaya alan ki-mesne baçlara su varacak vakitte ÅŸehirlüler ittifakile emin adamlar çıka-rup su kısmetine mütevelli kılınur-nıuÅŸ. Her dönümüne evailde dörder akçe mirablıçı resmi alınur imiÅŸ, sonra su kısmetine âmil gendü mütevelli olup resimde asıl kanundan tecavüz ederler imiÅŸ ve hem baçların su varacak vaktinde tertipleri var imiÅŸ. Ziyade resim veren kimesneye nöbeti gelmeden nöbet verürler imiÅŸ. Su az olduçu yıllarda sonra hadis olan baçlara zarar olacak iken kadim baçlara ki hakkı ÅŸurb anlarundur, anlara zarar olur imiÅŸ. Öyle olsa yine evvelki gibi ÅŸehürlü ittifakile emin kimesne-ler mütevelli nasb olup suyu kısmet etmek emrolundu. Ta ki kimesneye zarar olmaya, sonra hadis olan bed’ ve ref olundu ve mir’âblık amele alan kimesne bazı kimesnelere bostan ek-dürüp sülüs hasıleyn gendü alup sü-lüsanını bostancı almak kavi eyler imiÅŸ. Bu sebeple baçların hakkı ÅŸurbü zayi olurmuÅŸ. Karamanoçlu zamanında mezkûr suyla üç bostan sularlar imiÅŸ, birisi Dizdar ve birisi Hatun ve birisi dahi Mevlâna Celâleddin hazretlerinin türbe-i mutahharası için eklenür imiÅŸ. Bakisi baçlara ve çeÅŸmelere ve hamamlara sarf olunurmuÅŸ ve Cem Sultan kal’eden taÅŸra bir köşk yapup asıl sudan köşküne gelmeye bir mikdar su olup köşk havalisinde baç dahi ederler imiÅŸ. Sonra ol bahane ile köşke nazır olan kimesneler ol sudan çok su olup yolda bostanlar ihdas edüp harç ederler imiÅŸ. Müslümanların hamamlarına ve çeÅŸmelerine hayli noksan ve zarar olur imiÅŸ. Öyle olsa mir’âb olanlar ve köşke nazır olanlar men olunup âdeti kadimden tecavüz etmeyeler ve esleymanı kadı-i ÅŸehir olan dergâhı muallama arz eyleye.»

Ta o tarihlerden itibaren suyolculuk berat ve hüccetlerle babadan evlâda intikal eden bir sanat halinde son yıllara kadar devam etmiş ve bu suretle Türk su bilgisinin muhafaza ve inkişafında büyük bir rol oynamıştır. Suyolcular baktıkları hayratın sahibinin mevkiine göre de isim alırlardı. Hükümdarınkine bölükbaşı, vezir vesaire gibi zevatınkilere de usta denilirdi. Bunların yanlarında işlerinin genişliçine göre miktarı deçişik olmak üzere suyolcu kalfaları ve çırakları bulunurdu. Su Nazırlıçı Kurulunun ödevleri arasında sarayın su meselesi esası teşkil etmekle beraber şehrin içinde ve dışında yapılacak bütün su tesisatıyla alâkadar olurlar, su yollarının güzergâhlarını tayin eder, malzemenin hesaplarını yapar, gerek künklerin döşenmesi ve gerek galerilerin örülmesiyle meşgul olurlardı. Bundan başka mevcut su yollarını ve bendleri muhafaza etmek, yollar üzerinde suları kirletecek ve hali bırakılmış toprak kısmı üzerinde herhangi bir müdahaleyi önlemek, hayrata verilen suların miktarını takdir ve bunların taksimine nezaret etmek vazifeleriydi.

Su Nezareti mensupları yalnız şehir içi ve dışındaki su tesislerinin yapı ve bakımlariyle meşgul olmazlar, aynı zamanda — Hazine-i Evrak vesikalarında görüldüçü gibi hassa mimarlarının maiyetinde Osmanlı İmparatorluçunun ordularının seferlerinde şerefli hizmetler görürlerdi.

ANADOLU’DA TARÄ°HSEL VE KÃœLTÃœREL SÃœREKLÄ°LÄ°K

MÖ 10 bin-8 bin yılları arasında Batı Avrupa’da buzul çağı devam ederken, Anadolu’ya nemli, ılıman bir iklim hakim olmaya baÅŸlamıştı. Aynı durum, Mezopotamya ve Nil boylarında da oluÅŸmuÅŸtu. Ancak bu bölgeler o tarihlerde tamamen ormanlarla kaplıydı. Anadolu’nun bazı yöreleri sık ormanlarla kaplı olsa da seyrek ormanlarla kaplı mera alanları da vardı. Buzul çağından beri devam eden göçebe toplayıcılık bu bölgelerde yerini tarım kültürüne terk etmeye baÅŸlamıştı. Anadolu’da dünya tarihinin ilk büyük devrimi baÅŸlıyordu, insanın toprakla olan dostluÄŸu ile. Ä°nsanoÄŸlu ilk kez toprağın ona neler verebileceÄŸini keÅŸfediyor, yerleÅŸik yaÅŸamın olanaklarından faydalanıyordu. YoÄŸun emek isteyen, zor bir uÄŸraÅŸtı bu. Bu zorlu iliÅŸki, toprağın insanla iliÅŸkisini anlamlandırıyor ve kutsallaÅŸtırıyordu. Daha sonraki yıllarda OrtadoÄŸu’nun diÄŸer bölgelerinde, Mezopotamya ve Mısır’da toprakla yaÅŸamayı baÅŸka topluluklar da öğrenmiÅŸlerdi. Fakat bu çok kolay bir iÅŸti onlar için. Sel sonrası topraÄŸa tohum serpiÅŸtirmek yeterli oluyordu. Ä°klim koÅŸullarına göre, hangi alan uygun ise oraya ekim yapılıyordu. Dolayısıyla sulu tarımda toprak deÄŸil, tohumdu önemli olan. Kerameti tohumda arayan bu topluluklar bu nedenle erkek cinsiyetli yaratıcılara tapındılar. Toprak, Anadolu’da anlamlı ve önemliydi; Toprak, ana idi.

Tarih, Anadolu’da, bir yeryüzü tanrıçası olan Ana Tanrıça ile baÅŸladı. Belki de binlerce yıl varlığını koruyan ve etkisini nesillerden nesillere aktaran bu inanç halkların mayasıydı. O, göklerde deÄŸil, yerde insanların yanı başındaydı. Dokundukları, gördükleri, kokladıkları hayranlık duydukları her ÅŸeydi Anadolu halkları için. O, sadece insanların deÄŸil; toprağın, suyun, çiçeklerin, kuÅŸların ve böceklerin de tanrıçasıydı. DoÄŸanın ta kendisiydi o. Bir ilkçaÄŸ çiftçisi evinin bir köşesine koyduÄŸu Tanrıça heykelini izlerken onu görüyordu, tıpkı bir ortaçaÄŸ ermiÅŸinin aynada kendine bakarken tanrıyı görmesi gibi.

Anadolu halkları inadına, Ana Tanrıça inancını binlerce yıl nesilden nesile aktardılar. Onlar tanrıçalarını tarlalarını sürerken, vahÅŸi hayvanları evcilleÅŸtirirken tanıdılar. Toprak, insanoÄŸlu tohumları savura savura dağıtırken bir ana gibi dölleniyor, bereketini armaÄŸan ediyordu. Yaz yeniden doÄŸumun, kış ise ölümün simgesiydi. Ãœrünlerden ayrılan tohumlar yeniden topraÄŸa döndü Tanrıça’nın bereketi için. Anaların kutsallığı iÅŸte bu tanrısal eylemi gerçekleÅŸtirdiklerindendir. DoÄŸurganlığı böyle algılamak ve her ÅŸeyi böylesine sevmek ne kadar güzeldi, barışın ve dostluÄŸun temeli o zamanlarda atılmıştı herhalde.

Çatalhöyük insanı doÄŸa sevgisini tanrısallaÅŸtırmış ve günlük yaÅŸamının bir parçası yapmıştı. Yemek, içmek, oturmak ve yatmak için kullandıkları evler aynı zamanda kutsal alanlardı. Bu yaÅŸam biçimi binlerce yıl deÄŸiÅŸmeden böylece devam etti. Ana Tanrıça evlerinin içinde ona ayrılmış kutsal bir alanda varlığını sürdürdü. Gömütlerin üzerine kat kat kurulan yeni kentler gün geldi terk edildi. Anadolu’nun dört bir yanında yeni hayatlar kuran halklar tanrıçalarını da yanlarında taşıdılar. Evlerin Ana Tanrıça ile kutsallaÅŸması sanatın günlük yaÅŸamla iç içe yaÅŸanmasını saÄŸladı. Çırılçıplaktı Ana Tanrıça, tıpkı doÄŸa gibi, gerçeÄŸin simgesiydi. Toprak heykellerinde hep doÄŸururken görürüz onu. Bu haliyle bereketin ve çoÄŸalmanın sembolüdür bütün analar gibi.

Erkek “gücü”nü fark edince, anasını köleleÅŸtirdi

DoÄŸa koÅŸulları Anadolu’da deÄŸiÅŸik bir yapılaÅŸmaya neden olmuÅŸtu. Mısırlılar gibi atalarının topraklarını terk etmemiÅŸler, kentlerin üstüne yeni kentler kurmuÅŸlardı. Otuz beÅŸ metreyi bulan höyükler oluÅŸmuÅŸtu üstüste. 20. yüzyıl arkeologları dünyanın hiçbir yerinde benzer yapılara rastlamadılar. Böylesine sadık bir insan mekan iliÅŸkisi olmadı yeryüzünde.

Ancak bir gün erkekler fiziksel güçlerinin farkına varıp da, analarını köleleştirmeye başlayınca işler birdenbire değişiverdi. Onlar sandılar işin kehaneti kendi döllerinde, sandılar ki tarladaki ürünün sırrı da tohumda. O vakit göklerde, farklı yerlerde aradılar işin sırrını, bilemediler ki tohumu da zaten toprak veriyor. Artık onlar için kutsal değerler yeryüzünde değil gökyüzünde idi. Ve tanrı mutlaka erkek olmalıydı. Ama yine de insanlar ne yerlere ve göklere sığdırabildiler tanrıyı. Onlar tanrının kendileri gibi düşünmesini, umutlarını ve kaygılarını anlamasını istediler. Hep onları ödüllendirmesini yapamadıklarını yapmasını, haksızlığa uğrayanları korumasını, suçluları cezalandırmasını istediler. Sığmadılar bu dünyaya, başka dünyalar istediler. Aslında ondan hadleri olmadan ölümsüzlüğü istediler. Onlara göre tanrıların bilinci olmalıydı ve bu bilinç kendilerininki gibi olmalıydı.

Anadolu’da buzul çağı sonrası baÅŸlayan ısınma her geçen yıl artıyor, Kızılırmak’ın serin vadilerinde yeni gelen halklar Anadolu’nun yerli halklarıyla kaynaşıyordu. Hitit Ä°mparatorluÄŸu ile birlikte köleci devlet anlayışı da Anadolu’da yaygınlaÅŸmaya baÅŸlamıştı. Krallar, soylular ve rahipler diÄŸerlerine göre daha ayrıcalıklı olan yaÅŸamlarının bedelini kölelere ödetiyorlardı. Birçok suçun bedelini köleler hayatları ile öderken özgür insanlar, aynı suçlardan tazminat karşılığı kurtulabiliyorlardı. Kuzeyden gelen kavimlerin boyunduruÄŸu altına giren Hatti boyları yeni ataerkil düzenin koÅŸullarına da boyun eÄŸmiÅŸlerdi. Kölelerin dışında zanaatçılar ve fethedilen ülkelerin insanları da imparatorluÄŸun merkezine getirilip kralın, rahiplerin ve toprakları elinde bulunduran aile reislerinin denetiminde çalıştırılıyorlardı. Binlerce yıldır süregelen barış, yerini tanrısallaÅŸtırılmış kralların zulmüne bırakmıştı. Özel mülkiyetin yaygınlaÅŸması ile Anadolu’da insanların baÅŸka insanlar tarafından sömürüsü de baÅŸlamış oldu.

Hitit döneminde bütün ataerkil örgütlenmelere raÄŸmen Anadolu’da yerli halkın en çok benimsediÄŸi tanrılar; toprak, bitki verimin tanrısı Telipinu, Fırtına Tanrısı ve GüneÅŸ Tanrısı gibi doÄŸayı simgeleyen tanrılar olmuÅŸtu. (1) Aslında Hititlerle birlikte doÄŸa cinsiyet deÄŸiÅŸtirerek tanrısal özelliklerini korudu. Ama yine de beÅŸ bin yıldan beri diÅŸi bir tanrıya baÄŸlı olan Anadolu insanı, Ana Tanrıçası’na çeÅŸitli biçimlerde tapınmaya devam etti. Ana Tanrıça, Hattiler’de VuruÅŸemu, Hurriler’de Hepat, Hititler’de ise Arinna’nın GüneÅŸ Tanrıçası adını taşımıştı. Geç Hitit Dönemi’nde adı Kupaba’ydı. Dinsel metinlerde Arinna’nın GüneÅŸ Tanrıçası ve Hurri kökenli Hepat birbirlerinden ayrı tanrılar olarak anlatılırlar. Hitit Ä°mparatorluÄŸu’nun koruyucusu GüneÅŸ Tanrıçası’nın sembolleri panter ve güvercindir. Nitelikleri doÄŸru yargı, merhamet ve otoritedir. Hepat ise Hititler için göklerin kraliçesidir. Onu ya bir aslanın üzerinde ya da tahtında otururken görürüz. Hepat sadece Orta Anadolu halklarının deÄŸil, Torosların, Halep’in de tanrıçasıdır. Ancak bereketin sembolü bir erkek tanrıdır bu kez. Tanrı Telepinus kızgın bir ÅŸekilde ÅŸehri terk eder. Å�ehirden uzaklaşır ve Anadolu bozkırında kaybolur. Yorgunluktan bitkin bir ÅŸekilde yatar ve uyur. Tanrının güçsüzlüğünde, tüm ülkeyi sis kaplar, kuraklık ve açlık olur. Ocakta kütükler söner, koyun kuzusuna, inek buzağısına bakmaz. Tanrılar ise tapınakta suskundur. Bütün canlılar açlıktan ve susuzluktan kırılmaktadır. Tanrılar kaygılanır ve Telepinus’u aramaya koyulurlar. Telepinus’un ÅŸehre geri getirilmesi ve iyileÅŸtirilmesi ile, açlık ve kuraklık biter bütün ülke normale döner. (2) Kaybolan tanrının geri dönüşü de Hititlerde bayram olarak ÅŸenliklerle kutlanmaktadır. Ayinin sonunda üzerine koyun postu asılmış bir direk tanrı önüne dikilir. Bu direk verimliliÄŸi simgeler.

Hititler madencilikte ileri oldukları kadar, doÄŸa ile uÄŸraÅŸmayı da bir yaÅŸam biçimi olarak benimsemiÅŸlerdi. Arpa ve buÄŸday ekiminin yanı sıra asma bahçelerinde üzüm yetiÅŸtirmiÅŸler, üzümden ÅŸarap yapmışlardı. Bugün Hitit Ä°mparatorluÄŸu sınırları içerisindeki bölgelerde yetiÅŸtirilen elma, kayısı, kızılcık meyveleri bizlere onların mirasıdır. Kocakarı ilacı diye küçümsediÄŸimiz birçok bitki tohumundan yapılan karışımlar, o devirlerde ilaç olarak kullanılıyordu. Henüz kırık ve kayıp Hitit tabletlerinden dolayı bu konularda ayrıntılı bilgilere ulaşılamamıştır. (3) Erkeklerin yeni dünyası yeni tanrıları keÅŸfede dursun, Anadolu halkları yine de tanrıçalarından vazgeçememiÅŸlerdi. Tarih Anadolu’da bin tanrılı Hititler’e sahne olurken, imparatorluÄŸun en güçlü dönemlerinde bile yarımadanın dört bir yanında Ana Tanrıça kültü yayılıyordu. Koca bir dünya imparatorluÄŸu kuran, yankıları Akdeniz’in karşı kıyılarından duyulan Hititler’in Anadolu halkları üzerindeki kültürel etkisi, her ÅŸeye raÄŸmen kendi halinde fazla duyulmamış olan yerli Luwi halkları kadar olamamıştır. Hitit Ä°mparatorluÄŸu’nun yıkılışı sonrası kalıntıların altından daha güçlü bir imparatorluk çıkmamıştır. Ä°mparatorluk kalıntıları üzerinde Frigya Krallığı ve küçük Anadolu beylikleri ile yaÅŸam sürerken yerli Luwi halkları güneyden kuzeye, doÄŸudan batıya, Anadolu’nun dört bir yanına özgün Anadolu mirasını taşımışlardır. Bugün bile Akdeniz’de, Ege’de, Karadeniz’de ve DoÄŸu Anadolu’da birçok yörenin adı Luwi kökenlidir. Onlar Hititler gibi ulaÅŸtıkları topraklara yeni düzenin çok tanrılı deÄŸerlerini deÄŸil, hoÅŸgörünün ve barışın tanrıçasını taşımışlardır. Bu yayılma Anadolu sınırlarını aÅŸmış, Trakya’ya, Yunanistan’a Ä°talya’ya ve Afrika’ya kadar uzanmıştır.

DoÄŸu Avrupalı bir kavim olduklarına inanılan Frigler de, Hititler gibi Orta Anadolu topraklarında hüküm sürmüşlerdi. Onlar da Hitit geleneklerini sürdürmüşler ve Anadolu’nun özgün deÄŸerleri ile bütünleÅŸmiÅŸlerdi. Hatta daha ileri giderek, bir yanda Akdeniz ve Assur’a yönlenen siyasal yayılmacılığın yanı sıra çok eskilerden beri devam eden Ana Tanrıça kültünün yayılmasını saÄŸlamışlardı. Siyasal merkez Gordion iken, yöre halklarının dinsel merkezi Midas’tı. Toprakların büyük bir bölümü rahiplere aitti. Bu topraklarda köylüler tarımla uÄŸraşırken, zanaatçılık geliÅŸmiÅŸti. Frigya’da Ana Tanrıça’nın ismi Kybele idi. Kybele’nin merkezi tapınma yeri ise kutsal sayılan Pessinus idi. Bu ÅŸehirde Kybele’yi simgeleyen taşın gökten indiÄŸine inanılırdı. Friglerden sonra Orta Anadolu’da bir çok kent çeÅŸitli kavimlerin saldırısına maruz kalarak yıkıldığı halde Pessinus bu dinsel gücü sayesinde uzun yıllar yaÅŸamıştı. Sonraları Galatlar döneminde kenti beÅŸ Frigyalı ve beÅŸ Galatlı rahip birlikte yönetmiÅŸlerdi. Lidya, Anadolu’nun batı ile kaynaÅŸtığı, yerel deÄŸerlerinin batıdan gelenlerle birleÅŸerek yeni sentezlerin oluÅŸturan bir ülke idi. Kybele, Lidya’nın da en önde gelen tanrısıydı. Tanrıçanın baÅŸkent Sartes’te büyük bir tapınağı vardı. Kybele’nin yanı sıra Artemis ve Dionysos’un da önemli bir yeri vardı Lidyalıların yaÅŸamında. Bu üçlü tanrı anlayışı Lidya dininin temel unsuruydu. Bu üç tanrı da doÄŸa tanrılarıydı. Yerli gelenekler korunmuÅŸtu ve bütün ataerkil etkilere raÄŸmen, anaerkil hayat anlayışı yeni biçimlerle mevcut düzene direniyordu.

“DoÄŸanın ulu anası”

Neolitik dönemden beri Anadolu’daki en kutsal varlık olarak bilinen Ana Tanrıça, Ege dünyasından aldığı yeni özellikleriyle, Anadolu’nun batı kıyılarında Artemis olarak ortaya çıkar. Bu kez Efes yakınlarındaki bıldırcınlar yeri Ortygia’da doÄŸurmuÅŸtur. Artemis, babası Zeus’tan sonsuza dek bakire kalmayı dilemiÅŸ ve perileri ile birlikte hep bakire kalmıştır. DoÄŸa ile içiçedir Artemis; ok, yay, at ve arabası ile birlikte gözükür. Sadece insanların dünyası ile ilgilenmez, hayvanlarla ve bitkilerle de ilgilenir. Ayın üç ayrı dönemini temsil eden Artemis’in tacı aynı zamanda, kadının geliÅŸimini de simgeler. Hilâl yeni doÄŸmuÅŸ bir kızı, yarım ay genç kızlığa geçiÅŸi, dolunay ise olgunluÄŸu, doÄŸurganlığı ve analığı anlatır. Bu üç yönüyle Artemis, ataerkil düzenin ona verdiÄŸi yeni nitelikleri; bakireliÄŸi, kadınlığı ve analığı aynı vücutta taşır. Giritli tanrıça Britomartis’in adı atlı bakire anlamına gelir. Bu tanrıça avcı kılığında daÄŸlarda köpeklerle dolaşır ve erkeklerden uzak yaÅŸar. Anadolu’nun Kybelesi bu yeni dünya deÄŸerlerinde Giritli tanrıçanın özellikleriyle benimsenmiÅŸtir. Artemis’in boynundaki gerdanlıkla da bitkiler dünyasını, gerdanlıktaki kolye ile de Orion takım yıldızlarını sembolize etmektedir. Tanrıça’nın göğsündeki nesnelerin, hurma meyveleri veya kraliçe arıyı simgelediÄŸinden dolayı erkek arı gövdeleri olduÄŸu yolunda görüşler ortaya atılmıştır. Artemis bereketi ve bolluÄŸu temsil eder. Anadolu’nun batı kıyılarında birçok yeni tanrı ortaya çıkmışken halk Artemis’i daha çok benimsemiÅŸtir. Halk ona “doÄŸanın ulu anası” diye yakarır. O da Kybele gibi bir yeryüzü tanrıçasıdır ve Ana Tanrıça’nın yeni görünümüdür. Troya savaşında Troyalılarla birliktedir ve Anadolu’yu istilacılara karşı savunur. Anadolu’nun bu güçlü tanrıçası baÅŸka ülkelere de taşınacak ve deÄŸiÅŸik isimlerle anılacaktır.

Dionysos da, Kybele ve Artemis gibi doÄŸaya dönük bir tanrıdır. Anadolu’da; Frigya ve Lidya bölgelerinin tanrısıdır. DoÄŸa ile ilgili bir çok sıfatı vardır. Ormanlarda yaÅŸar, topraktan çıkan bitkilerin ve tarımın tanrısıdır. CoÅŸkusunu bir ÅŸarap tanrısı olarak simgeler. Ä°nsanların olduÄŸu kadar vahÅŸi hayvanların da tanrısıdır, onlarla birlikte yaÅŸar. DoÄŸanın sırlarına ermek ve tanrısallaÅŸmak Dionysos dininin amacıdır. Bunun için ayinlerde ÅŸarap içilir ve sarhoÅŸ olunur. Ayinlerde insanlar, vahÅŸi hayvanlardan farksızdırlar. Tanrısal sırra eriÅŸmek onlar için doÄŸa ile yakınlaÅŸmaktır. Dionysos dininin müritleri Bakkhalar aynı Pessinus rahipleri gibi çılgınca kendilerinden geçerler. Tanrısal gerçek daÄŸlarda, ormanlarda yabani hayvanlarla birlikte coÅŸmakta gizlidir onlar için. Ä°nsan ile doÄŸa arasındaki iliÅŸkinin en yoÄŸun yaÅŸandığı aÅŸamada artık Bakkhalar tanrısallaşırlar. Å�arap ve sarhoÅŸlukla bilinçlerini aşıp tanrısal erdeme ulaşırlar.

Roma istilasıyla başkalaşan Anadolu

Yunan kavimleri Anadolu’ya ilk geldiklerinde yerli halkların direnci ile karşılaÅŸtılar. Bu anaerkil direnç yıllar boyu kırılamamış, dumanların ve yıkıntıların üstünde oluÅŸan yeni uygarlık geçmiÅŸin izlerini silememiÅŸtir. Troya Savaşı bir yönüyle anaerkil Anadolu topluluklarının yurtlarını Yunanlı istilacılara karşı savunmasıydı. Akha ordusu Troya açıklarında belirdiÄŸinde, onları sadece Troyalılar deÄŸil bütün Anadolu halkları bekliyordu. Anadolu ilk defa batıdan gelen tehlikeye karşı birlik olmuÅŸtu. Homeros Ä°lyada’da Troyalılar’ın yanında savaÅŸa katılan Anadolu halklarını tek tek anlatır. Çanakkale’den Dardanieliler, Ä°da Dağı’nın eteklerinden Zeleialılar, Mysia bölgesinden Apaisoslular, Troya yakınlarındaki Praktios’ta oturanlar Troyalılar’ın yardımına gelirler. Ege kıyılarından, Ä°zmir’in kuzeyinden Pelasglar, Aksios (Vardar Irmağı) kıyılarından, Payhlagonialı krallar Parthenios ırmağı kıyısındaki saraylarını bırakıp Troya’ya ulaşırlar. Mysialılar ve Frigyalılar uzak yurtlarını bırakıp büyük bir arzuyla katılırlar Anadolu direniÅŸine. Karialılar çok uzaklardan güzel Miletos’tan, Likyalılar ise anaforlu Ksanthos’tan uzun yolculuklarla Troya’ya eriÅŸirler.

Yunan iÅŸgali sonrası yıllarca direnen Anadolu’nun anaerkil halkları için artık istilalar dönemi de baÅŸlıyordu. Romalılar Pessunus’dan Anadolu’nun binlerce yıllık Kybelesi’ni Roma’ya taşıma seferinde bu toprakları tanıdılar. Artık Anadolu iyiden iyiye ısınıyordu. Batının yükselen yeni imparatorluÄŸu bütün baÅŸkaldırılara raÄŸmen iç bölgelere kadar sızmıştı. Batıdan Roma’nın doÄŸudan ise baÅŸka bir istilacı gücün Perslerin kıskacındaydı Anadolu. Zor yıllar baÅŸlamıştı. Toprağın verdiÄŸi bütün zahmetlere yenileri eklenmiÅŸti: EmeÄŸin yeni sömürücüleri. Troyalılar’ın torunları olduklarına inanan Romalılar, önceleri Anadolu’ya pek ilgi göstermeseler de MÖ 190 tarihinde Suriye Kralı Antiokhos’un peÅŸi sıra gelerek bu topraklara gemilerini yanaÅŸtırdılar. Romalıların Anadolu çıkartması Å�arap Tanrısı Dionysos’un baÅŸ tanrı olduÄŸu Teos’la baÅŸladı. Bu savaÅŸtan galip çıkan Roma ordusu için artık Anadolu kapıları açılır. Phokaialılar da (Foçalılar) Roma istilasına uzun süre direnirler ama Antiokhos’tan yardım gelmeyince kentin kapılarını açmak zorunda kaldılar ve Phokaia yaÄŸmalandı. Magnesia (Manisa) yakınlarına çekilen Antiokhos kesin bir yenilgiye uÄŸradı. (4)

Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun iÅŸgal ettiÄŸi Anadolu topraklarında oluÅŸturulan eyaletler imparatorluÄŸun olduÄŸu kadar kiÅŸiler için de baÅŸlıca zenginlik kaynağı olmuÅŸtu. Eyaletler Roma halkının ganimeti sayılırdı. Halkın elindeki altın ve gümüş alınır ve askerler de geri kalanı yaÄŸma ederlerdi. Ä°mparatorluk, maden ve taÅŸ ocaklarına, tuzlalar, tersaneler, ormanlar ve her türlü taşınmaz mala el koyarlardı. Bu ÅŸekilde elde edilen zenginlik Anadolu’dan Roma’ya akardı. (5)

Batı Anadolu bir Roma eyaletine dönüşünce, Romalılar üç ayrı kanaldan egemenlikleri altında tuttukları kentleri sömürmeye baÅŸlar. Eyalet valileri Roma’dan aldığı yetkileri çoÄŸu zaman kötüye kullanarak kendi çıkarlarını ön planda tuttu. Valilerin bu tutumu karşısında politik kariyerlerini eyaletlerden gelen rüşvetlerle saÄŸlayan Romalı politikacılar ortamdan yararlandıkları için sessiz kaldılar. Vergi toplama iÅŸi ihale ile en yüksek fiyatı veren ortaklığa verildiÄŸinden, Anadolu halklarını günden güne fakirleÅŸti. Dahası ağır vergi yüklerini ödeyemeyen halka borç verip faizle para kazanma peÅŸinde koÅŸan Romalı banker ve tacirlerin sayısı her geçen gün arttı.

Roma zulmü devam ederken, Aziz Paulos, Yahudi kurallarından arındırılmış yeni bir dini batı dünyasına tanıttı. Bu amaç için Anadolu topraklarını çok arşınladı. Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun doÄŸu kesimlerinde kölelerin ve ezilenlerin baÅŸkaldırısıydı Hıristiyanlık. Ä°mparatorluÄŸun çıkarları ile çatıştığından ezilmeye çalışıldı. Köleci toplum Hıristiyanlıkla dönüşüm sürecine girmiÅŸ, feodal toplum yapısı oluÅŸmaya baÅŸlamıştı. Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun Anadolu’yu iÅŸgali sonrası Artemis, diÄŸer tanrılara raÄŸmen batı kıyılarının vazgeçilmez tanrıçasıydı. Sonraları Hıristiyanlığın hızlı yayılmacılığına raÄŸmen antik Artemis kültü varlığını ve gücünü uzun süre korudu. MS 53′de Efes’e gelen Aziz Paulos üç yıl boyunca Hıristiyanlığı yaygınlaÅŸtırmak için baÅŸarılı çalışmalar yaptıysa da güçlü bir dirençle karşılaÅŸtı.

Her ÅŸeye raÄŸmen yozlaÅŸan Artemis kültü, soylu ve yüksek tabakadan insanların hizmetine girmiÅŸti. Efes’te Artemis’e sunulan giysi ve takılar kendine özgü bir ticaret sistemi oluÅŸturmuÅŸtu. Tapınaktaki tanrıça heykeline giydirilen bu ziynet eÅŸyaları aynı anda kullanılamadığından seçilen zengin ailelerin kızları bu görevi üstlenir ve giyerlerdi. Bu giysilerin ve takıların sık sık deÄŸiÅŸtirilmesi gümüş ustaları için çok iyi bir pazardı. Bu nedenle Aziz Paulos’un çalışmaları en çok onları rahatsız etmiÅŸti. Demetrios adlı bir gümüş ustası mesleÄŸinin tehlikeye gireceÄŸini sezerek, meslektaÅŸlarından oluÅŸan bir heyetle tiyatroda Aziz Paulos’un vaazinde halkı kışkırtır. Halk hep bir ağızdan “Yücedir Efeslilerin Artemis’i” diye bağırır. Halkın yatıştırılması için kent meclisinin sözcüleri açıklama yaparak Artemis’in yüceliÄŸini vurgularlar. Bütün direnmelere raÄŸmen toplumsal deÄŸiÅŸim engellenemezdi. Ancak geçmiÅŸin deÄŸerleri bir ÅŸekilde biçim deÄŸiÅŸtirerek yeni toplum yapısına uyum göstererek yaÅŸamaya devam etmeliydi. Artemis çoktan HıristiyanlaÅŸarak Meryem Ana olmuÅŸtu. Ä°branice’de genç kız anlamına gelen “almah” sözcüğü; Yunanca’ya “bakire”ye dönüştü. (6) Meryem de Artemis gibi bakire idi. Hıristiyanlar kilisenin ilk zamanlarında Meryem’in Artemis ile karıştırılması kaygısıyla ona tapınmaktan çekinmiÅŸler ama sonraları, ona tanrı anası anlamına gelen Theotokos sıfatını vermiÅŸlerdir. Theotokos sıfatı 5. yüzyılda tanrı ve insan arasındaki ayrımı bir karmaÅŸaya dönüştürdüğü gerekçesiyle kaldırılmak istenmiÅŸtir. Bu öneri Efes Konsili’nde reddedilmiÅŸtir. Meryem Ana Evi’nin bulunduÄŸu Arvilia vadisinde yapılan arkeolojik kazılarda Artemis’e ait bir çok adak kalıntısı bulunmuÅŸtur.

Leto’nun Artemis’i doÄŸurduÄŸu bıldırcınlar yeri Ortygia aynı zamanda Meryem Ana’nın evinin yeridir. Evin aÅŸağısındaki vadide eskiden Tanrıça Artemis için festivaller yapılırdı. Sonraki yıllarda Meryem Ana sevgisi bütün Anadolu’ya yayılacak, Anadolu halkları Ä°slamlaşırken Hıristiyanlığı terk edecekler fakat Meryem Ana’yı yine de çok seveceklerdi. Hıristiyanlık, Anadolu’nun eski tanrısal destanlarından etkilenmiÅŸ, öyküler deÄŸiÅŸik biçimlerde ermiÅŸ destanlarına dönüşmüştür; Kapadokya’da yaÅŸayan ErmiÅŸ Georgios’un burnundan alevler çıkaran canavarı öldürmesi gibi. Hıristiyanlığın kutsal günlerinin çoÄŸu eski çok tanrılı çaÄŸlardaki günlerinin devamıdır. Meryem Ana’nın gökyüzüne uçuÅŸu ve Artemis bayram günleri çakışmaktadır. Çoktanrılı dünyanın tapınakları yeni dünyanın görkemli kiliselerine dönüşür. Kısaca Anadolu’da Hıristiyanlığın yayılmasıyla baÅŸlayan RumlaÅŸma hareketi Anadolu’nun dışındaki coÄŸrafi alanlardan gelen göçlerle deÄŸil tamamen kültürel bir sentezle oluÅŸmuÅŸtur. Helen dili uzun yıllar batı bölgelerini etkilemiÅŸ ancak, Anadolu’nun yerli dilleri, Hıristiyanlığın yaygınlaÅŸtığı dönemlere deÄŸin devam etmiÅŸti. Ä°ncil’in Helen dilinde yazılmış olması Helen dilinin yaygınlaÅŸmasını saÄŸladı. Senelerce imparatorluÄŸun kuytu köşelerinde yaÅŸayan Hıristiyan inancı, Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun resmi dini olmasıyla Anadolu’da hızla yayıldı. Yine de Anadolu’nun yerel kültürleri Frigya, Pontus, Kapadokya’da varlığını direnerek sürdürdü. Roma döneminde Batı Anadolu’da kentleÅŸmenin de artmasıyla birlikte Anadolu nüfusunda da artış olmuÅŸtu. Kentlerde yoÄŸunlaÅŸan bu nüfus hareketi, Anadolu halklarına yeni bir kimlik kazandırıyordu.

Hıristiyanlığın etkisiyle ağırlığını hissettiren RumlaÅŸma süreci DoÄŸu Roma’nın bölgede etkili güç olmasıyla, bölge halklarının kimliÄŸini temsil eder konuma gelmiÅŸtir. Bizans artık Anadolu’da etkin bir güçtür ve Ä°stanbul bu gücün odağıdır. Bizans’ın ilk yıllarında ekonomik açıdan parlak bir dönemin baÅŸlangıcıydı. Batı Roma’nın çöküşü ile Anadolu topraklarında kurulmuÅŸ olan imparatorluÄŸun baÅŸkenti, Balkanlar’dan gelen halk kitleleriyle artmış, daha önce Batı Anadolu kentlerinin taşıdığı ekonomik ağırlık merkezini Ä°stanbul’a kaydırmıştı. Ä°mparatorluÄŸun Ä°stanbul üzerindeki etkinliÄŸinin artmasıyla birlikte ekonomik, kültürel, dinsel çeliÅŸkiler de ön plana çıkmıştı. Hipodromda yapılan at yarışlarında bazı at sürücülerinin yeÅŸil, bazılarının da mavi gömlek giymesi zamanla halklar arasında bölünmeye yol açmış, mavi ve yeÅŸil varolan çeliÅŸkilerin simgesel renkleri olmuÅŸtu. Her iki örgütün de tabanı yoksul sınıflara dayandığı halde, maviler aristokratların, saray bürokratlarının desteÄŸini almış, yeÅŸiller ise; daha çok Anadolu’nun iç bölgelerinden gelen yerli zanaatkarlar ve ticaret erbaplarından oluÅŸmuÅŸtu. Ä°mparatorluÄŸun katı ve merkezi Ortodoks kimliÄŸini benimseyen maviler her zaman imparatorun da desteÄŸini almışlardı. YeÅŸiller mezhep farklılıklarına daha hoÅŸgörülü ve eÄŸilimli iken maviler Ortodoks kilisesine çok katı bir ÅŸekilde baÄŸlı idiler. Ä°mparatorluÄŸun Mavilerden yana olan açık tutumu çeliÅŸkileri daha da artırdı ve mavileri zorba, yeÅŸilleri ise kentin maÄŸdurları durumuna düşürdü. Ancak imparatorluÄŸun yoksul kitlelere karşı haksız tutumu kentte büyük bir ayaklanmaya neden oldu ve kitleleri aynı saflarda birleÅŸtirdi. Ä°mparator ve imparatoriçeyi kentten kaçma noktasına getiren bu ayaklanma mavilerin saraydan yana cephe deÄŸiÅŸtirmesiyle güçlükle bastırılabildi. Bu kent Bizans sonrası tarihlerde de kargaÅŸalara meydan olacak ve kentin hakimleri bu korkuyu hep hissedeceklerdi.

Ä°mparator, Ä°stanbul surları içinde Anadolu’dan kopuk, ÅŸaÅŸaalı yaÅŸamını sürdüredursun, Anadolu halkları tam bir merkezi yönetim kıskacında sömürülüyorlardı. Gerçi kölecilik yerini topraÄŸa baÄŸlı yarı özgür köylülüğe bırakmıştı. Bizans yönetimi bu köylülere arazi sahipleri tarafından baskılar uyguluyordu. Zamanla orta sınıflar yok edilerek büyük arazi sahipleri küçük arazileri ele geçiriyorlar, halkı yarı köle durumuna düşürüyorlardı. Ä°mparatorluk askeri gücünü oluÅŸturan köylüleri bu yeni geliÅŸmelerden korumak amacıyla, büyük arazi sahiplerinin daha da güçlenmesine izin vermedi. Bu kararlar Anadolu’da daha sonraki yüzyıllarda da devam edecek olan yarı feodal sömürü düzeninin temellerini oluÅŸturdu. Aristokrasinin geliÅŸmesi bu ÅŸekilde engellenmiÅŸti. Hıristiyan olmayan halklara uygulanan vergi düzeni, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Ä°slam dininden olmayanlara karşı uygulanan reaya düzenine dönüştü.

Türklerin Anadolu’ya geliÅŸi öncesinde, Bizans bünyesindeki Rum halkı, batıdan gelen Helen halklarının oluÅŸturduÄŸu bir toplum deÄŸildi. Helen yayılmacılığı Batı Anadolu toprakları ile sınırlı kalmış, iç bölgelere pek fazla geçiÅŸ olmamıştı. Anadolu’nun yerli halkları imparatorluk bünyesinde RumlaÅŸmış ancak yine de eski kültürel ve geleneksel deÄŸerlerini devam ettirmiÅŸlerdi. Bu dönem Anadolu için bir HelenleÅŸme dönemi deÄŸil, Anadolu’nun yerel deÄŸerlerinin yaÅŸandığı RumlaÅŸma dönemi idi.

Birkaç yüzyılda Anadolu’da oluÅŸturulan Büyük Selçuklu uygarlığı, sadece Türklerin oluÅŸturduÄŸu bir kültürel birikim deÄŸil, ağırlıklı olarak binlerce yıldır Anadolu birikiminin ürünüdür. Kırsal alanlarda yaÅŸamı kabullenmiÅŸ Türkmen boylarının öylesine görkemli bir kültür oluÅŸturmaları bilimsel açıdan mümkün deÄŸildir. Kaldı ki, Anadolu’ya Ä°ran üzerinden gelen Türkler beraberlerinde köklü Pers kültürünü de taşımışlardır. Ä°sa’dan sonra binli yılların baÅŸlangıcında Orta Asya’dan gelen Türkmen boyları uzun yıllar Ä°ran’la iç içe yaÅŸamışlardı. Anadolu topraklarına geçerken beraberlerindeki Ä°ranlıları da bu topraklara taşımışlardı. (7) Görkemli Ä°ran kültüründen etkilenen Selçuklu hükümdarları saraylarında Türkçe yerine Farsça konuÅŸmuÅŸlar, imparatorluÄŸun resmi dili olarak da Farsçayı tercih etmiÅŸlerdi. Her ÅŸeye raÄŸmen Malazgirt sonrası kitlesel Türkmen göçleri Anadolu’yu geniÅŸ ölçüde TürkleÅŸtirmiÅŸtir. Sonraları MS 1300′lü yıllarda özellikle batı Anadolu’ya kitlesel Türk göçleri baÅŸlamış, Anadolu’daki Türk yoÄŸunluÄŸu bu göçlerle birlikte diÄŸer halklara nazaran artmıştır.

Babai ayaklanması

12. ve 13. yüzyıllarda Anadolu halklarının, özellikle göçebe Türkmenler’in ekonomik ve toplumsal durumu oldukça kötüydü. Anadolu Selçuklu Devleti’nin resmi dini Sünni Ä°slam’dır. Devletin çıkarları ve dinin çıkarları aynıdır. Bu anlayış çerçevesinde din adamları ile devlet arasında bir iÅŸbirliÄŸi vardır. Selçuklu sultanlarının halka karşı zalim tutumları ve iÅŸkenceci uygulamaları halkta merkezi otoriteye karşı güçlü bir tavır geliÅŸtirmiÅŸti. Baba Ä°lyas bu tepkinin simgesiydi. Ekonomik yapıdaki bozulmalar ve yarı feodal yapı içerisinde yeni zengin kitlelerin ortaya çıkması, diÄŸer yanda halkın gitgide yoksullaÅŸması büyük çeliÅŸkiler yaratıyor bir isyanın koÅŸulları her geçen gün hazırlanıyordu. Bütün bu nedenlerin yanında, Selçuklu’nun Ä°ran Bizans karışımı yönetim geleneÄŸini Ä°slam ilkeleriyle yaÅŸatma çabasına karşılık, Heterodoks derviÅŸlerin etkilediÄŸi halkların daha farklı bir Ä°slam anlayışıydı. Bu farklı görüş ve yaÅŸam biçimi her geçen gün göçebeleri, köylüleri, zanaatçıları ve Hıristiyan kitleleri etkiliyor ve bu durum saraydakilerin hoÅŸuna gitmiyordu. Baba Ä°lyas’ın üzerine Selçuklu Sultanı tarafından asker gönderilmesi ve sığındığı Amasya Kalesi’nde öldürülmesi bardağı taşıran son damla idi. Anadolu ayaÄŸa kalkmıştı. Sırasıyla Adıyaman, Gerger, Kahta ve Malatya’ya ulaÅŸmıştı ayaklanan topluluk. Her ulaşılan yerde kalabalıklar kadın, erkek, çocuk hep birlikte ilerliyorlardı. Baba Ä°shak önderliÄŸinde Malatya’da, Elbistan’da, Sıvas’ta, Amasya’da, Kayseri’de Selçuklu orduları bozguna uÄŸratıldı. Babailerin Konya’ya gireceÄŸinden korkan sultan, sarayını terk edip kaçtı ama tüm mal varlığı ile seferber ettiÄŸi Selçuklu orduları KırÅŸehir-Malya’da 4.000 Babai’yi kılıçtan geçirerek ayaklanmaya son verdiler. (8)

Babai ayaklanmasını bastıran Anadolu Selçuklu Devleti, kendi halkı ile yaptığı bu savaÅŸtan sonunda galip çıkmıştı ama, bu yıpratıcı dönem devletin çöküşüne neden olmuÅŸtur. Köylüler, zanaatçılar, göçebe Türkmenler ile devletin baÄŸları tamamen kopmuÅŸtu. Heterodoks derviÅŸler halka devletin inanç ve düşünce sisteminden daha farklı bir yaÅŸam biçimini kabul ettirmiÅŸler ancak sınıfsal bir kopuÅŸ baÅŸlamıştı. Devlet MoÄŸol saldırıları karşısında güçsüz kalmış, fazla bir direniÅŸ gösterememiÅŸti. Anadolu halkları da MoÄŸollar’a direnmiÅŸler ama bu direniÅŸ Selçuklu ile birlikte olmamıştı. Ayaklanmanın oluÅŸturduÄŸu kararsız ortam Osmanlı BeyliÄŸi’ne yaramış, Heterodoks derviÅŸlerle uzlaÅŸmacı iliÅŸkiler geliÅŸtirerek Anadolu toprakları üzerinde kararlı bir devlet yapısı oluÅŸturmuÅŸlardır. Bu dönemde Osmanlılar’ın Hacı BektaÅŸ ile olumlu iliÅŸkileri Anadolu’nun fethini kolaylaÅŸtırmıştır. Yeni devlet düzeni ile baÅŸlangıçtaki uzlaÅŸma zamanla bozulmuÅŸ, ancak Osmanlı ile zaman zaman sürtüşmeler yaÅŸansa da Anadolu Selçuklu dönemine nazaran daha yakın iliÅŸkiler yaÅŸanmıştır.

Logos-Söz-Kelam

Ä°sa’dan beÅŸyüz yıl önce sürekli akış öğretisi ile diyalektik düşüncenin temellerini atan Herakleitos, söz anlamına gelen Logos sözcüğünü aÅŸağıdaki gibi tanımlamıştır:

“Nasıl ateÅŸe yaklaÅŸtırılan kömürler baÅŸkalaÅŸarak ateÅŸlenir, uzaklaÅŸtırılınca da sönerse, ruhumuz da ortaklaÅŸa olanın ardından giderse logostan pay alır, ayrılırsa logossuzdur. Us ile konuÅŸmak isteyenler herkesle ortaklaÅŸa olan ile kendini güçlendirmelidir… Dünya birdir, ne bir tanrı tarafından yaratılmıştır ne de insan tarafından, bir yasaya göre yanan ve bir yasaya göre sönen ve başı sonu olmayan bir ateÅŸtir.” (9) Ona göre bütün ÅŸeyleri ateÅŸ yönetir ve sürekli yaÅŸayan ateÅŸtir. AteÅŸ bir gün gelecek bütün ÅŸeyleri yargılayıp yakacaktır. Herakleitos’a göre evrensel birlik logos kavramı ile anlaşılabilir. Evren ona göre logoslu ve usludur. Bizler tanrısal logosu nefes alırken içimize çekiyoruz ve sonra bedenden dışarı çıkınca da bütün evrenin ruhuna geri dönüyor. Herakleitos’a göre logos var olan her ÅŸeyi yöneten tek ve deÄŸiÅŸmez doÄŸa kanunudur. Bu kavram daha sonra antikçaÄŸ düşünce ve inançlarına dinsel bir boyut getiren stoacılar tarafından tanrısallaÅŸtırılmış, istemeden de olsa Hıristiyan dünya ile bir baÄŸ kurulmasını saÄŸlamışlardır. Herakleitos’un Ä°sa’dan beÅŸ yüz yıl evvel tanımladığı logos, Ä°ncil’de tanrısal bir kimlik kazanmıştır. Meryem Ana’yı yurdundan koparıp Batı Anadolu’ya, Efes’e getirildiÄŸine inanılan Aziz Jean’ın Ä°ncili ÅŸu sözlerle baÅŸlar; “BaÅŸlangıçta söz vardı ve söz Tanrı ile beraberdi ve söz Tanrı idi.” (10) Logos kavramının felsefi boyutu Hıristiyan dinine bu ÅŸekilde yansıtılır.

Logos kavramının Ä°slamiyet’in geliÅŸi sonrasında Anadolu topraklarında kitlesel bir din felsefesine dönüşmesinde Ä°ranlı Hurufiler’in etkileri ile olmuÅŸtur. Ä°ran topraklarında barınamayarak kaçan Hurufiler, Hacı BektaÅŸi Veli tarikatına sığınmışlar ve BektaÅŸi inançlarına da oldukça katkıda bulunmuÅŸlardır. Hurufiler’e göre Tanrı gizli bir hazinedir. Varlığı ve özü sesten oluÅŸur. Sesin ortaya çıkması ile de evren oluÅŸmuÅŸtur. Tanrı kendi siluetini insanın yüzünde göstermiÅŸtir. Ä°nsanı, tanrıdan ayıran ise kelam yani sözdür.

Tanrıya, tanrının ölümsüzlüğüne ulaşmanın tek yolunun, onu ancak gerçek anlamda sevmekle mümkün olacağını söyleyen Platoncu görüş Anadolu topraklarında devletin İslam anlayışından farklı olarak yeniden kimlik kazanmıştır: Tasavvuf. Bu yeni din felsefesi sevgi üzerine kurulmuştur. Tasavvuf inancının özü yoktan varolma değil, tanrıdan oluşmadır. İnsan ve tanrı birlik içindedirler. Tanrı insanın ağzından konuşur, insan da konuşan bir tanrıdır.

İslam, tanrının yüceliğini ulaşılmaz kılar ve insanın tanrı tarafından yoktan yaratılmasını dolayısıyla tanrının ululuğunu ön plana çıkarır. Tasavvufta ise tanrı, insan ile birlik içindedir. Yaratılış yoktan varolma değil, tanrının insan vücudunda görünüşüdür. Dolayısıyla ölüm yoktur, sürekli bir varoluş vardır. İnsanın suç olan eylemlerinden dolayı yargılanması, aynı zamanda insan olan tanrının kendi kendini yargılamasıdır. Tanrı göğün yedi katında değil, bilinen görünen ve konuşan bir varlıktır. Tasavvufta din olgusu korku üzerine değil, sevgi üzerine kurulmuştur. Otoriteyi ellerinde tutan hükümdarlar ya da krallar, tarihte dini de korku unsuru olarak halklara karşı kullanmışlardır. Onların din anlayışında cehennem, mahşer günü ve ateş korkuyu ön plana çıkarmaktadır. Ancak tasavvuftaki tanrı sevgisi ve dostluğu bu korkuları ortadan kaldırmaktadır.

Tasavvufun doğaya bakış açısı da farklıdır. İktidarların İslam anlayışında tanrı doğayı yaratmıştır ve canlılar evreninde insan ön plandadır. Tasavvufa göre ise, canlı cansız bütün varlıklar tanrının kendisidir. Hepsinin ayrı ayrı kişilikleri vardır. Bir bütün olarak evren tanrının kendisidir. Devletin resmi İslam anlayışı kadınları peçelere büründürerek ev ve haremlere hapsederken, Anadolu halklarının benimsediği tanrısal hayat, kadını ve erkeği dinsel törenlerde bile yan yana getirmiştir.

Kapadokya ermiÅŸleri

Türkmen boylarının Anadolu’yu yurt edinmesi ile Anadolu’daki kültürel etkileÅŸim ve deÄŸiÅŸimler ağırlıklı olarak iki önemli kaynaktan beslenmiÅŸlerdir. Bunlar Ahmet Yesevi’nin görüşlerini dile getiren Yesevilik ve BektaÅŸilik’tir. Bu iki görüşün de Horasan’dan geldikleri iddiasıyla birbiriyle iç içe oldukları savunulsa da, temelde önemli farklılıkları vardır. Her iki görüş de Anadolu halklarının Ä°slam’a bakış açılarını Arap kültüründen farklı olarak etkilemiÅŸ ve eski deÄŸerlerle yenilerini kaynaÅŸtırmışlardır.

Yesevilik, devletin Ä°slam anlayışına daha yakın gözükse de AraplaÅŸmış bir Ä°slam düşüncesi anlamına gelmez. Asya Türkleri’nin yaÅŸam anlayışını Ä°slam’la bütünleÅŸtirmiÅŸ, Ä°slam öncesi Türk halklarının yaÅŸam biçimini, kültürel deÄŸerlerini, geleneklerini ve törelerini Ä°slam inancı ile kaynaÅŸtırmıştır. Asya’da tohumları atılan bu akım, Ä°ran üzerinden Anadolu’ya gelirken Türkmen halkları tarafından desteklenmiÅŸtir. BektaÅŸilik ise Anadolu’nun binlerce yıllık kültürel deÄŸerleri ile daha farklı bir Ä°slam düşünce akımı yaratmıştır. BektaÅŸilerin tasavvuf anlayışı ve yorumu, ilk çaÄŸlardaki Anadolu halklarının doÄŸa ile içiçe olan dinsel deÄŸerlerine benzer bir din düşüncesidir. BektaÅŸilerin dinsel törenleri Diyonsos dininin müritleri Bakkhalar’ın törenleriyle benzerlikler içerir. Her ikisinde de törenlere kadınlar da katılır.

Anadolu’daki bir çok erenler gibi Hacı BektaÅŸi Veli’nin de kökleri Horasan’da aranmıştır. Bu Horasanlı yakıştırması o dönemin erenleri için kullanılan genel terimdir Ancak sonraları içeriÄŸi unutularak Horasan diyarından gelenler olarak yorumlanmıştır. (11) Ä°ster Horasan’dan gelsin, ister Kapadokyalı olsun Hacı BektaÅŸi Veli diÄŸer erenler gibi Anadolu’nun binlerce yıllık köklü deÄŸerlerini yeniden yorumlayarak Türkmen ve yerli Rum halklarının yeni yaÅŸamına uyarlamıştır.

Anadolu halklarının ekonomik ve siyasi olarak bütünleÅŸip birlik oluÅŸturmaları, din ve mezhep ayrımı gözetmeyen Ahilik örgütü ile olmuÅŸtur. Bu örgüt bütün zanaatçıları, çiftçileri ve esnafı aynı birlik altında birleÅŸtirmiÅŸtir. Bir devlet bütünlüğü saÄŸlanamayan kararsız Anadolu ortamında bu meslek birliÄŸi halkları birbirine daha da yaklaÅŸtırmıştır. Genç Osmanlı Devleti’nin ekonomik ve siyasi gücü bu örgütle artmıştır. Anadolu’da Ahilik örgütü ile bir pazar ekonomisi oluÅŸturulmuÅŸ ve malların kalitesi artmış, çeÅŸitli standartlarda üretim baÅŸlamıştır. Bu örgütün kurucusu da Kapadokya özellikle KırÅŸehir yöresinde yaÅŸamış olan Ahi Evren’dir. Acılı ve zor bir hayat yaÅŸayan Ahi Evren, Selçuklular’ın ve MoÄŸollar’ın zulmünden nasibini almıştır. Ancak Anadolu halklarına kazandırdıkları unutulmamış, Fatih döneminde Ahilik örgütü yasaklansa da, halklar arasında bu meslek birliÄŸi yaÅŸatılmıştır. Ahi Evren de tıpkı mitolojik dönemlerin Herakles’i gibi, Hıristiyan dünyasının Kapadokyalı Aziz Georgios’u gibi ejderha ile uÄŸraşır, ama o savaÅŸmaz, korkunç yaratığı duası ile yola getirir.

Ahi Evren, Anadolu Bacıları (Bacıyan-i Rum) örgütünün kurucusu Fatma Bacı’nın eÅŸidir. Anadolu’daki büyük bir kadın örgütlenmesi olan bu örgüt kadın erkek ayrımını kabul etmemiÅŸ kökleri Anadolu’nun binlerce yıllık anaerkil yapısına uzanan kadının gücünü tekrar hatırlatmıştır. Sufiler Anadolu’nun Ä°slam ile deÄŸiÅŸen yeni inanç sisteminde, dine farklı bir yorum getirerek kadını güçlü kılmışlardır. Kuran’da erkeklerin kadınlardan üstün olduÄŸu hakkındaki ayette bulunan erkek kelimesinin aslında er olduÄŸunu ve kadının da erlik mertebesine ulaÅŸabileceÄŸini söylemiÅŸlerdir. Fatma Bacı ve Hatun Ana, Hacı BektaÅŸi Veli tarafından sayılan ve sevilen insanlardır. Kadınların oluÅŸturduÄŸu bu birliÄŸin eski Türk geleneklerine pek uymadığı, aksine antik dönem kadınlarının (Amazonlar ve Bakkhalar) devamı niteliÄŸi taşıması, gerçeÄŸe daha yakın gözüküyor.

Türkler’in Anadolu halkları ile kültürel etkileÅŸimi, kaçınılmaz olarak ırksal bir kaynaÅŸmanın ürünüdür. Anadolu’daki büyük etnik grupların, özellikle Ermeniler, Rumlar ve Kürtler’in yüzyıllar boyu köylerde ve kentlerin bir çok mahallelerinde yerel deÄŸerlerini yitirmeden 20. yüzyıla kadar yaÅŸamaya devam ettikleri bilinmektedir. Ancak bu toplumların büyük bölümü Türkmen boylarının Anadolu’ya gelmeleri ile birlikte Ä°slamlaÅŸmışlardır. Son zamanlardaki bilimsel araÅŸtırmalar Anadolu’da yaÅŸayan Türklerin ırksal özelliklerinin, Orta Asya Türkleri’nden çok farklı olduÄŸunu göstermiÅŸtir. Gerek Selçuklu, gerekse Osmanlı dönemlerinde ulus olarak Türk kavramı kabul edilmemiÅŸ, hatta tersine bir aÅŸağılama unsuru olarak kullanılmıştır. Onlar daha çok Selçuklu veya Osmanlı olarak tanınmayı yeÄŸlemiÅŸlerdir. Ä°ktidarlarındaki saraylarda, Türk sözcüğü göçebe Türkmen toplulukları için aÅŸağılama amacıyla kullanılmıştır. Türklerin Anadolu’ya gelmesiyle Rumların da Anadolu’yu terk ettiÄŸi görüşü inandırıcı deÄŸildir. Bunun aksi olan Türkmenlerin Anadolu halkları içinde soy olarak eridiÄŸi görüşü de aynı ölçüde yanlıştır. Yerli halk Türkler’in gelmesi ile büyük oranda TürkleÅŸmiÅŸ ancak aynı zamanda çeÅŸitli etnik gruplar günümüze dek varlıklarını kısmen korumuÅŸlardır.

Özellikle Osmanlı Dönemi’nde Müslümanlarla Hıristiyanlar arasında yapılan evlilikler, hem devlet düzeyinde hem de halklar düzeyinde bütünleÅŸen bu yeni kimliÄŸin çatısını oluÅŸturmuÅŸ; Osmanlı’nın uluslaÅŸma sürecini hızlandırmıştır. RumlaÅŸma sürecinde Hıristiyanlığı benimsemiÅŸ olan yerli halklar, OsmanlılaÅŸma sürecinde de Ä°slam’ı benimsemiÅŸlerdir. Anadolu Hıristiyanları’nın kısa bir süreçten sonra Müslümanlığı benimsemelerinin ana nedenlerinden biri, kökleri binlerce yıla dayanan Anadolu kültürünü, Ortodoks bir süreçte baskı altında tutan eski rejimin yerine daha hoÅŸgörülü ve yerli halkların deÄŸerlerine daha yakın olan Alevi kimliÄŸi ile uzlaÅŸmalarıdır. Bu yeni din anlayışı Hıristiyanlık öncesi doÄŸaya dönük inanç biçimi ile örtüşmüş, dahası ona özündeki zenginlikleri katmıştı. Anadolu topraklarına ulaÅŸan Türk boyları ile Anadolu dışında yaÅŸayan Türkler arasında önemli farklılıklar oluÅŸmuÅŸtur. Anadolu’da kurulan Türk devletlerinin yapısı diÄŸer Hun, Uygur ve Göktürk devlet yapılarından farklıydı. Selçuklu ve Osmanlı devlet geleneÄŸi köklerini Orta Asya’dan çok, Anadolu’da daha evvel kurulan devlet geleneklerine dayandırıyordu. Ä°ran ve Bizans etkisi baskındı. Bu kültür ve uygarlık birikimi Türk devletlerinin yeni yapısının mayası olmuÅŸtu. Özellikle kamu hukuku, Bizans kamu hukuku ile benzerlikler taşımaktadır.

Kültürel anlamda sürekliliÄŸin en önemli kanıtı Anadolu’daki coÄŸrafi bölgelerin, kentlerin, ırmakların isimlerindeki ardıllıktır. Bu isimlerin çoÄŸunlunun kökleri 4.000 yıl öncesine dayanır. Anadolu’nun bir Roma Ãœlkesi haline geldiÄŸi dönemlere ve Araplar’dan alınan isimlerde bunlara eklenmiÅŸtir. TürkleÅŸme döneminde bu isimler küçük deÄŸiÅŸikliklerle devam etmiÅŸtir. Eski Helen dilindeki bazı sözcükler ve takılar Türkçe’ye aynı ÅŸekilde yansımıştır. Türkçe’nin yüzlerce yıl Anadolu’da egemen olması ile Rumca’ya da etkileri olmuÅŸtur. Bu ÅŸekilde, bir dil kaynaÅŸması oluÅŸmuÅŸtur. DoÄŸu Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun baskıcı ve merkeziyetçi yönetim anlayışından bıkan kitleler, Türkmenlerin yönetiminde eskisine nazaran daha esnek bir anlayışla karşılaÅŸmışlar; imparatorluÄŸun baskısından yılan diÄŸer etnik kitleler ise yine aynı nedenlerle Türkmen idaresini benimsemiÅŸlerdir. Türklerle çok çabuk kaynaÅŸan yerli halklar yukarıda belirtilen ekonomik ve siyasi nedenlerden dolayı Müslümanlığı benimsemiÅŸler, geçmiÅŸteki binlerce yıllık kültürel zenginliklerini de Anadolu’nun bu yeni efendilerine benimsetmiÅŸlerdir. Anadolu’nun çeÅŸitli yerlerinde yöresel olarak toplu din deÄŸiÅŸtirmeleri olmuÅŸtur. Kars’ta, Samsun’da, Amasya’da, Aydın’da, Bolu’da, Aydın’da ve Girit’te topluca Ä°slam’ı seçen Rumlar, Ermeniler ve Gürcüler vardır. Anadolu tarihinde büyük bir eÅŸitlikçi ayaklanmaya neden olan Å�eyh Bedreddin’in de annesi bir Rum tekfurunun kızı idi.

Ortak mülkiyeti savunan görüşleri ile Anadolu’nun çeÅŸitli yerlerinde kitleleri etkileyen Å�eyh Bedreddin aynı zamanda felsefi boyutta da büyük bir düşünürdür. Ona göre doÄŸa ve tanrı bir bütündür. Madde ve ruhu birbirinden ayırmak olanaksızdır. Bütün dinlerin kaynağı birdir. Mehdi hiçbir zaman gelmeyecektir ve kıyamet olmayacaktır. Cennet ve cehennem bu dünyaya iliÅŸkin kavramlardır. Yeryüzündeki bütün mülkler ortak kullanılmalıdır ve herkesin malı olmalıdır ona göre. Bedreddin’den etkilenen Börklüce Mustafa Aydın dolaylarında, Tornak Kemal de Manisa dolaylarında Osmanlı’ya karşı ayaklanmışlardır. Bu ayaklanma, bin yılı aÅŸkın bir zaman önce, aynı bölgede Romalılara karşı yapılan eÅŸitlikçi Aristonikos ayaklanmasının bir tekrarıdır. Ama diÄŸeri gibi bu baÅŸkaldırı da kanlı bir ÅŸekilde bastırılmıştır. Å�eyh Bedreddin’in düşüncesi ayaklanmanın bastırılması ile yok olmadı. Daha sonraki yüzyıllarda da müritlerine rastlandı.

Osmanlı ekonomisini ayakta tutan gelirlerin azalması üzerine devlet halkların üzerindeki baskıları iyice arttırmaya baÅŸlamış ve dolayısıyla tepkiler de artmıştı. Celali ayaklanmaları bu tepkileri dile getirir. Osmanlı ordusu yüz binlerce insanı katleder ayaklanmayı bastırmak için. Bu iç savaÅŸ birçok sorunu da içinden çıkılmaz hale getirir. Anadolu erenlerinin temellerini kurduÄŸu devlet-halk barışıklığı ortadan kalkmaktaydı. Halk devlete küsmüştü artık. Ayrımcılığın boyutu Anadolu Selçuklu dönemini bile aÅŸmıştı. Alevi-Sünni ayrımı, Ä°stanbul-taÅŸra ayrımı, yerleÅŸik-göçebe ayrımı imparatorluÄŸu gitgide yıpratıyordu. Kırsal alan-kent dengesi bozulmuÅŸ, kısacası devlet ve halkın baÄŸları onarılamayacak ÅŸekilde kopmuÅŸtu. Ä°stanbul Anadolu’yu sömürüyordu.

17. yüzyıl Ä°stanbul’un Anadolu emeÄŸinin üzerinden ellerini biraz çektiÄŸi ve denetimi azalttığı yüzyıldır. Bu rahatlama Anadolu ÅŸehirlerinin güçlenmesine neden olur. Tımar sistemi ile topraÄŸa baÄŸlı nüfus kentlere akmaya baÅŸlamıştı. Ancak bu geliÅŸme halkları biraz soluklandırsa da çöküşü durduramamıştı. Tımar sisteminin çöküşü ve batıdaki Burjuva Devrimi karşısında Osmanlı acizdi ve sona yaklaşıyordu. Osmanlı etnik kimliklere karşı tavrını deÄŸiÅŸtirmiÅŸ, yeni dönemin koÅŸulları Anadolu halkları arasındaki baÄŸları da tamamen koparmıştı. Etnik kimliklerin yeni arayışlar içindeydiler. ÇeliÅŸkilerin artışı kimlik kaosunu içinden çıkılmaz hale getirmiÅŸti. Yeni kimlikler tarihsel süreklilik deÄŸerlerine önem vermiyordu. Bu binlerce yıl öncesine dayanan soylu baÄŸların arayışıydı. Bu arayışın sonuçları ağır ve trajik olacaktı. Yüzlerce yıl aÅŸağılanan Türk kimliÄŸi Anadolu’ya sindirilmeye çalışılıyor, Anadolu insanının kültürel kimliÄŸi uzak Asya ülkelerinde aranıyordu. Artık Anadolu köylerinden ut melodileri yükselmiyor, Ermeni kızla Türkmen delikanlının türküsü söylenmiyordu. Son yüzyılın baÅŸlarında bir kumandan Troya yakınlarında bir tepeden ufka bakıyordu. Düşündükleri henüz kazanılmamış büyük bir zaferin sonuçları deÄŸil, çok daha sonra yapacaklarıydı. Sarı saçları rüzgarda dalgalanırken keskin mavi gözleri Troya harabelerinden uÄŸuldayan sesin kaynağını arıyordu. Troya Savaşı bozgunundan binlerce yıl sonra Anadolu halkları batıdan gelen gemileri ilk kez yenmiÅŸlerdi. Hektor ayaÄŸa kalkmıştı. Ama asıl önemli olan, bundan sonra olacaklardı.

Bitkisel ürünler, Önasya ‘da, her zaman yaÅŸamsal bir rol oynamıştır; çoÄŸunlukla yiyecek olarak karşımıza çıkarken, yakıt, inÅŸaat malzemesi, ilaç gibi kimlikler de kazanmıştır. Endüstri öncesi toplumların en önemli ekonomik faaliyeti olan tarım, eski uygarlıkların araÅŸtırılmasında odak noktası olmalıdır. GeçmiÅŸteki bitkilerin araÅŸtırılması, halkın çoÄŸunluÄŸunu oluÅŸturan köylülerin gündelik yaÅŸamlarını aydınlatacağı için de önemlidir.

ARKEOLOGLAR, 1960′lara kadar kazıların amacının ön­celikle, sanat tarihi araÅŸtırmaları ve yazılı kaynakların bulunması olduÄŸuna inanıp, hayvan ve bitki kalıntılarına çok az ilgi gösterdiler. 1960′ların sonunda beliren “Yeni Arkeoloji” yaklaşımı, arkeoloji pratiÄŸi açısından iki önemli deÄŸiÅŸikliÄŸe yol açtı: Birincisi, eski insan topluluklarının birbirleriyle baÄŸlantılı oluÅŸumlar -sistem­ler- olduÄŸu anlayışının ortaya çıkmasıdır. Bu sistem kapsamındaki tüm unsurlar önemlidir ve hiçbir yerleÅŸimin ya da tarihî olayın birbirinden soyutlanarak incelenmesi mümkün deÄŸildir, ikincisi ise, arkeolojik belgelerin elde edilmesi ve yorumlanmasının da kendi içinde sorgulanabilir ve tartışılabilir bir konu haline gelmesidir. GeçmiÅŸin anlaşılması için beslenme biçimi ile tarımın birbirini tamamladığı düşüncesi, biyolojik kalıntıların toplanması, gerçekten yoÄŸun bir ilgi uyandırmıştı. Biyolojik kalıntılar özenle toplanmaya baÅŸlandı. Bitki kalıntılarını suda yüzdürme yöntemiyle toplama ve kemikler için kuru olarak elekten geçirme gibi yeni teknikler geliÅŸtirildi ve bu teknikler, toprak, polen ve peyzaj tarihinin araÅŸtırılması için kullanılmaya baÅŸlandı.

Bu noktada, bitkisel kalıntılar üzerinde çalışmalarını sürdüren arkeobotanikçiler, arkeologların yanında görev aldılar. Arazi, laboratuvar ve bilgisayar olmak üzere üç alanda çalışan arkeobotanikçilerin çalışmaları önce arazide başlar. Arkeobotanikçiler, toprak parçalarının batıp, içindeki kömürleşmiş bitki artıklarının su yüzüne çıkması ve sonra süzülerek ayrılması ilkesine dayanan, yüzdürme mekanizmalarının kurulup, örneklerin toplamasına danışmanlık ederler. Örnek toplama stratejisi, kalıntıların doğal yapısına ve bölgedeki araştırma konusuna uygun olarak geliştirilir. Arkeobotanikçiler, yüzdürme işleminde görev almamışlarsa, yöre florası konusunda araştırma yürütüp, köylülerle konuşarak, yöresel ürünler ve yabani gıdalar konusunda bilgi edinirler. Laboratuvarda ise stereoskopik mikroskop yardımıyla, zaman alan bir destek çalışması yürütülür. Kömür ve tohum gibi çeşitli tiplerde bitki içeren örnekler, dik­katle ayrılarak sınıflandırılır. Tohum türlerinin belirlenmesi, tanınmayan eski tohumların, referans olarak kullanılan dikkatle sınıflandırılmış günümüz tohumlarıyla karşılaştırılması gibi basit bir ilkeye dayanır. Karşılaştırma işlemi bittikten sonra, isimlendirilen ve sayımı yapılan tohumlarla ilgili sonuçlar bilgisayara geçirilir ve yorumlama işlemi başlar.

Bütün bu tohumların, eski insanların yaşamındaki anlamının bulunması arkeobotanikçilerin işlerinin en zevkli bölümüdür.

Tohumlar Ne Anlama Geliyor?

Yangın geçirmiş tabakalardan ele geçen kalıntılar çoğunlukla depolanmak için temizlenmiş ürünlerden; örneğin siloda saklanan buğday tanelerinden ya da küplere konmuş mercimeklerden oluşuyor. Yanmış tabakalar, küller ya da dam çöküntüleri arasındaki kalıntıları kaydetmek ve yorumlamak, zaman zaman zorlu bir süreç gerektirir.

ÖrneÄŸin M.Ö. 6. yüzyılda, Sardes’de Pers istilası sırasında yanmış bir odada yedi arpa, iki ekmeklik buÄŸday ve bir nohut yığını bulundu. ÇoÄŸu zaman tohumlar küplerde depo edilmiÅŸ olarak bulunur. Çuvallarda depolanmışsa, çuval yangına dayanamadığından, tohumlar bu yanmış odada olduÄŸu gibi, zemine yığılmış bir halde kalır. Duvarın dibinde bulunan sarımsakların ise duvarda asılı olan kabından düştüğü sanılıyor. Buluntulardan arpanın, bölge insanının beslenme alışkanlığında önemli bir yer tuttuÄŸu ve diÄŸer tahılların göreli olarak daha az tüketildiÄŸi sonucuna varıyoruz. Ne var ki bu kalıntılar bir odada, bir günde bulunanların anlık bir fotoÄŸrafıdır ve genelleme yapmak için uygun olmayabilir.

Öte yandan ocak, çöp yığını ve çukurlardan elde edilen yüzdürme örnekleri, bit­kisel ürünlerin kullanımı konusunda daha kapsamlı bir açıklama getirir. Çünkü kalıntılardaki küller, genellikle birçok etkinliÄŸin sonucu olarak birikir. Sardes kenti, yangın tabakaları arasında koruna gelmiÅŸ tohum kümelerinin nasıl deÄŸiÅŸik ve tamamlayıcı sonuçlar verebileceÄŸini gösteren iyi bir örnektir. Yangın tabakalarının yanındaki bir dizi yanmamış katlardan yüzdürme yöntemi ile alınan örneklerin tümünde arpa bulunduÄŸu, buÄŸdayın ise sadece örneklerin %60′ında mevcut olduÄŸu görülmüştür. Bu bulgular arpanın o dönemdeki önemini doÄŸrulamaktadır. Yangın tabakalarında görülmeyen, fakat yüzdürme iÅŸlemiyle elde edilen, akdarı, adi mürdümük, burçak, üzüm, badem ve keten gibi ürünler vardır. Bu incelemede sarmısaÄŸa rastlanmamıştır. Otlar ve baharatlar küçük miktarlarda kullanıldıkları için, arkeolojik kayıtlarda adları ender olarak geçer. Bu tip bitkilere gemi kalıntıları gibi istisnai ortamlarda sıklıkla rastlanır.

Çömlek parçaları veya sikkelerin aksine, dönemini yansıtan kanıtlar taşımayan bitki kalıntılarının yaşı, dikkatli stratigrafık kazılarla belirlenmelidir.

Tarımın Kökeni

Tarımın geliÅŸmesi, hızlı nüfus artışı, tarım köylerinin yayılması gibi sonuçlar doÄŸururken, Mezopotamya’da ilk okuryazar uygarlıkların ortaya çıkışında önemli bir rol oynamıştır. Yakın zamana kadar, bu dikkate deÄŸer buluÅŸu aydınlatan az sayıda kanıt vardı.

Tarım öncesi ve erken dönem tarım yerleşimlerinde, bitki kalıntılarının ve kemiklerin toplanması oldukça zordur. Erken dönem tarım uygulamaları ile avcı toplayıcı kültürlerin anlaşılması, birbirini tamamlayan çalışmalardır.

Botanikçiler, buÄŸday, arpa, mercimek ve nohut gibi ürünlerin yabani atalarının sadece Önasya’da yetiÅŸtiÄŸini kanıtladılar; bu ürünlerin burada seçilerek

kültür formuna dönüştürüldüğünü düşünüyorlar. Arkeologlar, kazılardan çıkan örneklere radyokarbon testi uygulayarak, Önasya’daki Neolitik Çağı köylülerinin 10.000 yıl önce çiftçilik yaptıklarını kanıtladılar.

Ãœst Paleolitik insan, çevresinde bulduÄŸu yabani bitkileri toplayarak ve yabani hayvanları avlayarak besleniyordu. Dicle nehrinin kolu üzerinde bulunan Hallan Çemi’de civardaki meÅŸe ormanlarından yabani badem, yabani baklagiller, antep fıstığı gibi ürünleri toplayarak beslenen insanların beslenme sisteminde, sivri saz (Scirpus maritimus) ve yalancı sarmaşık da (Polygonum) bulunuyordu. Ayrıca, belki de baÅŸarısız bir yaÄŸ çıkarma iÅŸleminin kalıntısı olan, kalın bir tabaka kömürleÅŸmiÅŸ yabani horoz ibiÄŸi çiçeÄŸi meyveleri (Gundelia tournefortii) bulundu.

Kuzey Suriye ve Ä°rak’ta yer alan Abu Hureyra ve M’lefaat yerleÅŸimlerindeki iyi inÅŸa edilmiÅŸ ve büyük bir olasılıkla yıl boyunca kullanılmış olan avcı toplayıcı köylerde, step ormanlarının içinde yer alan az sayıda orman bitkisi kullanılmıştır. Büyük miktarlarda yabani tahıl, bakliyat ve menengiç (Pistacia) de diÄŸer çeÅŸitlerin yanısıra toplanıyordu. 10.000 yıl önce, Bereketli Hilal’in üzerinde yaÅŸayan avcı toplayıcılar tahılların atası olan bazı yabani tohumları ekmeye baÅŸladılar. Toplanarak ekilen bu tohumlar, daha çok yaÅŸama ÅŸansı bularak kültür tohumları haline geldiler. Ve zamanla bu ürünler, insan müdahalesi olmadan tohumlarını dağıtma yeteneÄŸini kaybettiler. Çünkü artık tohumlar, olgunluk döneminde dağılıp saçılmak yerine, baÅŸağın üzerinde kalıyordu. Bu deÄŸiÅŸimin çiftçiler için büyük bir avantaj olduÄŸu açıktır.

Tarımın ilk kez tam olarak Önasya’nın hangi kesiminde ortaya çıktığı hâlâ net olarak bilinemiyor. Bugünkü tahılların yabani atalarını oluÅŸturan bitkilere, Bereketli Hilal’in hemen hemen bütün Neolitik yerleÅŸimlerinde rastlamak mümkündür. Arpa, mercimek ve bezelyenin yabani ataları bütün bu bölgeye yayılmışken, yabani çatal siyez buÄŸdayı (Triticum diccoum) yaygın olarak DoÄŸu Akdeniz’de, yabani kaplıca buÄŸdayı (Triti­cum monococcum) daha çok Güney Anadolu ve çevresinde, yabani nohut ise GüneydoÄŸu Anadolu’da dar bir bölgede görülmektedir.

Tarım tekniklerinin büyük olasılıkla çok çabuk yayıldığı ve bugünkü tahılların, Neolitik atalarım oluşturmak üzere seçilerek kültür formları haline dönüştürülen tohumların değişik alanlardan toplandığı düşünceleri, tarımın, nerede ve ne kadar geniş bir alanda başladığının, hiçbir zaman tam olarak anlaşılamamasına neden oluyor.

Avcı toplayıcıların, neden çiftçilik yapmaya baÅŸladıkları önemli bir sorudur. ÇiftçiliÄŸin baÅŸlamasından 2000 yıl önce, Buzul Çağı’nın sona ermesiyle dünya ölçeÄŸinde çevresel deÄŸiÅŸiklikler olmuÅŸtur. Polen diyagramları, ormanların günümüzden daha nemli ve ılıman bir iklim sayesinde Anadolu’nun steplerine kadar yayıldığını göstermiÅŸtir. Bu çevresel deÄŸiÅŸimlerin sonucu olarak geliÅŸen, avcı toplayıcı yaÅŸamdaki nüfus artışı ve buna baÄŸlı olarak geliÅŸen artan yiyecek gereksinimi, ilk tarımsal denemelerin yapılmasına neden olmuÅŸtur. Ancak bu aÅŸamanın daha iyi anlaşılması konusunda karşımıza çıkan en önemli engel, bu evreye ait bilinen yerleÅŸim sayısının azlığıdır. Anadolu’da sadece iki tane, hemen Neolitik öncesi döneme tarihlenen yerleÅŸimde kazı yapılmıştır (Pınarbaşı ve Hallan Çemi). Aynı durum Erken Neolitik için de geçerlidir. Erken Neolitik Dönem bitki kalıntıları, sadece M.Ö. 7500-6000 yıllarında çiftçiliÄŸin görüldüğü Çayönü’nde bulundu.

ArkeobotaniÄŸin Hammaddeleri

Toplanma ve yorumlama stratejileri tamamen farklı olan iki grubu şöyle tanımlayabiliriz !

Makro Kalıntılar; tohumlar ve tahta parçaları gibi çıplak gözle görülebilecek kadar büyük olan bitkisel kalıntılardır. Birçok Önasya ülkesinde olduÄŸu gibi çölümsü kurak bölgelerde, bitkisel kalıntılar diÄŸer arkeolojik kalıntıların içinde korunabilirler. Kışların nemli geçtiÄŸi Türkiye’de ise, bitkiler hayvanlar tarafından yenmekten kurtulabilselerbile çürürler. Botanik kalıntılar biyolojik olarak çürüyemeyen artıklardan oluÅŸur. KömürleÅŸme ise korunmak için en iyi yoldur. AteÅŸle temas eden tohumlar, odunlar ya da diÄŸer bitki parçalan çoÄŸu zaman yanarak kül olur, tamamen yanmayanlar ise kömürleÅŸir. ÇoÄŸunluÄŸu karbondan oluÅŸan bu kömürlerin içinde baÅŸka organik maddeler de bulunabilir. KömürleÅŸmiÅŸ bir tohumdan lipid ve DNA’nın ayrılabilmiÅŸ olması bu bilgiyi doÄŸruluyor.

Hayvanların otlamasıyla, sindirim sistemlerine geçen tohumlar doğal olarak dışkılarında da bulunur. Dışkıların yakılmasıyla bu tohumlar arkeolojik kayıtlara kömürleşmiş kalıntılar olarak geçerler. Çeşitli tohumların bir arada bulunduğu gübreler ilginç arkeobotanik örnekler oluştururlar.

Mikro Kalıntılar, Polenler, sporlar, fitolitler(phytolithler) mikroskopta incelenmesi gereken küçük parçacıklardır. Genellikle rüzgar veya böcekler tarafından ayrıştırılan bu mikro parçacıklar, kalın dış kabuklan nedeniyle göl yatakları ya da bataklıklar gibi anaerobik koşullarda çürümeye karşı dirençli olurlar.

Bölgenin bitki örtüsünün tanımlanmasında önemli ipuçları taşıyan polenlere, arkeolojik kalıntılarda genellikle rastlanmaz.

Çeşitli bitki hücrelerinde bulunan silisli bir yapı olan fıtolit ise bitkilerin çürümesinden sonra arkeolojik toprakta birikir ve laboratuvarda ayrıştırılabilir. Fitolit analizleri, daha yeni bir teknik olmasına rağmen bitkilerin tanınması ve sonuçların mikromorfoloji çalışmalarıyla birleşmesiyle arkeolojik verileri tamamlıvor.

Değişen Ürün, Değişen Kültür

ister Önasya’da, ister Kuzey Amerika bozkırlarında olsun, hangi ürünün, nasıl yetiÅŸtirileceÄŸini, tüketiciye veya merkezi hükümete baÄŸlı olan piyasa belirler. Ãœrünün seçilmesi hiçbir zaman ÅŸansa bırakılmaz. Ancak bu yaklaşım, arkeolojik bitki kalıntılarına nasıl uygulanır?

Bu durumda kaplıca ve çatal siyez buğdayları, incelemek için güzel örneklerdir. Kavuzları ve bu eski hububatların diğer buğdaylardan ayrılmasını sağlayan kalın kabuklan, depolanma sırasında ürünü vebadan korur.

Erken çiftçilik döneminde öncelikle kullanılan kaplıca ve çatal siyez buÄŸdayları, batıda Britanya Adası’na, doÄŸuda ise Hindistan’a kadar yayılmıştır. Günümüzde ekimi bazı yüksek daÄŸlar dışında oldukça sınırlıdır.

Türkiye’de bulunan arkeobotanik kanıtlar, kaplıca ve çatal siyez buÄŸdaylarının M.Ö. 3000 yıl öncesine kadar makarnalık ve ekmeklik buÄŸday ile arpa gibi diÄŸer tahılların yanı sıra yetiÅŸtirilmiÅŸ olduÄŸunu gösterir. Daha sonra Erken Tunç Çağı’nda, kaplıca ve çatal siyez buÄŸdayları, GüneydoÄŸu Anadolu’nun arkeolojik kayıtlarından aniden silinmiÅŸ ve asla tekrar ortaya çıkmamıştır. Bu durumun aydınlatılmasında görev” alan araÅŸtırmacıların yolu Karadeniz daÄŸlarına düşüyor. Çünkü kaplıca ve çatal siyez buÄŸdaylarının hâlâ az miktarda yetiÅŸtirildiÄŸi köylerden birkaçı Kuzey Anadolu’daki nemli Karadeniz daÄŸlarındadır.

Buralarda çiftçilerle yapılan konuşmalardan, kaplıca ve çatal siyez buğdaylarının neniıli ve sıcak yazlarda gelişen mantar hastalıklarına karşı dayanıklı olması nedeniyle tercih edildiğini öğreniyoruz. Kaplıca ve çatal siyez buğdaylarının yüksek kaliteli tavuk yemi ve bulgur olarak da çok değerli olmasına rağmen, ekim alanları büyük bir hızla azalıyor.

“Günümüzdeki bu hızlı azalma ile “Erken Tunç Çağı”ndaki azalma arasında bir paralellik olabilir mi?” sorusu akla geliyor. Köylüler bu konuda ipucu olabilecek ÅŸu bilgileri verdiler:

Öncelikle verimi düşük olan kaplıca ve çatal siyez buÄŸdaylarını devlet desteklemiyor. BuÄŸday tüccarlarının ekmeklik buÄŸday alırken, bu buÄŸdaylar gibi azınlıklarla ilgilenmemeleri ise baÅŸka bir neden… Görüldüğü gibi, Karadeniz daÄŸlarındaki ekim alanlarında yaÅŸayamayan ve hastalıklara karşı daha az dirençli olan ekmeklik buÄŸday, modern piyasa ekonomisine daha iyi uyum saÄŸlamış.

Erken Tunç Çağı’na dönersek, GüneydoÄŸu Anadolu’da bu çağın en belirgin özellikleri, yerleÅŸim yoÄŸunluÄŸundaki artış ve araziye yayılmış küçük köylerden kasabaların çevresine kurulan köylerle birlikte daha hiyerarÅŸik bir düzene geçiÅŸ olarak özetlenebilir. Bu deÄŸiÅŸimin tarıma yansıyan etkisi için ortaya atılan en akılcı teori kısaca şöyle özetlenebilir: ÇoÄŸalan ÅŸehirli nüfusun artan ihtiyaçları, çiftçileri, ekmeklik ve makarnalık buÄŸdaylar gibi gübrelemeye baÄŸlı olarak verimi artan ve hasat sonrası kolay iÅŸlenebilen ürünler yetiÅŸtirmeye yöneltmiÅŸtir. Bu iddia, günümüzde çeÅŸitli buÄŸday türlerinin, çeÅŸitli gübrelerle deneysel ekimi yapılarak test ediliyor. Ege baÄŸlantılarıyla birlikte Batı Anadolu’daki ve alçak bölgelerdeki eski çiftçilik hakkında ne kadar çok ÅŸey öğrenebilirsek, eski tarım yöntemlerinde de daha fazla çeÅŸitlilik bulmayı umabiliriz.

Tarım tekniklerindeki çeÅŸitlilik beslenme alışkanlıkları için de söz konusudur. Türkiye’deki en yaygın arkeobotanik kalıntı olan arpayı hayvan yemi ya da malt yapımı için kullanıyoruz; ama arpanın geçmiÅŸte insan hayatında önemli bir besin olarak yer aldığına dair arkeolojik kanıtlar var.

Sardes ve Gordion da bulunan, M.Ö. 500 yıllarına ait yangın geçirmiş odaların külleri arasında, arpa kabuklarıyla dolu çömleklere rastlanmıştır. Bunlar arpa tanelerinin ayıklanmasından arta kalan kabuklardır. Bu zahmetli kabuk çıkarma işi sadece insanların tüketimi içindir, hayvan yemi olarak kullanılan arpalara bu ayıklama işlemi yapılmaz.

Eski yazıtların yorumlanmasından ortaya çıkan ortak kanı, insan besini olarak arpanın, buÄŸday kadar önemli olduÄŸudur. Günümüz Türkiye’sinde nadiren insan besini olarak kullanılan arpanın, besin olarak geçmiÅŸteki önemini ne zaman kaybettiÄŸi merak konusudur. Uzmanlar, benzer iki durumdan bahsediyorlar. Anadolu’da hayvan yemi olarak yetiÅŸtirilen burçak ve acı bakla, zehir içerdiÄŸi için insan besini olarak kullanılmıyor. Ancak her iki ürünün de neolitik dönem ve sonrasına ait arkeobotanik örnekleri bol miktarda bulunuyor. Bu iki ürüne mutfak alanlarında rastlanmış olması, besin maddesi olarak kullanıldığını düşündürüyor. Acı bakla ve burçak yeterince piÅŸirildiÄŸinde ve karışık bir beslenme biçiminin parçası olarak kullanıldığında yararlı birer besin oluyorlar. Bu örneklerin ışığında, günümüzün gıda maddeleri hakkındaki düşüncelerimizi geçmiÅŸe uyarlarken, dikkatli olmamız gerektiÄŸini söyleyebiliriz.

Arkeoloji ve Yazlı Kaynaklar

Tarihi dönemlerle ilgili araştırma yapan arkeologların, ihtiyaç duydukları bütün bilgilere, buldukları yazılı kaynaklarla ulaştıklarını düşünme eğilimleri vardır.

Bu eÄŸilim, Geç Tunç Çağı ve sonrasına ait arkeobotanik veya zooarkeolojik verilerin gerçekten önemsenmemesine sebep olmuÅŸtur. Ne yazık ki, yazılı belgeler, tarım ekonomisinin dinamiÄŸini anlamamız için yeterli bilgiyi nadiren içermektedirler. Ayrıca tarım ürünlerine ait terimlerin çevirisi de oldukça sorunludur. ÖrneÄŸin, BoÄŸazköy’den çıkarılmış Hitit dönemine ait on binlerce tabletin hemen hepsi diplomasi, hukuk, din veya mitoloji ile ilgili ayrıntılar içerirler. Yazıları tamamen anlamış olsak da, bu tabletlerden Hitit tarımı hakkında nitelikli bilgiler edinemeyiz.

Hititçedeki ürün terimleri bugüne kadar tam olarak anlaşılmasa da dilbilimciler, Sümer terimlerinin Hititler tarafından aynı anlamda fakat kısaltılmış olarak kullanıldığını varsaymışlardır. Orijinal Mezopotamya metinlerinde ve aynı anlamda kullanıldığı varsayılan Hitit metinlerinde sıklıkla kullanılan “ZIZ” terimi dilimize çatal siyez buÄŸdayı olarak tercüme edilir.

Hoffner, Geç Tunç Çağı’nda çatal siyez buÄŸdayına ait verilerin azaldığını gösteren arkeobotanik verilere dayanarak “ZIZ” in aslında ekmeklik buÄŸday ya da buÄŸday için kullanılan genel bir terim olduÄŸunu öne sürmüştür. Kaman Kalehöyük’te bulunan arkeobotanik veri analizleri, çatal siyez buÄŸdayının sadece az miktarlarda bulunduÄŸunu doÄŸruluyor. Ekmeklik buÄŸday, Hoffner’in düşüncesini doÄŸrularcasına, en fazla bulunan buÄŸdaydır.

Hitit yazıtları tarım teknikleri ve bitkisel ürünler hakkında ilginç bilgiler içermekle beraber arkeobotanik bilgilerle desteklenerek kullanılmalıdır. Klasik ÇaÄŸ ve OrtaçaÄŸ için de tamamen aynı durum geçerlidir. Anadolu’ya yeni ürünlerin geldiÄŸi ve önemli tarımsal geliÅŸmelerin olduÄŸu açıktır, ancak bu konuda tarihi belgeler yetersizdir.

BaÅŸta Anadolu olmak üzere, Ön Asya’daki arkeobotanik araÅŸtırmalar henüz baÅŸlangıç aÅŸamasındadır. Günümüzde sayıca az ama her geçen gün artmakta olan araÅŸtırmacılar, arazide hâlâ tohum türlerinin belirlenmesine ve yorumlanmasına yarayacak sorular konusunda temel teknikler üzerine çalışmaktadırlar. Az sayıda ama oldukça önemli olan, tohum konulu toplantılar yapılıyor. Türkiye’de seri halinde yürütülen kazılarda, geniÅŸ çaplı bitki ve hayvan kalıntıları araÅŸtırmaları yapılmaktadır.

Örnek toplama stratejisi geliştirmek, modern floranın tanınması, tohumlan mikroskopta tanımlamak ve günümüz çiftçileriyle etnografya çalışmaları yapmak, arkeobotanik çalışmaların temelini oluşturur ve arkeologları doğru sorulara yöneltir.

Bir kazıdan yeni çıkarılmış her bitki kalıntısı yeni keşiflere yol açabiliyor. Arkeobotanik, ister tarımın henüz başladığı tarihöncesi dönemler olsun, ister yazının bulunduğu dönemler olsun, insanoğlunun geçmişine ışık tutabiliyor.

1. NEOKLASİZM (YENİ KLASİKÇİLİK)

Barok ve Rokoko akımlarına tepki olarak, 18. yüzyılın ikinci yarısında tüm
Avrupa’yı etkisi altına alan bir sanat anlayışı ve tarzıdır. Bu yüzyılın en önemli
toplumsal olayı Fransız Devrimi’ dir. Devrim, Yunan ve Roma şehir devletlerinde
görülen demokrasiyi, Avrupa’ya uzun bir dönem sonrasında ancak bu yüzyılda
taşıyabilmiştir. Neoklasik resim : Yeni tarzın teknik özellikleri, ışığın getirdiği etkilerden uzak,
perspektif ve derinlik aramayan, arka plana ağırlık veren -keskinleşen- çizgilerdir.
Bu akımın en büyük ustası Jacques Louis David’dir.

Neoklâsik akımın en etkili olduğu alan mimarlıktır (Resim2).
italyan mimar Andrea Palladio (Palladiyo) Neoklâsik mimarînin temellerini atmıştır.
Vicenza’da ki Villa Rotondo(1550-1551) (Resim 1),
Maser’ deki Villa Barbaro (1555-1559) mimarın bu tarzını en iyi yansıtan yapılarındandır.
Bu dönemin diğer mimarları:
italya’da Bianchi(Biyanki), Luigi della Canonica(Luici della Kanonika);
Fransa’da Pierre François Leonard Fontaine(Fonten), Armond
Raimond(Remon); ingiltere’de John Nash (Con Ne.), Robert Adam(Rabırt)

Neoklâsik tarzda heykel üreten sanatçı Yunan ve Roma heykellerini
kendine örnek olarak almış, Yunan ve Roma heykeltıraşlarının çok
sevdiği beyaz mermerle benzer tarzda yeni eserler yapmıştır.
italyan heykeltıra. Antonio Canova (Kanova) (1757-1852)’nın,
Napolyon’un kız kardeşi Pauline Borghese’nin heykeli (Resim 3)
modelin saçına ve duruşuna kadar tam bir klâsik heykeldir.
Dönemin heykeltırşlarını etkileyen Canova dışında, Alman Gotfried Schadow
(şadov) (1764-1850),ingiliz John Flaxman (Fleksm›n)(1755-1826),
Danimarkalı heykeltıraş Bertel Thorwaldsen (Torvaldsen) (1770- 1844) de bu tarz heykeller yapmıştır.

Bu dönemde yapılan resimlerin konusunu, tarihsel olaylar oluşturmuştur.
Ayrıca Yunan mitolojisi de Neoklâsik tarzda yapılan resimlerde sıklıkla işlenmiştir.
Neoklâsik resmin en önemli sanatçısı Fransız Jacques Louis David(Jak Lui David)(1748-1825)’dir.
Fransız Devrimi öncesindeki yeni cumhuriyetçi düşüncelerini tuvaline aktarmaya çalıştığı Horas Kardeşlerin Yemini,
Marat’ın Öldürülmesi, Paris ve Helen’in Aşkları, Sabinler’in Kaçırılışı,
Napolyon portreleri ve Madam Vernicac (Resim 4) ressamın eserlerindendir.
Bu dönemin diğer ünlü ressamı David’in öğrencisi Jean Dominique Ingres (1780-1867)’tir.
Zeus ve Thetis, Büyük Odalık ve Kaynak sanatçının resimlerindendir.

2. ROMANTÄ°ZM

19.yüzyıl, sanatı ve toplumu değişime uğratacak önemli toplumsal olaylara
sahne olmuştur. 1830, 1848 ayaklanmaları, 1870 savaşı, 1789 Fransız Devrimi,
gelişmekte olan sanayinin neden olmaya başladığı bunalımlar, bu dönemdeki
toplumsal olayların en belirginleridir.
18.yüzyılın sonlarında doğan Romantizm güzel sanatlar alanında ünlü
sanatçılar yetiştirmiştir. Bu akımın en önemli sanatçıları Fransisko Goya, Teodore Gericault, Eugene Delacroix’tir.

Romantik sanat duyguyu temel alır sanatçı doğrudan kendisine yönelmiştir, güzellik yerine ifadeyi ön plânda tutar.

Duyguları, iç dünyası, kendi gücü onun tek kaynağıdır. Bu akımda sanatçının bireysel olarak kendini yorumlaması,
kişiliğinin duygusal yanını en iyi biçimde anlatabilmesi onun başarısıdır.
Sonbahar ve gece bu sanatın işlediği konular arasında yer alır.

Fransa’da Romantik resim Eugene Delacroix (Öjen Dölakruva, 1798-1863)
ile ileri bir düzeye ulaşmıştır. Sanatçı Neoklâsisist tarzdaki sağlam çizgi ve desen
resmine karşılık, rengi ön plâna çıkaran, daha çok dönemin siyasî yapısına ışık tutan
tarihi konulu resimler çalışmıştır. 1830 ayaklanmasını hatırlatan Halka Önderlik
Eden Özgürlük tablosunda (Resim5) Fransız halkının her kesiminden kadın ve
erkeği yürüyüş halinde resimlemişitir. Resimde özgürlüğü temsil eden yarı çıplak bir
kadın dikkati çeker. Dante’nin Kayığı, Mezarcı ve Hamlet, Cezayirli Kadınlar,
Yahudi Düğünü, Aslan Avı, Chopin ve kendi portreleri sanatçının
çalışmalarındandır.
Alman Romantik resim sanatı Caspar David Friedrich (Fredrik) (1774-1840)
ile kendini sanat dünyasına tanıtır. Sanatçı genelde dağları,ormanları, Kuzey Denizi
kıyılarını, ilkbahar ve sonbaharı, güneşin doğuş ve batış anını, gökkuşağı ve
kayalıkları resimlemiştir. Resimlerinde doğa birinci, figürler ise ikinci plândadır.
Deniz Üzerinde Ayın Doğuşu sanatçının ünlü bir yapıtıdır. Meşe Ormanındaki
Manastır, Dağ Manzaraları, Sabah Işığı, Rugen’deki Beyaz Kayalar
(Resim 6) diÄŸer eserlerindendir.

Ä°spanyol Romantiklerinden
Francisco Goya(1746-1828) saray
ressamı olmasına kaşın, döneminin
bütün olumsuzluklarını resimlerinde
eleştirmiştir. İhtilâl döneminin
büyük sanatçısı, klâsik anlayışın sert
çizgili, ideal tiplerinin aksine, rengi
ön planda tutan romantik fırçasını
sıklıkla kullanmıştır. Sokak Savaşçı
larının Kurşuna Dizilmesi, Çıplak
ve Giyinik Maya, (Resim 7)
şemsiye eserlerinden bazılarıdır.

İngiliz Romantik ressamları
nın en önemlisi William
Turner(1775-1851)’dir. Daha çok
manzara çalışan sanatçının resimlerinde
tren dumanları, denizin sisi içinde
kadırgalar, ışığın dağıttığı görünümler,
batan güneşin altında romantik bir
tarzla verilmiÅŸtir (Resim 8).

3. REALİZM (GERÇEKÇİLİK)

19. yüzyılın ortalarına doğru Fransa’da ortaya çıkan bu akım, günlük yaşam ve sorunlarını olduğu gibi, özelikle resim ve heykelde biçimleyen bir anlayıştır. Avrupa sanatına Rönesans ile birlikte giren bu anlayış 20.yüzyılın başına kadar etkilerini sürdürmüştür. Akım, manzara ve tarihî tabloların yerine yaşanan gerçeği, köylü ve işçilerin yaşamlarına ilişkin kesitleri tuvale aktarır.

En önemli özelliği, gerçek olanı, gözle görülüp elle tutulanı tıpkı bir ayna gibi ifade etmesidir. Realist sanatçı Courbert “ Ben hiç melek resmi yapmadım, çünkü hiç melek görmedim� demektedir. Realist akımın izleyicileri, bir sanatçının zengin ve görkemli dünyasını tasvir etmek yerine dünya gerçeklerini gözler önüne sermişlerdir. Bu akımın öncüleri Courbert, Corot, Millet ve Honore Daumier’dir.

Fransız ressam Gustave Courbet (Kurbe,1819-1877) realizmin babası sayılır.Sanatçı, Taş Kırıcılar tablosunda eski elbiseler içinde yüzleri güneşten yanmış, elleri çalışmaktan sertleşmiş iki emekçiyi bütün gerçekçiliğiyle göstermiştir. Fırtınadan Sonra Etratet Kayalıkları adlı tablosu daha çok İzlenimci etkiler içerir (Resim 9). Jean FrancoisMillet (Mile, 1818-1875) de Başak Toplayan Kadınlar adl eserinde üç köylü kadını hasattan geri kalanları toplarken, benzer bir tarzda resimlemiştir(Resim 10). Fransa’da Realizmin öncülerinden biri de Honore Dauimer (Domye,1810-1879) olmuştur. Karikatür sanatının önemli ismi olan sanatçının resimlerinde mahkeme salonu, tiyatro ve sirkten alınma sahneler realist bir tarzda resimlenmiştir.

ROMAN SANATI (900-1200)

Roman Sanatı’nın doğuşunu hazırlayan etken , kiliseyle devletin bir sanat yarışına girmeleri olmuştur. Tamamen dinin etkisindedir ve dini mimari görülür. Eski dönem bazilika planı esas alınmıştır. Fransa’da Saint Etienne Kilisesi, Almanya’da Spayer Katedrali, İtalya’da Modena Katedrali, Pisa Katedrali bu sanatın önemli örneklerindendir. Roman sanatında heykel mimariyle birlikte verilmiştir. Skolastik düşünce devam eder.

GOTÄ°K SANATI (12. yy)

Yapılan eserlerin hepsinde bir bütünlük vardır. Çizgisel, sivri kemerli ve köşeli biçim anlayışı taş, ahşap ve mermer dakorasyonda da ele alınır. Gotik mimaride duvarlar önemini yitirmiş ve duvarlarda açılan kemerler ve vitraylarla kilisenin içi dış dünyaya açılmıştır. Fransa’da Notre Dame Katedrali, İngiltere’de Canterbury Katedrali, Almanyada Elizabeth Katedrali, İspanya’da Burgos Katedrali ve İtalya’da San Francesca Bazilikası Gotik Sanatın değerli örneklerinden bazılarıdır.

RÖNESANS SANATI (15. yy)

Avrupa’da Antik Yunan ve Roma medeniyetine ait unsurların ön plana alınarak sanat, edebiyat ve bilimde 15 ve 16.yy ilk yarısında gerçekleştirilen büyük gelişme Rönesanstır. Kelime anlamı ‘yeniden doğuş’tur. İtalya’da görülmeye başlanmış ve buradan Avrupa’nın birçok ülkesine yayılmıştır.

Ortaçağın skolastik düşünce sisteminin katılığı özellikle sanatçılarda büyük tepki yaratır. Kilisenin, din adamlarının, insanların inançları nedeniyle baskı yapmadıkları bir dünya özlemi başlar. Rönesansla birlikte artık dinin sanat üzerindeki etkisi azalır ve sanatçılar artık eserlere imzalarını atmaya, din dışında yapıtlar vermeye, tabiata ait motifler yapmaya başlarlar.

Rönesans resim sanatı : Rönesansın resim sanatına kazandırdığı en önemli katkı zenginleşen konulardır. Dini tasvirlerin yanında tabiata ait motifler tüm canlılığıyla tuvallere taşınmıştır. Çeşitlenen konular yanında, resim sanatçıları iç dünyalarını, kendi düşlerini özgürce işleme serbestisini Rönesans ile kazanmışlardır. Bu dönemin önemli ressamları olarak Giotto, Leonardo da Vinci, Tiziano, Raphael, Brueghel, Albrecht Dürer, Michelangelo ve Ghiberti sayılabilir.

MANÄ°YERÄ°ZM (16.yy)

Toplumsal gerilimler ve sorunlar sanatçıları büyük ölçüde etkilemeye başlar. Bu etki , onların klasik çağın ve rönesansın özelliklerinden giderek uzaklaşmalarına neden olur. Michelangelo’nun sanatının büyük etkisi altında doğan bu yeni tarza ‘Maniera di Michelangelo’ ya da kısaca ‘Maniyerizm’ adı verilir.

Sanatçılar seyredenleri sonsuza çekercesine mekan derinliği kullanmışlardır. Bu derinlik nedeniyle seyredenler figürleri havada duruyormuş zannına kapılırlar. Bu özellikle resime ince ve zarif bir görünüm kazandırır. Rönesansta insan vücuduna verilen önem maniyerizmde önemini yitirir. El Greco bu akımın öncülerindendir.

BAROK SANATI (17. ve 18.yy)

Bu üslubun oluşmasında, İtalyan kilisesinin reforumları ve Otuz Yıl Savaşları karşısında kendini yenileme çabaları temel etkendir.Barok Sanatı Roma’da gelişmiş oradan bütün Avrupa’ya yayılmıştır.Barok resminde sanatında ;insanlarda dini heyecan uyandırmayı amaçlayan çarmıha gerilme, din yolunda öldürülme, göğe yükselme gibi konuların yanısıra mitolojik konularda bulunur.Rönesanstaki denge kavramının ve uyumlu ölçülerin aksine büyük bir hareketlilik göze çarpar. Bu sanat tarzı dinin ve kilisenin egemen sınıf olarak gücünün artmasına yardım eder. Öncüleri Rubens, Rembrand, Bernini’dir.

İnsanlığın Eskitaş çağlarından bu yana eserleri ile çizdiği grafik izlendiğinde, küçük avcı topluluklarından köylere, köylerden site hayatına, site hayatından kent devletlerine ve daha sonraları, imparatorluklar ile diğer çeşitli devlet yönetimlerine varılır. Toplumun yapı ve kültürünü oluşturan sonsuz faktörlerin kışkırttığı sanatçının eseri, dolayısıyla toplum-sanatçı ikilisinin ortak malı olur. Ancak eser, sanatçıdan çok toplum malı olarak kabul edilir. Bu nedenle sanatçıları, çeşitli kavim ve milletlerin adına göre sıralıyoruz. Bu açıdan bakma, sanat eserinin kişisel bir fantazi olduğu görüşünü de reddeder. Bu yüzden sanat eseri, toplumsal yapıyı ve düşünüşü yansıttığı oranda, sanatçı kişiliğini ve fantazisini de ortaya koymaktadır.

Réné Hygue’ün de dediği gibi sanat estetikle iç içedir. Çünkü çağların dünya görüşleri, aynı zamanda estetik görüşleri de yansıtır. Sanat eserinin bir dünya görüşü ürünü olduğu kabul edilince, Mısır mimarisinin neden bir Yunan mimarisinden farklı olduğu anlaşılır. Gene aynı şekilde, Hristiyan ve İslam toplumlarının neden ayrı birer dünya görüşünü yansıtan sanat eserine ihtiyaç duydukları da ortaya çıkar. Bu bakımdan biz, devlet yapısının ve inançların, sanat eserinde payları olduğunu anlıyoruz.

Toplum kültürünün sanatçı için ne denli itici bir güç olduğunu biliyoruz. Örneğin, insan toplulukları site haline gelmeden önce, sanatçının teknik yönden geliştiğine tanık olmuyoruz. Site, sanatçı kabiliyetleri, devamlı bu yönde çalışmaya sevketmiş ve sonunda anıtsal sanatların ilk dönemi olan arkaik üsluplu eserlerin ortaya çıkmasında başlıca rolü oynamıştır.

İnsanlık tarihi, büyük bölümler halinde üç önemli kültür dönemine ayrılır. Bunlar, yağma kültürü, tarım kültürü ve bilimsel teknoloji kültürüdür. İnsanlar bu kültür aşamalarının birinden diğerine geçebilmek için, binlerce yıl çabalamak zorunda kalmışlar ve dolayısıyla büyük acılara sebep olmuştur. Örneğin yağma kültüründen tarım kültürüne geçiş, yalnız kişisel ıstıraplarla atlatılmamış, aynı zamanda insanoğluna çok zor gelen, toplumsal yapılarının da tamamen değişmesine neden olmuştur. Çünkü yağma kültürü içinde yaşayan insan, yiyeceğini doğada hazır olarak bulmaya alışmıştı. İşte bu hazıra alışmadan, kendi ürettiği ürün ile yaşama durumuna geçiş, yağma hayatının bütün gereklerini terketmesini zorunlu yapmıştı. Primitif halk sanatları’nın doğuşu, site ile birlikte anıtsal mimarinin ortaya çıkışı, sanat eserinde kompozisyon fikrinin idrak edilmesi, büyük dinlerin belirmesi hep tarımsal kültür döneminde insanlığın malı olacaktı.

Yağma kültüründen sitenin doğmasına kadar geçen zaman içinde, sanat eserlerinin üslubunda anıtsal nitelikler olmadığından, bu devrenin eserlerine ‘primitif halk sanatları’ diyoruz. Primitif halk sanatları, yarı tarımcı ve çobanlıkla geçinen toplumlarda gözleniyor. Bu sanatların diğer bir özelliği, devlet kuramamış aşiret topluluklarının sanatı olmasıdır.