Ekolojik piramitler ekosistemlerdeki komüniteyi oluşturan birey sayısı (Biyokütle) veya enerji dikkate alınıp hazırlanır.

Biyokütleye ve enerjiye dayanan piramitler

· Piramidin tabanını üreticiler oluşturur
· Tepe basamağı yırtıcılar oluşturur
· 2. ve 3. basamağı tüketiciler oluşturur

Tüketiciler

a- Birincil tüketiciler (Herbivorlar)
b- İkincil tüketiciler (Karnivorlar)
c- Üçüncül tüketiciler (Karnivorlar)

· Taban üreticilerden oluşur
· Biyokütle tepeye doğru gittikçe her basamakta 10 kat azalır
· Enerji tepeye doğru her basamakta 10 kat azalarak aktarılır
· Biyolojik birikim (Kimyasal zehirler,radyoaktivite vb.) tepeye doğru gittikçe artar

Canlılar bulundukları yaşam ortamında canlı ve cansız faktörlerle etkileşim halindedirler. Canlıyı etkileyen:

Biyotik faktörler:
1) Ãœreticiler
2) Tüketici
3) Ayrıştırıcılar

Abiyotik faktörler: İkiye ayrılır.
1) İklimsel faktörler: a) Işık b) Isı c) Su

2) Toprak faktörler: a)Toprak yapısı b) Mineral ve tuzlar c)Toprak ph’sı

BİYOTİK FAKTÖRLER

Üreticiler: Fotosentez ve kemosentez mekanizmaları ile inorganik maddelerden organik madde sentezleyebilen ototrof bakteriler,mavi yeşil algler,kloroplast taşıyan protistalar ve bitkilerdir. Enerji ve maddenin canlıların kullanabileceği hale dönüşümünü sağlayan canlılardır.

Tüketiciler: İhtiyacı olan besinleri diğer canlılardan hazır olarak alan hayvanlar, protistalar, parazit bitki ve mantarlar,hetotrof bakterilerdir.

Tüketiciler üç grupta incelenir:

1- Bitkilerle beslenen: (1.Tükticiler)
2- Hayvanlarla beslenen: (2.Tüketici)
3- Yırtıcılar: ( 3.Tüketiciler)

Ayrıştırıcılar: Bitki,hayvan ölüsü ve artıklarını besin olarak kullanan saprofit bakteri ve mantarlardır.

ABİYOTİK FAKTÖRLER

1-İklim faktörleri: Canlılar yaşamlarını sürdürürken güneş ışını,ısı,basınç,nem,hava hareketleri gibi iklim faktörlerden etkilenirler.

A) Işık:

a) Işığın kalitesi,şiddeti,süresi önemlidir
b) Canlıların temel enerji kaynağıdır
c) Fotosentez için gereklidir
d) Bitkide çimlenme,büyüme,yönelme. klorofil sentezi için gereklidir
e) Işık bitkilerin yaşam alanını belirler
f) Hayvanlarda üreme,göç,pigmentasyon,bazı vitaminlerin sentezi ,sucul hayvanlarda solunum üzerine etkilidir

B) Isı:

Canlılarda yaşamsal olaylar belirli ısıda gerçekleşir. Yüksek ve düşük ısıda yaşamsal olaylar azalır hatta durur.

Bitkilerde : a) Çimlenme b) Köklerle su alınımı c) Fotosentez

Hayvanlarda : a) Üreme b) Gelişmenin devamı

c) Değişken ısılı hayvanlarda (Omurgasızlar,Balıklar , Kurbağalar , Sürüngenler ) metabolizmanın devamı

C) Su:

a) Organik maddelerin sentezlenmesi
b) Maddelerin çözülmesi ,emilmesi,taşınması
c) Biyokimyasal olayların gerçekleşmesi
d) Fazla ısının uzaklaştırılması
e) Boşaltım maddelerinin dışa atılması
f) Bitkilerde çimlenmenin gerçekleşmesi ,hayvanlarda embriyonun gelişmesi
g) Bazı canlılar için yaşam ve hareket alanıdır

Canlılar yaşadıkları ortam ve suya duydukları ihtiyaç farklıdır. Özel adaptasyonları ile en iyi uyumu yapmışlardır.

Hayvanlarda:

1) Deride su kayıbını önleyen plaka,tüy ,kitin dış iskelet gibi yapıların oluşması.
2) Solunum yüzeyinin vücud içine alınması
3) Boşaltımla su kayıbını önleyen mekanizmaların gelişimi
4) Yaşam alanı olarak suya yakın çevrelerin seçilmesi

Bitkilerde:

1) Su kayıbının sağlandığı stomalarına açılıp kapanmasının kontrol edilebilmesi (Terlemenin fazla olduğu zamanlar ve suyun az olduğu zamanlar stomalar kapanır)
2) Köklerin suya yönelimi vardır
3) Kurak ortam bitkilerinde gövde ve yapraklar su kayıbını önleyecek değişikliklere sahiptir.

Canlıların ihtiyacı olan suyu şu şekillerde karşılarlar:

1) Suyun doğrudan alınması. ( Sindirim sistemi, kökler)
2) Deri ile su almak (Kurbağalar, Bazı omurgasızlar)
3) Besinlerin yapısındaki sudan karşılamak
4) Metabolik su kullanmak

Besin zincirleri

Doğada canlılar başka bir canlıyı besin olarak kullanırken kendileride başka canlıların besini olurlar. Canlıların birbirlerini tüketmelerine göre sıralanmaları ile oluşan zincire besin zinciri denir. Zincirin her halkası ayrı bir tür tarafından oluşturulur. Ancak hiçbir zaman doğada tek sıralı zincire rastlanmaz. Bir canlı besin olarak birden fazla türü besin olarak kullanırken kendiside birden çok türün besini olur. Bu durum zincirlerin birbirine karışıp beslenme ağları oluşturmasına neden olur.

· Besin zincirleri ile canlılar arasında organik madde ve enerji akışı gerçekleşir.
· Zincir ne kadar kısa ise madde ve enerji o kadar ekonomik kullanılır.
· İlk halkada ototroflar bulunur
· Son halkada 3.tüketiciler (Yırtıcılar) bulunur
· Zincirdeki canlılar fonksiyonlarına göre üç tiptir

1) Ãœreticiler

2) Tüketiciler:

a) Birincil tüketiciler (Herbivorlar)

b) İkincil tüketiciler (Karnivorlar)

c) Üçüncül tüketiciler (Karnivorlar)

3) Ayrıştırıcılar

· Ayrıştırıcılar zincire her halkadan katılabilir
· Her halkada önceki halkadan alınan organik madde ve enerjinin %90 ‘ı canlının yaşamsal olaylarında tüketilirken , canlı vücudunda saklı tutulan % 10 ‘u besini olduğu sonraki halkaya geçer. Bu duruma % 10 yasası deniR.

Bazı canlı türleri yaşamsal olaylarını devam ettire bilmek için diğer canlılarla beraber yaşamak zorundadırlar. Canlılar beslenme, üreme, barınma, hareket, korunma gibi yaşamsal olaylarda başka canlılara ihtiyaç duyarlar. Bu ilişki yarar zarar ilişkisine göre üç şekilde gerçekleşir.

1) Kommensalizm: Birlikte yaşayan türlerden biri birliktelikten yarar sağlarken diğer tür yarar veya zarar görmez.

2) Mutualizm: Birlikte yaşayan iki ayrı türde birliktelikten yarar sağlarlar.

3) Parazitizm: Birlikte yaşayan iki ayrı tür bireylerinden biri bu durumdan faydalanırken diğeri bundan zarar görür.

Biyosfer: Canlı yaşamına uygun ,okyanus derinlikleri ile atmosferin 10 000 m. yüksekliğine kadar olan tabakasıdır.

Ekosistem: Komünitelerle cansız (Abiyotik) çevre koşullarının karşılıklı etkileşimleri.

Biyotop: Canlıların yaşamlarını sürdürmek için uygun çevresel koşullara sahip coğrafi bölgedir.

Komünite: Belirli yaşam alanına uyumlu populasyonlar topluluğudur.

Populasyon: Belirli coğrafi sınırlar içinde yaşayan aynı türe ait bireyler topluluğudur.

Habitat: Bir canlı türünün rahatça beslendiği,barındığı,ürediği yaşam alanına denir.

Niş: Yaşam alanında kalıtsal özellikleri ile ilgili gerçekleştirdiği yaşamının devamına yönelik faaliyetlerin tümüdür.

Flora: Belirli bir bölgeye adapte olmuş ,o bölgede yaşamını sürdüren bitki topluluğudur.

Fauna: Belirli bir bölgeye adapte olmuş ve o bölgede yaşamını sürdüren hayvan topluluğudur.

Genel Yapısı:
Bugün dünya gezegeninde ortamın her elemanın özel görevi vardır.Bu elemanlar görevlerini eksiksiz yerine getirdikleri için dünya ekosistemler topluğu haline gelmiştir.Ekosistemler canlılar tarafından kurulmuş yaşam ortamıdır.Ancak iklim tarafından kontrol edilir.Oysa ekosistemlerin kontrolü iklimden çok insanlar kontrol eder.İnsanlar besinlerini bitkilerden ve hayvanlardan sağlarken besinin sürekliliği için onları koruyup kontrol etmesini,kendi sağlığı için niteliklerini ve nüfusa göre de miktarını düzenli olarak artırmayı denemelidir.Bu taktirde insan organizmaların kesintisiz etkileşiminin ürünü olan kompleks bir sistem içerisinde yayılabilir. İşte böyle bir sisteme ekosistem denir.

Çevre açısından düşünüldüğünde insanın ekosistemdeki görevi eşsizdir. Ancak ekosistem çevre, her çevrenin ekosistem olmadığı unutulmamalıdır.İnsanın hiçbir davranışı doğal olmadığından doğal ortamlar onun müdahalesini asla doğal karşılamamıştır. İşte o yüzden gerçek çevre olan doğal ortamlarla çevre deyimi de ayrı kullanılmaya başlamıştır. İnsan,bir düzenleyici olarak davranması gerekirken çoğu kez tarih dersine çalışmadığı için sisteme telafisi güç zararlar vermiş ve hala da bunu fark ettiği söylenemez. Aslında insan ekosistemde gereksiz bir varlık değildir.Çünkü ekosistemler kompleks birer canlı olduklarından gelişmesi için fazla enerji kullanması şarttır. Ancak enerjinin kullanılabilmesi için sistemi tıkayacak şekilde birikmemesi gerekir.Yani enerji birikiminin önlenmesinin tek yolu tüketimdir.Görülüyor ki, ekosistemde özel yeri olan insan sistemdeki hayvanlar gibi davranamadığı için sistemin elemanı olarak görülmüyor ve çevre kirliliği denilen yeni bir araştırma konusunun ortaya çıkmasına neden oluyor.İnsanın açıkça ihtiyaç duyduğu bu ekosistemin doğası nedir? Bu soruyu cevaplamak için ekosistemlerin fonksiyonlarını idare eden prensiplerin neler olduğunu bilmek gerekir.Çünkü sistemin canlı ve cansız temel varlıkların karmaşık olmasına karşın kurdukları ilişkide sistemlidir.Olayın karmaşıklığı ortamdaki canlıların tür fazlalılığından ve beslenme zincirindeki kuralsızlıktan kaynaklanır.O halde genel kurulmuş düzene biyotik ve abiyotik varlıklar dersek birlikte kurdukları yaşayan organizmalar dünyasına BİYOSFER denir.

Biyosferin dengeli yaşam yerleri ekosistemlerdir. Fakat fonksiyonel olarak bu sayısız sistemler hakkında genel bir karar vermek için hepsinin tek tek araştırılması gerekir.Çünkü aralarında en az benzerlik kadar farklılıkta vardır. Zaten böyle olmasaydı biyosferin tamamı ekosistem olurdu.O nedenle ekologlar,sınırsız büyüklük ve karmaşıklık demek şeklinde hitap ederler.Biyosferde bu iki varlık yan yana, iç içe bağlanıp karışırlar ve de eşitlik ilkesine bağlı karşılıklı ilişki kurarak denge oluştururlar. Örneğin hayvanlar bitkilere CO2 verir. Bitkiler fotosentez yaparak onlara karşılığında O2 verir. Toprak bitkilere su verir.Bitkiler suyu kullanarak yaptıkları organik maddeleri organik atık olarak toprağa verir. Bunları her ikisinden de faydalanan hayvanlar,kendilerini ve bitkileri yiyerek hem doğanın enerji döngüsünün hızını artırır hem de üretim-tüketim dengesini sağlar.Bu örnekler biyosferde sayısız sistem ağlarından sadece bir tanesidir.

Bildiğimiz gibi biyosferin her yerinde iklim,toprak ve buna bağlı olarak da canlılık çeşitlilik gösterir. Canlıların çeşitliliği farklı ekolojik koşullara sahip habitat sayısına bağlıdır.Belli bir habitatta sınırlı canlı cemiyeti yaşadığı düşünülürse ekosistemlerin ne derecede çeşitli ve karmaşık olduğu anlaşılır. Bir okyanus, deniz, göl, akarsu, çöl, orman, çalılık, step(mera), kayalık, çayırlık… vs. her ortam mükemmel bir ekosistemdir. Bu ortamların ad olarak sayısını artırmak belki de güç olabilir.Enlem dereceler,yükseklik ve yine bunlardan kaynaklanan komşuların etkisini de göz önüne alırsak sistemler topluluğu olduğu anlaşılır. Örneğin bir ekosistemler topluluğudur.Çünkü en azından dağın dört tane yönü ve bir de zirvesi vardır. Dağın coğrafik yapısı engebeli olduğunda vadileri de katarsak yaklaşık on farklı yaşam ortamına sahip olduğu anlaşılır.

Ekosistemler belli ölçüde daima değişebilen bir yapı ve organizasyona bağlıdır.Burada sosyobiyolojide olduğu gibi bir dinanizm vardır. Dinanizmi canlıların üremeleri ve ölümleri,cansızlarda ise ayrışma olayları temsil eder. Böylece madde ve enerji akımı iki taraf arasında sürer.Akuatik ekosistemler biyosferin ¾’ünü kapsayan homojen ortamlardır.Buralar savunma açısından çok elverişli olmalarına rağmen biyolojik dinanizm bakından yetersizdir.Akuatik ekosistemler bu özelliklerden dolayı(homojen olması) komplekslik bakından zayıftır.Çünkü toplam akuatik sistemlerinde yaklaşık 50.000 bitki,yine yaklaşık 85.000 hayvan türü mevcuttur.Bu durumun temel nedeni areal (Yaşam ortamı) sürekliliği (tek dize habitat) şeklinde olmasıdır.Bu da farklı mikroklima çeşidine müsait değildir. Bu ise canlılarda türleşmeyi önleyen en önemli etkendir.Yani çok çeşitli ve sayısı fazla,izolasyonun yokluğu akuatik ortamlarda belirgin şekilde mikroklima yokluğuna neden olmuştur.Bu durum karasal radyasyondan yoksun olması nedeniyle çok geniş alanlarda aynı koşulların sürekliliğine neden olur.Her ne kadar Pasifik ve Atlantik okyanusları ayrılsa da her güneyden hem de kuzeyden bağlantılıdır.Bir ekosisteminden bir miktar çamurlu su alınırsa gözle görülen makro değerlerin yanında mikro varlıklar da incelendiğinde akuatik ekosistemler hakkında bilgi edinilebilir.Burası hem bitki hem de hayvansal organik ve inorganik maddelerden bir karışım olduğu görülür.Karışımın abiyotikleri su, Oksijen, Azot, Karbondioksit, Fosfat, Kalsiyum ve çeşitli tuzlar ile aminoasitler,humus asitleri ile daha bir çok organik ve inorganik maddeler ve bunları işleyen ayrıştırıcılardan oluştuğu anlaşılır.Çoğu durumda bunlar dip çamurunda sabitlenmiş durumdadır.Oysa sistemin geleceği için bunların serbest hale geçmesi şarttır. O halde en önemli varlık ayrıştırıcılar olmalıdır.Çünkü diğerlerinin eksikliğinde ekosistemin fakirliği söz konusudur. Oysa bunların olmaması halinde ekosistem olmaz.Numunenin alındığı göldeki yapıcı organizmalar sığ kesimde yaşayan köklü bitkiler ile algler ve fitoplanktonlardır.Bunlar güneş ışığının girdiği derinliklere kadar yayılırlar ve de köklü bitkilere göre daha fazla enerji biriktiriler.Alınan numunede tüketici organizmalarda belirlenmelidir. Çünkü önceden bildiğimiz beslenme ilişkilerine dayanarak bitkisel maddeler ve bunları organik atıkları üzerinden beslenen organizmalar olmalıdır.Deniz kestaneleri,su böcekleri ve birçok küçük balıklar gibi 1. dereceden tüketiciler buradan beslenir.1.derecede tüketiciler üzerinden beslenenlere de 2. dereceden tüketiciler.Bunların üzerinden beslenenlere ise 3. dereceden tüketiciler denir.Biyosferin farklı elemanları tarafından farklı,aynı elemanlar tarafından aynı,aynı elemanlar tarafından farklı,farklı elemanlar tarafından aynı ekosistemler kurulduğu için birbirine komşu olabilirler.fakat sınırları özeldir.Ancak çeşitli doğal olaylarla birbirlerinin etkiledikleri gibi barındırdıkları hayvanlarla da bu etkileşim sürer. Zaten biyosferde yukarıda belirtilen olay daima hep böyle sürüp gidiyor.Bu etkileşim sonucu ekosistemler de daima değişim söz konusudur. Ancak ekosistemlerdeki değişimin hızı ekosistemin dönemine ve de iklimin değişkenliğine göre değişebilir.Eğer klimaks devrede ise değişim hızlı,son dengede ise daha yavaş olur. Yani dengesi kurulmuş ekosistemin safhasında süksesyona yakın olanlar daha hızlı değişir.

Sonuç olarak biyosferde sayısız ekosistem vardır. Buna rağmen ekosistem elemanlarının sistematiği kolayca yapılmaktadır.Ekosistemlerin kendilerinin sistemiğin yapmak imkansızdır.Çünkü ekosistemlerin kurucusu ve en önemli dengeleyicilerinden birisi olan besin zincirinin belli bir modeli yoktur.Ayrıca bu kompleks sistemlerin hangi faktörlere göre düzenlendiği sükseksiyon başlangıcından bu döneme kadar kimlerin oraya katkıda bulunduğunu belirlemek mümkün değildir.

Efsaneye göre Denizlerin efendisi olan Poseidon, Çanakkale BoÄŸazı’nı karaların arasına girerek ve toprakları ikiye bölerek açmıştı.

Yunanistan’ın Thebai kentinin kralı Anthamas ile güzel karısı Nephele’nin Phriksos adında bir erkek ve Helle adında bir kız çocuÄŸu vardı. Ancak kral bir süre sonra karısından bıkarak ikinci bir kadınla evlenir. Anthamas’ın ilk karısını ve çocuklarını kıskanan kadın kahinleri etkileyerek, O sırada sürmekte olan kıtlığın giderilmesi için iki çocuÄŸun kurban edilmesi gerektiÄŸini söyletir. Kurban töreni sırasında Nephele (kelime anlamı bulut) ikisini de bir buluta sararak kaçırır.Çocukları kanatlı ve altın bir posta bindirerek Karadeniz’e yollar. Ancak Çanakkale BoÄŸazı’nı geçerlerken büyük bir fırtına kopar ve Helle denize düşerek boÄŸulur. Ondan sonra da buraya Helle’nin denizi anlamına gelen Hellespontos adı verilir. Herodot tarihinde Helle’nin mezarının Kardiya (Bolayır)’da olduÄŸu belirtilmektedir. Phriksos Karadeniz’de Kolktis’e (Gürcistan) vardıktan sonra koçu Zeus’a kurban eder.

Dardanel BoÄŸazı’nın efsanesi ise şöyledir; Okeanos’la Tethy’in venmelerinden Elektra adlı güzel bir kız doÄŸmuÅŸtur. Kıza aşık olan Zeus, Elektra’yla zorla seviÅŸir ve Elektra Dardonos adında bir erkek çocuk doÄŸurur. Daha sonra Çanakkale’ye gelen Dardanos kralın kızıyla evlenerek Dardania adlı bir kent kurar. Çanakkale BoÄŸazı’nın adı da Dardanos’tan Dardanel olur.

Dardanos’un oÄŸlu Tros, bu bölgeye Troad, halkına da Troyalı adını verir. Onun oÄŸlu Ä°lus da kente kenti adını koyar ve kent ondan sonra Ä°lium olarak tanınır.

Hera, Zeus’un diÄŸer sevgilileri gibi Elektra’nın da farkına varmış, Elektra’dan doÄŸacak Zeus soyunu lanetlemiÅŸtir. Gerçekten de bu lanet tutar ve Troya yerle bir olur.

Çanakkale ile ilgili bir baÅŸka efsane de Hero ile Leandros öyküsüdür. Bir zamanlar Çanakkale’nin Anadolu kıyısında, Nara kıyısında Abydos olarak anılan çok eski bir kent varmış. Abydos’un karşı kıyısında, Trakya tarafında Miletoslular tarafından kurulan Sestos adında bir kent daha varmış. Bu iki kent arası BoÄŸaz’ın en dar yeriymiÅŸ. Sestos’ta Aphrodite’nin ölen sevgilisi Adonis için her yıl ÅŸenlikler düzenlenirmiÅŸ.Bu törenlerden biri sırasında Abydos kralının oÄŸlu Leandros, Aphrodite’nin rahibesi Sestoslu güzel Hero’ya aşık olmuÅŸ.Ancak nevar ki Hero da ona aşık olmasına raÄŸmen rahibe olduÄŸu için evlenmemiÅŸler.Bu iki sevgilinin birbirlerini görmelerini engelleyemiÅŸ.Leandros her gece Marmara’nın bembeyaz köpükleri üzerine binerek karşı kıyıya, sevglisini görmeye gidermiÅŸ. Efsaneye göre Hero da her gece bir kuleye çıkarak, elinde tuttuÄŸu meÅŸaleyle, denizde yüzmekte olduÄŸu sevgiisine yol gösterirmiÅŸ. Hero zaman zaman çok korkmasına raÄŸmen ona gelme diyemez, en azgın fırtınalarda bile meÅŸaleyi yanına çağırırmış. Bir gece denizde korkunç bir fırtına patlamış ve Hero’nun meÅŸalesini söndürmüştü. Yolun yarısındayken ışık sönünce nereye yüzeceÄŸini bilemeyen Leandros sonunda dalgalara yenik düşüp boÄŸuldu. Cesedi sabahleyin Sestos kıyılarına vurdu. Hero da sevgilisinin ölüsünü görünce kendisini kuleden atarak canına kıydı.

Amazonlar, inanışa göre yalnızca bir mitos, uydurulmuÅŸ bir efsane deÄŸildir. Amazonlar, Fatsa yada Ordu’dan Karadeniz’e dökülen Thermedon ırmağının yakınlarında yaÅŸayan savaşçı kadınlardır. BaÅŸkentleri Themiskyra kentiydi.

Amazonlar, Anadolu yarımadasında büyük bir öneme sahipti. Hem tarihçiler hem de mitos yazarları Ä°zmir’in, Efes’in, Sinop’un ve daha pek çok kıyı kentinin Amazonlar tarafından kurulduÄŸunu söylerler. Platon ve Sokrates Anadolu’da yaÅŸayan bu çok kuvvetli ve cesur kadınların sık sık Yunanistan’a akın ettiklerinden bahseder.

Mitolojiye göre Amazonlar savaÅŸ tanrısı Ares’le Harmonia (yada Aphrodite)’nın kızlarıdır. Tasvirlerde çok iyi ok, yay, kargı ve mızrak, iki ağızlı balta (Labrys) kullandıkları ve at sırtında savaÅŸtıkları görülmektedir.

Amazon sözcüğünün eski bir Anadolu diline ait olduÄŸu söylenir. Bazı bilginlere göre A-mazon=Memesiz anlamına gelir. Yaylarını daha rahat çekebilmek için saÄŸ göğüslerini kestikleri ve bundan dolayı kendilerine Amazon adı verildiÄŸi ileri sürülür. Oysa en erken tarihlerden itibaren yapılmış olan tasvirlerin çoÄŸunda Amazonlar’ın göğüslerinin ikisi de görülür. BaÅŸka bir görüşe göre Amazon’un A’sı ÅŸiddet ve güç anlamına gelir, mazon ise göğüs demektir. Sözcük bu kez memesiz deÄŸil, tam tersi geniÅŸ ve kuvvetli göğüslü demektir. Bir diÄŸer görüşe göre Amazon kelimesindeki “A”, Türkçe’deki-maz-eki gibi olumsuzluk getiren bir takıdır. “Mazo” ise dokunulmaz demektir. Bu görüşe göre Amazon bir erkek tarafından dokunulmaz olan kadın demektir. Pek çok Amazon kadınının mitolojideki kahramanlarla iliÅŸkisi olmuÅŸtur; Hippolyte’nin Herakles, Antiope’nin Theseus, Penthesileia’nın Akhilleus efsanelerinde adları geçer. Bir diÄŸer görüşe göre ise eski Kafkas dilinde”Maza” ay demektir. Amazonlar’ın hem ay tanrıçasına hem de önce Kybele sonra da Efes Artemisi’ne taptıkları için Amazonlara bu ad verilmiÅŸtir.

Amazonlar savaşta tutsak ettikleri erkeklerle birlikte olup daha sonra onları öldürmeyi adet edinmişlerdir. Bazen de komşu ülkelerle bir anlaşma yapıp komşu ülke erkekleri ile özellikle ilkbaharda birlikte olmuşlar, doğan çocukların kız olanlarını alıp, erkek çocukları onlara vermişlerdir.

Tufan, yani insanlığın bir felaketle yokedilmesini iÅŸleyen mitos Ä°lkçaÄŸ’da DoÄŸu Akdeniz çevresi uygarlıklarının mitolojilerinde önemli bir yer tutar. Ancak Yunan mitolojisinde küçük bir öykü dışında insanlığın yokedilmesi motifiyle pek karşılaşılmaz. Bu öyküye göre Zeus giderek daha isyankar ve günahkar olan insanları bir tufanla yoketmeye karar verir. Su ile gelen bu tufandan yalnızca Prometheus’un oÄŸlu Deukalion ile karısı (yeryüzündeki ilk kadın olan Pandora’nın kızı) Pyrrha kurtulur. GeleceÄŸi gören Prometheus oÄŸluna bu olayı haber vererek bir tekne yapmasını öğütlemiÅŸtir. Tufan 9 gün, 9 gece sürmüş ve tekne sonunda Parnassos Dağı’na çıkmıştır. Bundan sonra karı koca Zeus’tan yeni insanlar yaratmasını dilerler. Zeus da toprağın üzerindeki taÅŸları toplayarak arkaya atmalarını söyler. Böylece Deukalion’un attığı taÅŸlardan erkekler, Pyrrha’nın attıklarından kadınlar olmak üzere yeni bir insan soyu türedi.

Herakles’in ataları arasında yeralan Argoslu bir kahraman. Babası Zeus annesi ise Akrisios kızı Danae’dir. Perseus’un büyük babası Akrisios bir kahine gidip bir erkek çocuÄŸunun olup olamayacağını sorar. Kahin ona kızı Danae’nin bir erkek çocuÄŸu olacağını ve bu çocuÄŸun onu öldüreceÄŸini söyler. Korkuya kapılan ve kehanetin gerçekleÅŸmesinden korkan Akrisios, yeraltına bronzdan bir oda yaptırarak kızını oraya hapseder. Zeus bronz odanın tavanıdaki bir yarıktan altın damlası ÅŸeklinde içerisi sızar ve genç kızla birlikte olur. Bu birleÅŸmeden Perseus doÄŸar.

Perseus, Athena tarafından Gorgolardan Medusa’yı öldürmekle görevlendirilir. Athena ve Hermes ona bu zor görevinde yardımcı olan tanrılardır. Perseus, Gorgoların (Stheno, Euryale ve Medusa) yerine gider. Onları uyurken bulur. Bu üç kızkardeÅŸ arasında yalnız Medusa ölümlüdür.Bu nedenle Perseus sadece onun başını kesip götürebileceÄŸini anlar. Gorgolar, boyunları ejderha pullarıyla korunan, yaban domuzu gibi diÅŸleri olan diÅŸi canavarlardı. Bronz elleri ve altın kanatları vardı. Ãœstelik bakışları o kadar güçlüydü ki baktıkları her ÅŸeyi taÅŸa çeviriyorlardı. Medusa’nın kesilen kafasından Pegasus (Kanatlı at) , Khrysaor adlı bir dev çıktı. Dönüş yolunda Andromeda’yla karşılaÅŸtı ve ona aşık oldu. Bu güzel genç kızın annesi Kassiepeia, Nereus kızlarından daha güzel olduÄŸunu söylediÄŸi için Poseidon’u kızdırdı. Deniz tanrısı da bu bölgeye bir deniz canavarı musallat etti. Canavarı öldürmek koÅŸuluyla kurban olarak sunulan genç kızı kurtaran Perseus, daha sonra kızla evlendi ve mutlu bir yaÅŸam sürdü

Kentaurlar mitoslarda sık sık karşımıza çıkan at adamlardır. Teselya kralı Ä°ksion ile Hera’nın buluttan yapılmış görüntüsünden doÄŸmuÅŸlardır. Önden bakıldığında baÅŸ, göğüs ve kolları kimi zaman da ön bacakları insan, karınlarının arkası ve arka bacakları at biçimindedir. Yele ve kuyrukları vardır. Kentaurlar daÄŸlarda yaÅŸar ve çiÄŸ et yerler. Yabanıl ve azgın yaratıklardır. Herakles ve Dionysos efsanelerinde önemli rol oynayan Kheiron’la Pholos iyi ve yararlı olan Kentavroslardır.

Kentaurlar Ä°lkçaÄŸ’dan itibaren ressam ve heykeltraÅŸlara sık sık konu olmuÅŸlardır. Bu eserlerin en ünlüsü heykeltraÅŸ Phidias tarafından Parthenon Tapınağı’nın metoplarına yapılan kabartmalardır. Kabartmalarda Lapithlerle, Kentaurlar arasındaki savaÅŸ anlatılmıştır.

Kelime anlamı “Zeus’un delikanlıları” dır. Bu isim Leda’nın oÄŸulları Kastor ile Polydeukes’e verilir. Leda’ya aşık olan Zeus kadına bir kuÄŸu ÅŸeklinde yanaÅŸmış, Leda aynı gece kocası Tyndaros’la da yatmıştır. Leda daha sonra bir yumurta yumurtlamış ve bu yumurtadan iki çift (ikiz) çocuk çıkmıştır. Çocuklardan Helena ile Polydeukes Zeus’a, Kastor’la Klytaimestra Tyndaros’a aittir. Zeus’un oÄŸlu ile Tyndaros’un oÄŸlu birbirinden hiç ayrılmamış, kardeÅŸlik ve dostluÄŸun simgesi olmuÅŸlardır. Dioskur’lar pek çok efsanede omuz omuza çarpışan kahramanlar olarak geçer. Ancak daha önce baÅŸlarına gelen talihsiz bir oyunda öldükleri için Troya Savaşı’na katılamamışlardır. Avrupalı ressamlara sık sık konu olan bu trajik olay şöyledir; Dioskurlar, Likyalı kahraman Leukippos’un iki kızına aşık olup, kızları (Phoibe ve Hilaria) kaçırırlar. Ancak kızların niÅŸanlıları (aynı zamanda amca oÄŸulları) peÅŸlerine düşerler. Çıkan kavgada Kastor ölür, ölümsüz olan Polydeukes ise kurtulur. Tanrı Zeus birbirini seven bu iki kardeÅŸi ayırmamak için onları gökyüzüne, yıldızların arasına yerleÅŸtirir. Dioskurlar aynı zamanda ikizler burcunun temsilcisidir.

Eski Yunan ve Roma dünyasında, Olympos tanrıları soyundan gelmeyip de soyut kavramların kiÅŸileÅŸtirilmiÅŸ biçimi olan tanrıçalardan biridir. Nike, zafer kavramının somutlaÅŸtırılmış biçimi, zafer tanrıçasıdır. Homeros’un destanlarında rastlanmaz. Hesiodos’a göre ise Pallas’la Okeanos’un kızı Styks’ten doÄŸmuÅŸtur. Olympos tanrıları kuÅŸağından önce olmasına raÄŸmen kimi efsanelerde Athena’nın oyun arkadaşı olarak geçer. Nike, resimlerde kanatlı, hızlı uçan ve göklerden süzülerek zaferi getiren bir genç kız olarak gösterilir. Nike, Athena’nın ön isimlerinden biriolarak da geçer. Heykel ve resimlerde en çok tasvir edilen ölümsüzler arasında yeralır.

Ä°lkçaÄŸ’ın en eski metinlerinden itibaren karşımıza çıkan, evrensel birleÅŸme ve üremeyi simgeleyen doÄŸal güçtür. Hesiodos’a göre Eros, Khaos’tan sonra ortaya çıkan Gaia ve Tartaros’la birlikte ilk evrensel güçtür. Bazı anlatımlarda tanrı deÄŸil, ölümlü-ölümsüz arası bir varlık, yani cindir. Bir baÅŸka efsaneye göre Eros, Yoksulluk Tanrıçası Penia ile Bolluk tanrısının Poros oÄŸludur. Bazı önemli efsanelerde de Aphrodite ile Hermes’in oÄŸlu olarak karşımıza çıkar. Anteros (Karşılıklı aÅŸk) adıyla anılan Eros efsaneleri, Eros’un özündeki çok yönlülüğü dile getirmek için sonradan uydurulmuÅŸ olmalıdır.

Eros İlkçağdan itibaren hem şair, hem de ressam ve heykeltraşların başlıca konularından biri olmuştur.Yunan mitolojisindeki başlangıçtaki evrensel güç ilkesinden giderek değişmiş, insanları oklarıyla kovalayan ve yaralayan, alaycı yaramaz ve hatta zaman zaman oldukça tehlikeli bir çocuk kimliğine bürünmüştür.

Tasvirlerin çoÄŸunda Eros ya küçük, tombul, yaramaz kanatlı bir bebek ya da çok genç sırtında kanatları olan bir delikanlı olarak görülür. Delikanlı olarak gösterildiÄŸinde ya da anlatıldığında, Eros’un tıpkı kelebek gibi kanatlı, uçan çok güzel bir genç kız olarak tasvir edilen Psykhe (ruh) adında bir sevgilisinden söz edilir. Eros ile Psykhe’nin aÅŸkını anlatan bir masal dilden dile dolaşır.

Asklepios, saÄŸlık tanrısı özelliÄŸi de olan Apollon’un oÄŸludur. SaÄŸlık ve hekimlik tanrısıdır. Yunan mitolojisinde olduÄŸu kadar Roma tarafından da çok benimsenmiÅŸtir.

Asklepios’un oldukça ilginç bir öyküsü vardır. Apollon Teselya kralı Phlegyas’ın kızı Koronis’e aşık olur, kız Apollon’dan hamile kalır. Ancak bir süre sonra Arkadya’dan gelen bir adamla daha seviÅŸir. Bu olayı izleyen bir kuzgun yada karga durumu Apollon’a bildirir. Çok kızan Apollon onu diri diri yanmakla cezalandırır. Koronis tam ömek üzereyken Apollon onun karnındaki çocuÄŸu kurtarır ve büyütmesi için Kentavrıs Kherion’a verir. Kherion, doÄŸanın içinde büyüyüp onun sırlarına ermiÅŸ bir yaratıktır. Asklepios onun yanında usta bir hekim olarak yetiÅŸir, cerrahlığın bütün sırlarını öğrenir, hatta ölüleri diriltebilicek kadar ustalaşır. Ancak Zeus doÄŸal düzeni bozan ve kendi gücünü aÅŸan Asklepios’dan çekinmeye baÅŸlar ve onu yıldırımlarıyla öldürür. Apollon’da bu olayı cezasız bırakmaz ve Zeus’a yıldırımı bağışlayan Kykloplar’ı öldürür. Asklepios’un cansız bedenini de gökyüzüne yıldızların arasına yerleÅŸtirir.

Asklepios’un tapınaklarına Asklepion denir. Burlar aynı zamanda Ä°lkçağın hastaneleridir. En büyüğü ve en ünlüsü Bergama’da olanıdır. Helenistik dönemde kurulmuÅŸ olan bu büyük saÄŸlık kompleksi Asklepios’tan baÅŸka onun kızı saÄŸlık tanrıçası Hygieia ve onlardan çok önce Anadolu’da bulunan Telesphorus’u bir araya getirmektedir. ÅŸifalı su, kaplıca, fizik tedavi, temiz hava gibi tedavilerin yanısıra telkin eÄŸlence ve müzik yoluyla hekimliÄŸin ne kadar ileri gittiÄŸini göstermektedir. Bu Selçuklu ve Osmanlı anlayışında da karşımıza çıkar.

Asklepios efsanesine Anadolu’da yapılan bir katkı da ÅŸudur (aynı hikaye Lokman Hekim içinde anlatılır); Zeus Asklepios’u yıldırımıyla öldürünce bu sırada hekimin yazmakta olduÄŸu reçete oradaki bir otun üzerine düşmüş, yaÄŸan yaÄŸmurla kağıttaki yazı topraÄŸa karışarak her derde deva sarımsak meydana gelmiÅŸtir.

Asklepios, Yunan tanrıları içinde ününü en uzun süre sürdürenlerden biridir. OrtaçaÄŸ’a kadar karşımıza çıkar.Hekimler Asklepiades adında bir lonca etrafında biraraya gelirler. Kos (Ä°stanköy) adasında yaÅŸayan Hippokrat’da bu geleneÄŸe baÄŸlıdır.

Asklepios’un yılanlarla sarılmış asası bugün de hekimliÄŸin simgesidir.

Troya’yı kuran Tros’un oÄŸlu. Ganymedes bir gün Ä°da (Kaz) Dağında avlanırken Zeus ona aşık olmuÅŸ ve kartalının göndererek Olympos’a getirmiÅŸtir. Efsanenin bir diÄŸer anlatımında ise bizzat Zeus kartal biçimine girip, oÄŸlanı kendi pençeleriyle Olympos’a taşımıştır. Ölümlülerin en güzeli sayılan Ganymedes’in görevi Olympos’u mekan tutan tanrılara içki sunmaktır. Bu konudaki efsanelerden birinde Zeus’un Ganymedes’e cinsel bir aÅŸk duyduÄŸu ve onunla birlikte olduÄŸudur.

Yunanistan’da bu Ganymedes efsanesinden dolayı erkeklerin bir delikanlıya cinsel eÄŸilimi dinsel nitelikte bir sevap sayılırdı. Bu Yunan uygarlığında uzun bir süre varlığını korumuÅŸtur. Yunanistan’da bu eÄŸilimin giderek yaygınlık kazanması üzerine kadınlar ginese/gynekaion denilen bir çeÅŸit harem dairesine kapatılıyordu. Sokrates’e atfedilen “Sokratvari sevgi” teriminde bu eÄŸilimin izleri bulunur. Platon’a atfedilen “Platonik aÅŸk” sözü bizim bugün kullandığımız anlamından oldukça farklıdır. Platon, özellikle Phaidros adlı eserinde öğrencisine duyduÄŸu ilgiyi mazur göstermek için Ganymedes efsanesini sürekli hatırlatır.

Kıbrıs’ın ilk kralı Kinyras ya da Suriye kralı Theias’ın oÄŸludur. Köken ve kaynak olarak güney Akdeniz ve Anadolu efsanelerine baÄŸlıdır. Özellikle Sümer ve Hitit kaynaklarından gelmektedir (Sümer’deki Dumizzi/Temmuz-Ä°nanna/Ä°ÅŸtar ve Hitit bereket tanrısı Telepinu, Kybele-Attis efsaneleri).

Tanrıça Aphrodite’nin lanetine uÄŸrayan kralın kızı Myrrha ya da Smyrna babasına aşık olarak onunla birlikte olmuÅŸtur.Bunun farkına varan kral, bu günahı temizlemek için kızını öldürmeye kalkmış, ancak tanrılar araya girerek Myrrha’yı kurtarmak için onu bir mersin aÄŸacına dönüştürmüştür. 10 ay sonra bu aÄŸacın kabuÄŸundan çok güzel bir bebek olan Adonis çıkmıştır. ÇocuÄŸa aşık olan Aphrodite onu gözlerden uzak tutmak için Persephone’a emanet etmiÅŸ ancak Persephone’da Aronis’e aşık olarak onu geriye vermemiÅŸtir. Bunun üzerine araya giren Zeus, Adonis’in yılın dört ayını Persephone, dört ayını Aphrodit, geriye kalan zamanı da gönlünce geçirmesine karar vermiÅŸtir. Adonis’de kalan zamanını Aprodite’Ye ayırmıştır. KıskançılÄŸa kapılan Ares ya da Artemis, Adonis’in üstüne bir yaban domuzu salmış ve domuzun boynuzuyla yaralanan Adonis bir süre sonra ölmüştür. Kanından baharçiçekleri bitmiÅŸtir. Adonis’in yardımına koÅŸan Aphrodite’den, ayağına batan diken nedeniyle akan kan tanrıçanın çiçeÄŸi olan beyaz gülü kırmızıya boyamıştır.

Kışın yeraltında yaÅŸayan baharla birlikte yeryüzüne çıkan Adonis, toprağın ve bitkilerin yeniden canlanışını simgeler.Adonistörenleri yazın en sıcak zamanında yapılır. Ölü Adonis’i temsil eden küçük bir tahta heykel etrafına kadınlar saksılar içinde solmuÅŸ çiçekler dizerler ve ağıt yakarlar.

Orpheus mitolojideki ünlü Trakyalı ozandır. Esin perilerinden biri olan Kalliope ya da bazılarına göre Apollon’un oÄŸludur. Sanat yeteneÄŸi bu sayede meydana gelmiÅŸtir. Lirini çalmaya baÅŸlayınca azgın akan sular durur, ormandaki en yabani yaratıklar bile evcilleÅŸirdi. Orpheus zamanını ormanda, Musalarla birlikte geçirirdi. Orpheus Musalardan Eurydike’ye aşık olmuÅŸ, onunla evlenmiÅŸtir. Eurydike bir gün ormanda gezinirken ayağını bir yılan sokmuÅŸ ve ölmüştür. Orpheus bunun üzerine lirini alarak karısının ardından Hades’e yani ölüler ülksine gitmiÅŸtir. Orpheus’un yeraltında kaldığı süre içinde cehennemde tüm iÅŸkenceler durmuÅŸ, güzel müziÄŸi ona yeraltının tüm kapılarını açmış, Tanrı Hades bile duygulanarak gözyaÅŸlarını tutamamıştır. Hades, Orpheus’a karısını da alarak yeryüzüne dönmesi için izin vermiÅŸ ancak dönüp ardına bakmaması gibi bir ÅŸart koÅŸmuÅŸtur. Orheus çıkış yolunda dayanamaz ve dönüp arkasına bakar. Ama karısı birden görünmez olarak Hades’e geri döner ve Orpheus’a ölüler ülkesinin kapıları bir daha açılmaz. Bu duruma tanrılar ve Trakyalı Karlar çok sinirlenerek Orpheus’un kafasını kesip bir ırmaÄŸa atarlar. Kesik baÅŸ ırmaktan denize karışarak bütün Ege’yi dolaşır.

Orphik, Orpheism yada Orpheus Tarikatı, Orpheus’a baÄŸlanır. Bu tarikat yada dinsel hareket Trakya’da doÄŸmuÅŸ oradan MÖ 6.yy.’da Yunanistan ve Ä°talya’ya geçmiÅŸtir. Orpheus müzisyen olmasının yanısıra kahinve büyücüydü. Tarikatte, Orpheus’un efsanesi müziÄŸi ve ÅŸiirleri kutsal sayılmıştır. Orfik inanca göre insan iyilikle kötülüğün karışımı olan bir varlıktır. Ruh öldükten sonra baÅŸka bedene geçer.Ruh ancak dinsel tapınış ve inzivaya çekilmekle arındırılabilir. Orfik inanca göre tanrı olarak kabul edilen bir hayvanın yenmesiyle o eti yiyenler tanrılaşır. Çok eski dinlerde buna benzer inanışlara rastlanmaktadır. Günümüzde de kimi Hıristiyan mezheplerinde bu inanışın izlerine rastlanmaktadır. Orfizm klasik ilkçaÄŸda Anadolu’da pek fazla tutunamamıştır. Çünkü Anadolu düşüncesi tamamen bilimsel eÄŸilimdedir. Bu inanç sistemi daha çok Yunanistan’da tutunmuÅŸ Dionysos mistisizmi ile birleÅŸerek derin bir kök salmıştır.

Artemis’e benzeyen ama kendine özgü efsaneleri bulunmayan bir tanrıça.Titanlar kuÅŸağından gelmedir.Bu sebeple Olymposlu tanrılardan deÄŸildir. Hekate iyiliÄŸi bütün insanlar üzerine yayar. Gerek savaÅŸta gerekse spor oyunlarında baÅŸarı ihsan eder. Balıkçılara bol balık verir, istediÄŸi kiÅŸinin davar ve sığırlarını çoÄŸaltır. Özellikle gençliÄŸin feyizlendirici tanrıçası olarak Apollon ve Artemis kadar kendisine baÅŸvurulan bir tanrıçadır. Zamanla Hekate’nin özellikleri deÄŸiÅŸmiÅŸ, sihir ve büyüye hükmeden bir tanrıça olarak görülmeye baÅŸlamıştır. Karanlıklar alemiyle iliÅŸkilendirilmiÅŸtir. Ä°ki elinde birer meÅŸale taşırken ya da kurt, köpek veya kısrak ÅŸeklinde görülür. Sihirbazlığın icadı ona atfedildi. Kolkhisli Aietes ve Medeia gibi en ünlü büyücüler sınıfına soktu. Nitekim; daha geç tarihli bazı hikayeler Kirke[1]‘yi onun kızı yaparlar. Oysa Kirke Medeia’nın annesi veya halasıdır.

Hekate, büyücü olarak enbirinci büyü yerleri olan yol kavşaklarına hükmeder. Buralara Hekateyi üç gövdeli veya üç başlı olarak gösteren heykelleri dikilmiştir.

[1]Kirke, Odysseia’da ve Argonatlar efsanesinde adı geçen büyücü kadın.GüneÅŸ (Helios) ile Okeanos’un kızı Perseis’in çoçuklarıdır.Bazı yazarlar annesinin Hekate olduÄŸunu da yazarlar. Mitos yazarları tarafından farklı yerlerde gösterilen Aia adasında otururdu. Odysseus’un denizci arkadaÅŸlarını kendi karakterlerindeki gizli eÄŸilimlere göre farklı farklı hayvarlara (domuz, aslan, köpek, tilki vs. dönüştürmüştür. Odysseus, ormanda arkadaÅŸlarını bu durumdan nasıl kurtaracağını düşünürken Hermes’le karşılaÅŸtı.Hermes, Kirke’nin büyüsünden etkilenmemesi için yediÄŸi ya da içtiÄŸi yiyeceklere moly denen bitkiden katmasını söyledi.Böylece büyüden etkilenmeyen Odysseus, Kirke’yi öldürmekle tehdit etti.Kirke ona arkadaÅŸlarını eski haline getireceÄŸine Styks üzerine yemin etti. Bundan sonra ikisi arasında bir aÅŸk baÅŸladı. Yazarlara göre farklı sayılarda çocukları oldu.

Zeus ile Hera’nın oÄŸludur.Bir baÅŸka adı Enyalios’tur. Kanlı ve acımasız savaÅŸların tanrısıdır. Tanrılar tarafından hiç sevilmez, insanlar ise Ares’ten çok korkarlar.SavaÅŸ tanrısı Ares, Yunanistan’dan çok Mars adıyla Ä°talya’da saygı görmüştür.

Ares, Homeros’un Ä°lyada’sında kaba kuvvetin simgesidir. Azgın, çılgın, uÄŸursuz olarak nitelendirilen Ares destanlarda insanların baÅŸbelası olumsuz bir varlıktır. Hera ve Zeus oÄŸullarına yüz vermez, ondan hoÅŸlanmazlar.

Ares tanrıça Aphrodite’nin sevgilisidir.Bu beraberliklerinden Phobos (bozgun), Deimos (korku) ve Harmonia (uyum) doÄŸmuÅŸtur. Phobos ve Deimos devamlı babalarına eÅŸlik etmiÅŸtir. ÇoÄŸu kere Enyo[1] ve Eris de Ares’e eÅŸlik etmiÅŸtir.

Ares’in en büyük çekiÅŸmesi kardeÅŸi Athena’yladır. Destanlarda Ares, körü körüne kanlı savaÅŸların temsilcisi olarak, aklın yönettiÄŸi savaşı simgeleyen Athena’yla çatışır. Bu çekiÅŸme her zaman Athena’nın lehine sonuçlanır.

Ares’in adına pek çok efsanede rastlanır.Odysseia’da karısı Aphrodite’nin Ares’le birlikte olduÄŸunu öğrenen Hephaistos aÄŸdan bir tuzak hazırlayarak onları yakalar. Ares hiç bir ÅŸiddet göstermeden oradan ayrılır ve memleketi olan Trakya’ya döner. Ares’in kızları olan Amazonlar’da buradan yayılmışlardır.

Atina’da adam öldürenler ve dini suç iÅŸleyenler Aeropagos yani Ares Tepesi olarak isimlendirilen bir tepede yargılanırdı.

[1]Enyo; Kaynakların büyük bölümünde Ares’in kızı olarak geçen savaÅŸ tanrıçası.Homeros. Enyo’yu iller yıkan bir tanrıça olarak tanımlar. Eris;Kavga tanrıçasıdır.Gece tanrıçası Nyks’in kızıdır.Üç güzeller yarışmasında çok önemli bir rol oynar.Tanrılar arasında hiç sevilmeyen ve sürekli tatsızlık çıkardığı için şölenlere davet edilmeyen Eris yine böyle bir törene, Peleus’la Thetis’in düğününe davet edilmez.Bunun üzerine, üzerinde en güzele yazılı altın bir elma gönderir.Bu olay giderek büyür ve Troya savaşına yol açar.

Herakles, Zeus ile Miken kralının kızı Alkmene’nin oÄŸludur. Kadına aşık olan Zeus ona kocası kılığında yaklaÅŸmıştır.Herakles’in Zeus’un çocuÄŸu olduÄŸunu anlayan Hera onunla sürekli uÄŸraÅŸmış ve ölümüne neden olmuÅŸtur.Herakles doÄŸduÄŸu günden itibaren tanrısal bir kuvvete sahiptir.Hera’nın gönderdiÄŸi iki büyük yılanı öldürdüğünde henüz birkaç günlük bebektir.

Herakles üstün bir eÄŸitim görmüştür.En iyi yaptığı iÅŸler ok atmak, araba kullanmak ve güreÅŸmektir.18 yaşına geldiÄŸi zaman Kitharion ormanlarında yaÅŸayan ünlü canavarı, öldürmüştür.Kendisine ödül olarak Thebai kralının kızı Megara verilmiÅŸtir. Bu kızdan üç oÄŸlu olmuÅŸtur.Hera iÅŸe karışarak Herakles’i çıldırtmış, Herakles’te karısını ve çocuklarını öldürmüştür. Suçlarından arınması için Miken kralının hizmetine girip, onun her istediÄŸini yapması gerekmiÅŸtir. Kralın Herakles’e yaptırdığı 12 iÅŸe mitolojide Herakles’in görevleri denir. Bu iÅŸler ÅŸunlardır;

1) Hiçbir silahın işlemediği Nemea aslanını boğarak, öldürmek

2) Lerna bataklığındaki 9 başlı ejderi yoketmek

3) Artemis’in kutsal hayvanlarından Kyreneia geyiÄŸini yakalamak

4) Erymanthos dağında yaşayan büyük yaman domuzunu ağla tutmak

5) Augias’ın ahırlarını bir günde temizlemek (iki büyük ırmağın yataklarını deÄŸiÅŸtirip ahırlardan geçirerek)

6)Stymphalos’da yaÅŸayan ve o bölgedeki insanların rahatını kaçıran kuÅŸları Athena’nın yardımıyla kovmak

7) Girit’e gidip Poseidon’un Minos’a verdiÄŸi azgın boÄŸayı getirmek

8)Troya kralı Diomedes’in insan eti yiyen kısraklarını yakalamak,bunun için önce Diomedes’i öldürmüştür.

9) Amazonlar kraliçesi Hippolyte’den kemerini almak. Kemeri almak için kraliçe ile anlaÅŸmış, ancak Hera’nın kışkırtmasıyla Amazonlar, Herakles’e saldırmış, Herakles’te kraliçeyi öldürmek zorunda kalmıştır.

10)Okeanos’un bir adasında bulunan 3 gövdeli dev Geryoneus’un sığırlarını çalmak,

11)Hesperidler’in altın elmalarını getirmek,

12) Hermes’in ölüler ülkesini koruyan Kerberos adlı köpeÄŸi yeryüzüne çıkarmak (Kerberos’u daha sonra geri götürdü).

Ancak Herakles’in çilesi bunlarla bitmedi. Bu 12 iÅŸten sonra sayısız maceralara giriÅŸti.Lydia kraliçesi Omphale’nin hizmetinde bir yıl kadın kılığında çalıştı, yün eÄŸirdi.Prometheus’u kurtardı, Troya’yı tahrip etti. Argonatların seferine katıldı. Deianeira ile evlendi, Kentavros Nassos karısına yaklaÅŸmak isteyince onu oklarıyla yaraladı. At adamın kanıyla kaplanmış olan gömleÄŸi Herakles’in vücuduna yapışarak onu tutuÅŸturmaya baÅŸladı.Bu dayanımaz acıya son vermek için Herakles bir odun yığını hazırlatarak kendisini alevlerin içine attı.

Herakles’in ölümüne baÅŸta Zeus olmak üzere bütün tanrılar çok üzülmüş ve onu Olympos’a götürerek ölümsüzlük bağışlayıp tanrıça Hebe ile evlendirmiÅŸlerdir.

Fizik ve moral gücün simgesi olan Herakles Yunanistan’da hem tanrı hem de kahraman olarak saygı ve tapınım görmüştür. HeraklesoÄŸulları denilen çocukları Yunan yarımadasının atası sayılmıştır.

Hephaistos, zanaatkarlar tarafından Athena ile birlikte mesleklerin piri ve koruyucusu olarak kabul edilen bir ateş tanrısıdır. Tarımı, uygarlığı ve şehir hayatını korur. Anadolu kökenli tanrılardan biri olan Hephaistos, özellikle sönmüş bir yanardağ olarak saygı görmüş, sonraları yanardağların içinde çalıştığına inanılmaya başlamıştır.

Zeus’la Hera’nın oÄŸlu olarak bilinmesine raÄŸmen, Zeus’un Athena’yı başından doÄŸurmasına karşılık Hera’nın da Hephaistos’u tek başına doÄŸurduÄŸu da söylenmektedir.

Hephaistos, tanrılar arasında en çirkinidir. Ä°ki ayağı da topaldır. Homeros’un Ä°lyadası’nda bunun sebebi iki ÅŸekilde açıklanır. Birinciye göre babası Zeus, Hera ile kavga ederken Hephaistos annesinin tarafını tutmuÅŸ, buna kızan Zeus oÄŸlunu Lemnos adasına fırlatmış ve Hephaistos bu yüzden sakat kalmıştır. Ä°kinci efsaneye göre Hephaistos sakat doÄŸmuÅŸ, bu durumdan utanan annesi onu Olympos’tan aÅŸağı fırlatmış ve Hephaistos’u nereidler büyütmüştür. Hephaistos’la Hera hiç bir zaman birbirlerini sevmemiÅŸlerdir.

Tanrıların arasında en çirkin olan olmasına raÄŸmen, hem onlar hem de insanlar arasında en sevilen tanrıdır. Olympos’taki görkemli saraylar onun elinden çıkmıştır.Tanrılar ve kahramanlar için en güzel silahları yapmıştır. Zeus’un emriyle insanları cezalandırmak için gönderilen ilk kadın Pandora onun eseridir.Hephaistos, Ä°lyada’da Kharis (Zerafet, neÅŸe ve sevinci temsil eden tanrıçalardan biri) ile evlidir, Odysseia’da ise Aphrodite ile evlidir.

AÅŸk ve güzellik tanrıçası Aphrodite’nin doÄŸuÅŸu iki ayrı kaynakta iki farklı görüşle anlatılmaktadır. Bunlardan erken tarihli olan Homeros’ta Aphrodite Okeanos’un kızı olan Dione ile Zeus’un kızıdır. Ä°kinci efsane ise Hesiodos’ta geçer.Aphrodite burada denizin köpüklü dalgalarından doÄŸmuÅŸtur. Aphros yunanca köpük demektir. Gaia, kocası Uranos’un doÄŸan çocuklarını yutması üzerine oÄŸlu Kronos’u kandırarak babasının üreme organını kesmesini saÄŸlamış ve organ kesildikten sonra denize atılmış, ak köpüklerden Aphrodite çıkmıştır. Aphrodite ilk olarak Kıbrıs’a ayak basmıştır. Avrupalı sanatçılar Aphrodite’nin doÄŸuÅŸuyla ilgili olandan ikincisini kullanmayı tercih etmiÅŸlerdir. Özellikle Boticelli’nin resimlerinde tanrıça sedef kabuÄŸunun üzerindedir, bir yandan da ÅŸafak rüzgarı esmektedir.

ÇoÄŸalma, hayatın sürmesi ve bereketi simgeleyen ana tanrıça motifi, tanrı ve tanrıçalar arasında en eski olanıdır. Kimi ana tanrıçalar yavaÅŸ yavaÅŸ güzellik ve sevgi tanrıçası niteliÄŸine bürünmüştür. Aphrodite bunlardan en önemlisidir. Mezopotamya’nın Inanna-IÅŸtar’ı Suriye’de Astarte kılığına bürünmüş Klasik çaÄŸa girilirken ana tanrıçalık niteliÄŸini yitirerek güzellik ve aÅŸk tanrıçası yani Aphrodite olarak karşımıza çıkmıştır.

Aphrodite, güzellik, sevgi, aÅŸk ve seviÅŸme tanrıçasıdır. Aphrodite’nin doÄŸrudan kendisiyle ilgili efsanesi azdır, ancak pek çok efsane adına rastlanır. Hemen hemen bütün Olympos tanrıları ve ölümlüler kendisine aşıktır. Aphrodite’nin pek çok sevgilisi olmuÅŸtur.Aynı zamanda cinsel aÅŸkı da simgeler.Kocalarına ve sevgililerine her zaman sadık deÄŸlidir. En ilginç evliliÄŸi Zeus’la Hera’nın çirkin oÄŸlu Hephaistos’la olandır.Aphrodite, Hephaistos’a sadık kalmamış onu sürekli aldatmıştır. SavaÅŸ tanrısı Ares’le birleÅŸmesinden Phobos (bozgun), Demikos (korku) ve Harmonia (uyum) doÄŸmuÅŸtur. Bu üç nitelik Aphrodite’nin kiÅŸiliÄŸinin olumsuz yönlerini, çeliÅŸkilerini gözönüne serer.

Aphrodite’nin diÄŸer önemli iliÅŸkisi tanrı Hermes’ledir. Aphrodite ile Hermes bazı efsanelere göre de Halikarnassos kentindeki tapınaklarında seviÅŸmiÅŸler ve beraberliklerinden her ikisinin adını taşıyan hem kadın, hem de erkek cinsel organlarına sahip Hermaphrodit doÄŸmuÅŸtur. Bazı efsanelerde Eros’da Aphrodite’nin oÄŸlu olarak gösterilir. Aphrodite’nin diÄŸer sevgilileri, Adonis ve Troya kral soyundan Ankhises’tir.

Aphrodite, diÄŸer tanrıçalar gibi zaman zaman çok öfkelenir ve öç alması korkunçtur. Å�afak tanrıçası Eos’u sevgilisi Ares’le birlikte olduÄŸu için sonsuza kadar aşık olup, ıstırap çekmekle cezalandırmıştır. Kendisine tapınmayan Lemnoslu kadınlarına öylesine kötü bir koku vermiÅŸtir ki eÅŸleri bile yanlarına sokulmamıştır. Üç güzeller yarışmasında, en güzel seçilmesi karşılığında Paris’e verdiÄŸi söz, Troya Savaşı’nın çıkmasına yol açmıştır.

Aphrodite ağaçlardan mersin, çiçeklerden gül, hayvanlardan kumru ve serçenin koruyusudur.

Aphrodite, 2500 yıldır sanatçılar için tükemez bir esin kaynağı olmuştur.Aphrodite heykelleri kadın güzelliğinin ve estetiğin simgesidir.

Zeus’un bilgelik ve us tanrıçası Metis’ten doÄŸan kızıdır. Efsaneye göre Metis hamile kalınca, Gaia Zeus’u uyarmış ve Zeus’da Metis’i yutmuÅŸ, Athena silahlarıyla birlikte Zeus’un başından çıkmıştır. Bu nedenle Zeus’un kiÅŸileÅŸmiÅŸ aklı olarak da kabul edilir. Zeus’un kızları arasında en çok Athena’yı sevdiÄŸi bu nedenle kalkanını ve öldürücü ÅŸimÅŸeÄŸini yalnız onun taşımasına izin verdiÄŸi söylenir.

Ä°lk ÅŸiirlerde ve Ä°lyada’da acımasız, katı yürekli duygusuz bir savaÅŸcı olarak tanıtılır.Ancak Ä°lyada’da Athena’nın sakin ve kendinden emin gücü, savaÅŸ tanrısı Ares’in gücünden üstün tutulur.Athena doÄŸru haklı savaşın tanrıçasıdır. Onun için Pallas ve Minerva sıfatları sıkca kullanılmıştır. Yunanca pallo kargı sallamak, atmak kökünden gelebileceÄŸi gibi bakire anlamına gelen bir kelimeyle de baÄŸlantılı olabilir. Athena bilgelik tanrıçası olarak Pronoia (Temkinli, ihtiyatlı) sıfatına sahipti.Bu sıfatla tasvir edildiÄŸinde simgesi baykuÅŸtur.

Athena tasvirlerinde genellikle baÅŸtan aÅŸağı silahlıdır. Başında miÄŸfer, sol elinde, Medusa başına sahip kalkan, göğsünde yine Medusa baÅŸlı zırh bulunur. Klasik dönem sanatçılarının en fazla dikkatini çeken tanrıçalardan biridir. Özellikle Phidias’a atfedilen çok sayıda kabartma ve heykelinin olduÄŸu bilinir. Athena tasvirleri oldukça çeÅŸitlidir.Bazen silahları ve giysilerinin yanısıra sol elinde bir Nike figürü tutar. Bazı heykellerinde ise sol elinde bir mızrak vardır.

Athena ülkeyi saldırılardan koruyan bir tanrıçadır. KoruduÄŸu kahramanlara savaşın hilelerini, siyasal beceriyi, doÄŸru düşünüş ve görüşü öğretir. Güzel sanatları ve bilgeliÄŸi korur, kentlerin yaÅŸamasını saÄŸlar. HerÅŸeyden önce de bir sanat kenti olan Atena’nın koruyucusudur. Atina Akropolis’i onun tapınımına ayrılmıştır. BaÅŸka kentlerde Athena’yı koruyucu tanrıça olarak benimsemiÅŸlerdir. Bunlar arasında Troya’da bulunur.

Athena’nın Yunan tanrıçaları arasında iyi vasıfları çoÄŸunlukta olan bir tanrıçadır.Onun Hera’ya benzer düzenbaz ve kindar bir yönü vardır. Kendisine rakip olarak gördüğü Aphrodit ve Ares’e karşı çok acımasızdır. Ä°lyada’da Zeus’un oynadığı rolü Odyssea’da Athena oynar. Odysseus ve ailesinin kaderi onun elindedir. Ancak burada Ä°lyada’daki tutumunun aksine adaletin üstünlüğünü ister. Odysseus’a acır, bu yiÄŸit adamın çabalarının boÅŸa gitmesini önler, ona yardım eder.

Ölümlü bir kadın olan Medusa güzellikte Athena ile boy ölçüşmeye kalkışınca Athena Perseus’a emrederek kafasını kestirmiÅŸ, kalkanının üzerine takmıştır. DiÄŸer bir olayı ise dokumacılıkta kendisiyle boy ölçüşmeye kalkışan Arakhne’yi bir örümceÄŸe çevirerek sonsuza kadar lüzumsuz dokumalar ve örgüler yapmaya mahkum etmiÅŸtir.

Hebe, Yunanca gençlik demektir. Zeus’la Hera’nın kızı. Olympos’ta her iÅŸe yatkın bir çeÅŸit ev kızıdır. Asıl görevi tanrılara içki (ambrosia) sunmaktır. Bu görevi güzel delikanlı Ganymedes’e bıraktı.

Hebe’nin kendine özgü bir efsanesi yoktur, yalnızca Herakles efsanesinde adı geçer. Hebe ile Herakles evlenmiÅŸtir.

Hebe Yunan öncesinde de tapınılan bir tanrıçadır. Hebe Hitit yazıtlarında Hepa, Hepat yada Hepatu diye adlandırılan büyük güneÅŸ tanrıçası Arianna’nın YunancalaÅŸtırılmış adı olsa gerek. Hitit metinlerinde bu tanrıçaya sedir aÄŸaçlarının ülkesinde yani Lübnan, Filistin’de tapınıldığı söylenir. Hepa/Hebe ise Tevrat’ta ilk insanın yani Adem’in eÅŸi ve bütün insanların anası olarak gösterilen Havva’nın ta kendisidir.

Bu bakımdan Hepa/Hebe ile Ana tanrıça arasında doÄŸrudan bir iliÅŸki kurulabilir ve Hepa/Hebe adının Kybele’nin çeÅŸitli adlarından biri olduÄŸu anlaşılır.

Dionysos, Olympos’a giren tanrıların en sonuncusudur. Dionysos, Yunan mitolojisine dışarıdan gelen bir tanrıdır. Yunanistan’da baÅŸlangıçta bu tanrıya karşı büyük bir tepki olduÄŸu bu konudaki efsanelerden açıkca anlaşılmaktadır. Ancak daha sonra kabul görerek en önemli tanrılardan biri olmuÅŸtur. Roma’da eski Ä°talik tanrı Liber Pater’le özdeÅŸleÅŸtirilmiÅŸ olan, aslında klasik dönemin baÄŸ, ÅŸarap ve mistik vecd tanrısıdır. Homeros onu tanrı olarak kabul etmemiÅŸtir. Buna karşın Hesiodos’ta bir tanrı olarak karşımıza çıkar.Dionysos’la ilgili asıl bilgiler, MÖ 5.yy’da yaÅŸayan ünlü yazar Euripides’in “Bakkha’lar” adlı tragedyasından edinilmektedir.

Dionysos, Yunan tanrıları içinde en fazla sayıda ada sahip olanıdır. Bakkhos, Bromios, Euhios, Dithyrambos, Ä°akkhos ve Ä°obakkhos gibi çeÅŸitli isimlerle çaÄŸrılır. Dionysos’un bütün isimleri anlamlıdır. Ancak bir bölümünün etimolojileri konusunda ortak bir sonuca ulaşılamamıştır, bir kısmı ise birden fazla anlama sahiptir.

Mitolojiye göre Dionysos, Semele (Kadmos ile Harmonia’nın kızı) ile Zeus’un oÄŸludur. Semele, Zeus’un aşık olduÄŸu kadınların en talihsizidir. Tanrı Zeus, Semele’ye öylesine tutulur ki onun her isteÄŸini yerine getireceÄŸine kutsal ırmak Styks üstüne yemin eder. Bu iliÅŸkiyi haber alan Hera, Semele’nin dadısı kılığına girerek onu, Zeus’u gök tanrısı sıfatıyla görmesi konusunda ikna eder. EttiÄŸi yemin üzerine Zeus, yıldırım ve ÅŸimÅŸekleriyle görünür ve Semele yakıcı ışık ve ısıya dayanamayarak ölür. Semele’nin karnındaki yedi aylık bebeÄŸi alan Zeus onu baldırında büyütmüş, zamanını tamamlayıp doÄŸunca Hermes’e vermiÅŸtir.Hermes küçük Dionysos’u büyütmeleri için Orkhomenos Kralı Anthamas ile Semele’nin kız kardeÅŸi olan ikinci karısı Ino’ya vermiÅŸtir. Hermes bebek Dionysos’un, Hera’nın hışmına uÄŸramaması için kız giysileri giydirilmesini söylemiÅŸtir. Ne var ki Hera bu oyuna gelmemiÅŸ ve Ino ve Anthamas’ı delirtmiÅŸtir. Daha sonra Hermes, Dionysos’u Nysa vadisindeki nymphelere bakmaları için götürmüştür. Hera’nın zarar vermesini engellemek için Zeus, Dionysos’u bir oÄŸlaÄŸa dönüştürmüştür. Bu olay Dionysos’un ritüel sıfatı olan “oÄŸlak” sıfatını açıklamakta ve Nysa adıyla da, Dionysos adının yaklaşık bir etimolojisini vermektedir.

Dionysos’un doÄŸuÅŸ efsanesinin geçtiÄŸi yer bazı hikayelerde Thebai’dır[1]. Dionysos ismi bu sebepen dolayı iki kere doÄŸan anlamına gelmektedir. Ancak Euripides’in efsanesinde Dionysos’un asıl kaynağı ayrıntılı olarak iÅŸlenmiÅŸtir. Dionysos bir Lidya-Frigya tanrısıdır. Bakkhalar korosunun ilk sözü olan “Ben Lidya’nın altın ovalarından geliyorum, vatanım Lidya’dır” deyimi tanrının kendini tanıtmasına da uygundur

Dionysos, kılığı, kıyafeti ve karekteri ile de bölgenin özelliklerini taşır. Bu nedenle Pentheus[2], kadınca gördüğü Dionysos’un tutumunu yadırgayarak şöyle der; “Yabancı bir sihirbazdan bahsediyorlar, Lidya’dan gelmiÅŸ. Kokulu saçları, sarı perçemleri, mor yanakları varmış, siyah gözlerinde Aprodite’nin sihri parlıyormuÅŸ”. Yine aynı tragedyada davul, dümbelek, tef ve flütün Manisa-Sardes yöresindeki Dionysos törenleri sırasında kullanılan Anadolu kaynaklı sazlar olduÄŸu anlaşılmaktadır. Dionysos dininin özünde bulunan vecd, kendinden geçme, coÅŸku, taÅŸkınlık Kybele törenlerinde de karışımıza çıkmaktadır. Bu Dionysos’un Anadolu kaynaklı bir tanrı olduÄŸunun en önemli kanıtıdır.

Yunan mitolojisinde Dionysos, nympheler tarafından büyütüldükten sonra Hindistan ve Arabistan yarımadası olmak üzere pek çok uzak ülkeye gitmiÅŸve buralarda bulduÄŸu asma dalını gittiÄŸi heryere taşıyarak insanlara ÅŸarap yapmasını, kendisine tapınılmasını öğretmiÅŸtir. Halikarnas Balıkçısına göre Dionysos’un asma için bu kadar uzaklara gitmesine gerek yoktur. Yabani üzüm asmaları, yalnızca Güney Anadolu ve Kuzey Suriye’de yetiÅŸmektedir. Asma buradan Anadolu göçmenleri tarafından Yunanistan, Ä°talya, Güney Fransa ve Ä°spanya’ya taşınmıştır. Balıkçı’ya göre Bakkhos (Dionysos) yalnızca ÅŸarap tanrısı deÄŸildir.Ä°vriz’deki Hitit kabartmasında Bakkhos bir elinde üzüm salkımı, diÄŸer elinde arpa yada buÄŸday baÅŸağı tutmaktadır. Çünkü insanoÄŸlu ÅŸaraptan önce bira yapımının sırrını bulmuÅŸtur[3].

Bakkhalar; Tanrı Dionysos-Bakkhos’un dinsel törenlerini kutlayan kadınlar alayı. Çıplak bedenlerini nebris denilen benekli ceylan postlarıyla örter, baÅŸlarını sarmaşık çelenkleriyle süslerlerdi. Ellerinde, ucunda bir çam kozalağı bulunan (thyrsos) sarmaşık ve asma yaprakları sarılı deÄŸnekler ve Promethus’un Olympos’dan ateÅŸi çalarken kullandığı dalları taşırlar. Geceleri ormanların karanlık köşelerinde, daÄŸlarda koÅŸarak kendilerinden geçerler, bu sırada doÄŸayla birleÅŸip üstün bir güç haline gelerek önlerine çıkan vahÅŸi hayvanları parçalarlar. Bu kadınlara vecd (olgun ermiÅŸlik) anlarında Thyas, çılgınca kendilerinden geçtikleri anlarda Mainas denir. Tapınakları yoktur, yumuÅŸak serin çimenlerde yatar, açık havada gökyüzüne doÄŸru tapınırlardı. Sonra Dionysos’un verdiÄŸi otları, böğürtlenleri yer, yaban keçisinin sütünü içer, kanlı avlara çıkarlardı. Bakkhaların bu çılgınca tavırları Kybele törenlerinde kendini hadım eden Pessinus rehiplerinin tutumunu çaÄŸrıştırır.

Yunan mitolojisinde Dionysos efsanesi şöyle devam eder; uzak ülkelerden dönen Dionysos sonunda kendi kültünü yerleÅŸtirmek için Thebai’a gelir.Yanında ellerinde sarmaşıklarla, ÅŸarkı söyleyen kadınlar vardır. Pentheus gelenleri görür ama yanlarındakinin Dionysos olduÄŸunu bilmez. ÅŸehrin orta yerinde bağırıp, çağırıp ÅŸarkı söyleyen bu kalabalığı sevmez, nöbetçileri çağırarak hepsini yakalatmak ister. Ama askerlerden biri onun Semele’nin oÄŸlu Dionysos olduÄŸunu ve Demeter’le birlikte yeryüzünde insanları koruduÄŸunu söyler. Ancak Pentheus onu dinlemez ve Dionysos’u yakalatarak ÅŸehre getirir. Ancak Bakkhalar daÄŸlara kaçmışlardır. Dionysos, Pentheus’a kendisini yakalayıp zindana kapatamayacağını; zira bir tanrı olduÄŸunu söylemesine raÄŸmen Pentheus onu iki kez bir hücreye atmaya çalışmıştır. Ä°kisinde de Dionysos oradan çıktı. Pentheus’a çok kızarak Bakkhalar’ın peÅŸine düşmüştür. Onları bulduÄŸu zaman, kendi annesi ve kız kardeÅŸileri olmak üzere pek çok Thebai kadınının Bakkhalar’ın yanında olduÄŸunu görür. Ä°ÅŸte o zaman Dionysos kutsal gücünü kullanarak bütün kadınları çıldırttır. Çıldıran kadınlar Pentheus’u yabani bir daÄŸ aslanı zannederek üzerine atlayıp parçaladılar.Onu öldürenler arasında kendi annesi de vardır. Thebai kralı Pentheus, Dionysos’un tanrı olduÄŸunu ancak ölürken anlamıştır. Dionysos bir süre sonra kadınların akıllarını baÅŸlarına getirmiÅŸtir. Pentheus’un annesi ve Thebai’lı kadınlar yaptıklarını anlayıp çok üzülmüşlerdir.

Å�arap tanrısı Dionysos, iyi yürekli ve yumuÅŸak baÅŸlıydı fakat bazen çok kötü de olabiliyordu.Dionysos tapınımı, birbirine karşı bu iki davranışın ortasında geliÅŸmiÅŸtir. Kendisine tapanlara sevinç ve özgürlük verebildiÄŸi gibi yabanıl yıkımı da getirebiliyordu. Çünkü ÅŸarap iyi olduÄŸu kadar kötüdür de. Ä°nsanların içini ısıtır, onları neÅŸelendirir ama çok içilirse sarhoÅŸ eder.Yunanlılar ÅŸarabın bu iki özelliÄŸini bildikleri için Dionysos’a yalnız iyilikler deÄŸil, kötülükler de yaptırmışlardır. Ama yine de ÅŸarabı her zaman sevmiÅŸlerdir.

Dionysos’un bütün hastalıkları iyileÅŸtiren bir kadehi (kantharos) vardı. O kadehten içki içen korkuyu unutur, cesaretlenirdi. Ä°nsanlar bundan dolayı ÅŸarap tanrısını diÄŸer tanrılardan daha çok sevmiÅŸlerdir. Ama ona tapanlar arasında hiç ÅŸarap içmeyenler de vardı. Çünkü Dionysos yalnız içki yoluyla deÄŸil esin yoluyla da özgürleÅŸmeyi kabul ederdi.

Dionysos törenleri, insanlara yalnız mutluluk içinde yaÅŸamayı deÄŸil iyi bir umutla ölmeyi de öğretmiÅŸtir. Yunanistan’da hiçbir bayram ve törenle karşılaÅŸtırılmayacak olan bu şölenler asmalar yeÅŸermeye yüztutunca baÅŸlar ve beÅŸ gün sürerdi. Bir barış ve kardeÅŸlik havası eser, tutsaklar salıverilirdi. Halk açık havada, bir tiyatroda toplanır, oynanan oyunları izlerdi. ÅŸairler, oyuncular ve ÅŸarkıcılara tanrının uÅŸağı gözünde bakılırdı. Dionysos’un rahibi de tanrı adına bu ÅŸenliklere katılırdı.

Dionysos tiyatrosunda komediler de oynanırdı ama trajediler daha fazlaydı. Mitolojideki her olay gibi bu da bir nedene dayanmaktadır. Dionysos da Demeter gibi aslında acı çeken bir ölümsüzdü, ancak acısı doÄŸrudan kendinden kaynaklanmaktaydı. Asma, meyva veren diÄŸer aÄŸaçlardan çok farklıdır; hepsinden daha çok budanır, kışın yapraksız, çıplak ve eÄŸri büğrüdür. Kışın geliÅŸiyle Dionysos Persephone gibi ölürdü. Ama onunki çok daha korkunç bir ölümdü.Bazı öykülere göre Hera’nın, bazı öykülere göre de Titanların buyruÄŸuyla paramparça edilirdi. Aylar geçer yeniden canlanır ve yeniden ölürdü. Tiyatrosunda onun yeniden hayata dönüşünü kutlarken öleceÄŸini de unutmazlar, o yüzden tragedyalar oynarlardı. Dionysos trajik yanları olan bir tanrıdır.

Dionysos bu yanıyla bir taraftan da ölümün son olmadığını gösterirdi. Ona inananlar ölümün ötesinde bir hayatın olduğunu bilirlerdi. şarap tanrısı dirilen bir ölü değil, ölen bir diriydi.

Dionysos her bakımdan doğaya yöneliktir. Ancak simgelediği asıl güç doğanın kendisi değil, insanla doğa arasındaki bir ilişki, insanı doğanın sırlarına erdiren büyülü bir güçtür. Doğa sırlarına ve gücüne ermek, yani tanrılaşmak insanoğlunun ulaşmayı istediği bir aşamadır. Dionysos bu aşamaya ulaşmanın yolunu herkese açar. Bu yol, şarap ve sarhoşluktur. İnsan yaratacılığının kökeninde bulunan gücü, şarabı elde ettikten sonra kazanmıştır.

Dionysos bu nitelikleriyle Yunan yazınının en önemli kolu olan tragedyayı doÄŸurmuÅŸtur. Özellikle V.yy. sonlarında Yunanistan’da son derece yaygınlaÅŸmıştır. Hıristiyanlığın bu bölgelerde hızla yayılmasında bu dinin önemli katkısı olmuÅŸtur. Dionysos’un mistik akımlar ve tarikatler üzerindeki etkisi Anadolu’da da açık bir ÅŸekilde hissedilir. BektaÅŸiliÄŸin ve günümüze dek önemini yitirmeyen baÅŸka tarikatlerin kaynağında Dionysos dininin bulunduÄŸu artık herkesce kabul görmektedir.

Dionysos tasvirlerinde çoğu kez genç bir adam olarak gösterilir. Kabarık, dalgalı saçları arasında üzüm ve asma yapraklarından oluşan bir çelenk, elinde kantharos vardır. Diğer elinde ise ucu çam kozalağı ile sonuçlanan, üzerine sarmaşıklar sarılı thyrsos tutmaktadır.

Hermes, Zeus ile Titanlar soyundan gelen Maia’nın oÄŸludur.Bir baÅŸka adı Argiphontes’tir.

DoÄŸduÄŸu günün akÅŸamı kundağını çözüp beÅŸiÄŸinden çıkar. MaÄŸaranın önündeki kaplumbaÄŸayı öldürüp içini boÅŸaltarak yedi tel takar ve bir kithara haline getirir. Sonra Apollon’un sürüsünden 50 inek çalarak onları bir maÄŸaraya saklar. GerçeÄŸi öğrenen Apollon, Hermes’in maÄŸarasına gelir, orada beÅŸiÄŸinde uyuyan Hermes inekleri çaldığını inkar eder. Bunun üzerine Zeus’un yargıçlığına baÅŸvurulur. Zeus’un kararı Hermes’in inekleri Apollon’a geri vermesidir.Ancak maÄŸarada kitharayı gören Apollon sazı alıp karşılığında inekleri vermeyi kabul eder. Hermes bundan sonra Pan kavalını içat eder. Apollon Syrinks denilen bu kavalı da ister ve karşılığında kerykaion denilen sihirli altın deÄŸneÄŸini verir. Hermes bu deÄŸnekle habercilerin ve hırsızların tanrısı olur. Zeus da çocuklarının arasında en akıllısı ve kurnazı olan Hermes’i kendisine haberci olarak seçmiÅŸtir.

Hermes, Zeus’un buyruklarını ölümlülere ve tanrılara iletir.Hermes Olymposlu diÄŸer tanrılar arasında da haberleÅŸmeyi saÄŸlar.Haberci tanrı Hermes efsanelerde daima kanatlı ayakkabıları ve baÅŸlığıyla anılır. Hermes Yunan tanrıları içinde en renkli kiÅŸiliklerden biridir, tanrı olarak nitelikleri çok fazladır.

1.Sürülerin tanrısıdır. Arkaik dönem Yunan sanatında çoÄŸu kez omuzlarında bir koçla tasvir edilir. Odysseus’un karısı Penelope ile Arkadia daÄŸlarında birleÅŸmelerinden çobanların tanrısı Pan doÄŸmuÅŸtur.

2.Hile ve hırsızların tanrısıdır. Bu konudaki öykü, Hermes’e ait efsanelerin en ilginçlerinden biridir. Hermes doÄŸduÄŸu gün olaÄŸanüstü iÅŸlere giriÅŸmiÅŸ ve aklı va yetenekleriyle tanrıların hepsinden daha üstün ve kurnaz olduÄŸunu kanıtlamıştır:

3.Güzel ve inandırıcı konuşur. Bu özelliğiyle hatiplerin tanrısıdır.

4.Hermes yolları, yolcuları, tüccarları ve ticareti korur. Yollara dikilen Herme denilen heykelleri, İlkçağın kilometre taşlarıdır. Bunlar bir tanrı büstü ve fallos simgesini taşıyan yuvarlak veya dörtgen kaidelerdir.

5.Hermes yeraltı ile yerüstü arasında habercilik yapar, ölenlerin ruhunu yeraltı ülkesine, Hades’e götürür.

6.Zeus’un gönderdiÄŸi uykuyu ve rüyaları insanlara iletmek onun görevidir.Bunu Apollon’un kendisine verdiÄŸi deÄŸnekle yapar.

Hermes’in pek çok önemli efsanede rolü vardır. Homeros’un destanlarında Zeus’un habercisidir. Üç güzeller efsanesinde Hera, Athena ve Aphrodite’yi Ä°da Dağı’na götürür, Paris’e altın elmayı o verir. Odysseus’u Kalypso’nun elinden kurtarır. Hero’nun Io’nun başına diktiÄŸi Argos’u Zeus’un emriyle o öldürür. Dionyssos’u Hera’nın hışmından kurtarmak için kaçırır ve büyütür.

Zeus’un güzel saçlı Leto’dan olan oÄŸlu ve Artemis’in ikiz kardeÅŸidir. Yunan mitolojsindeki en önemli tanrılardan biridir.Kıta Yunanistan’a özgü bir tanrı olarak kabul edilirken, yapılan araÅŸtırmalar Apollon’un artık Anadolu kökenli bir tanrı olduÄŸunu ortaya koymuÅŸtur.Apollon kelimesi de Yunanca deÄŸildir. Azra Erhat, Apollon’un asıl doÄŸum yerinin Anadolu kıyıları yani Lykia ve özellikle doÄŸduÄŸu kentin Patara olduÄŸunu belirtmektedir. Ä°lyada’nın bazı bölümlerinde Apollon, Lykegenos sıfatıyla da anılmaktadır. Likyalı anlamına gelen bu sıfat onun Likya bölgesiyle baÄŸlantısını gösterir.

Efsanelerinde okçu, gümüş yaylı ya da hedefi vuran anlamında deÄŸiÅŸik sıfatlarla da anılmaktadır.Bazı efsanelerde onun için parlak, ışık saçan anlamına gelen Phoibos sıfatı kullanılır. Ancak Apollon güneÅŸ ya da ışık tanrısı deÄŸildir. Asıl güneÅŸ tanrısı Helios’tur. Apollon’un sıfatlarından biri de sarışındır. Bu sıfat Apollon’un yaydığı ışığa iÅŸaret edebileceÄŸi gibi doÄŸrudan doÄŸruya onun saç rengi ile de baÄŸlantılı olabilir.

Apollon çok iyi bir okçudur, hedefini hiç bir zaman ÅŸaşırmaz.KardeÅŸi Artemis ile paylaÅŸtığı bu okçuluk yeteneÄŸi Apollon’a büyük bir üstünlük saÄŸlar.Apollon ve Artemis’in oklarıyla ölmek tatlı, acısız, uykuya dalar gibi huzurlu bir ölüm demektir.

Aletlerden ok, yay ve lir; hayvanlardan kurt, yunus balığı, kuğu, karga; bitkilerden defne, palmiye ve zeytin ağacı tanrının simgeleridir.

Bir tanrı olarak Apollon’un nitelikleri çok fazladır.

1) Ekin-tarım tanrısıdır.

2) Çobanların tanrısıdır.

3) SaÄŸlık ve ceza tanrısıdır.Ä°nsanları iyileÅŸtirir, onları suçlarından arındırır (bu niteliÄŸi oÄŸlu Asklepios’a geçmiÅŸtir).Ama aynı zamanda oklarıyla etrafa veba ve ölüm de saçar (Ä°lyada’da Troya savaşı sırasında Akha ordularına oklarıyla veba salmıştır).

4) GeleceÄŸi haber verir. Apollon bilicilik tanrısıdır. Apollon tarafından esinlenen insanlar bilici, kahin veya falcı olurlar.Bilicilik Ä°lkçaÄŸ’da son derece önem verilen adeta bir sanattır.Yunan efsanelerinde Delphoi önemli bilicilik merkezi olarak geçer. Efsaneye göre;

Gaia, Python adında bir ejder doÄŸurmuÅŸ, Python, Delphoi’da bulunan bilicilik merkezine bekçi olmuÅŸtur.BaÅŸlangıçta buranın adı Python imiÅŸ.Apollon doÄŸduktan 4 gün sonra Hephaistos’un oklarıyla silahlanarak Delphoi’a gitmiÅŸ, Python’u öldürerek aynı yere kendi bilicilik merkezini kurmuÅŸtur.

Ancak ne var ki Ä°lk Çağın ilk ve en önemli bilicilik merkezleri Anadolu’dadır. Anadolu’daki en önemli ve en eski merkez Didim’dir (Apollon’un doÄŸum yeri olan Patara’da önemli bir merkezdir).Didim’deki bilicilerin çoÄŸu kadındır. Ellerindeki kutsal bir deÄŸnekle kuyunun başında oturur, sularda gördükleri ışıltıları yorumlar, rahiplere bildirirler.Bilici kadınlar arasında en ünlüsü Troya kralı Priamos’un kızı Kassandra’dır.

5) Kent kapılarındaki bekçiliğinden dolayı yeni kurulan şehirlerin koruyucusu, günlük yaşamın düzenleyicisidir.Yol ve kapılar tanrısıdır.

6) Güzel sanatların bilim ve müziÄŸin koruyucusudur. Musalar korosunun yöneticisi olarak ün yapmış, bu konuda pek çok efsane oluÅŸmuÅŸtur. Kimi yetenekleri konusunda Apollon son derece kıskançtır. Bu, özellikle Phrigya’lı Marsyas’a karşı öfkesini konu eden bir mitosta çok belirgindir. Marsyas iki delikli kavalın bulucusu sayılır.Ancak bu kavalı asıl bulan tanrıça Athena’dır.

Athena bir gün kavalını çalarken derede yansımasını görür.Kavalını, yanaklarını ÅŸiÅŸirip çirkinleÅŸtirdiÄŸi için dereye atar.Marsyas kavalı bulur ve çalmaya baÅŸlar.Giderek ustalaşır ve musalar korosunun yöneticisi olur. Kendine olan güveni onu, Tanrı Apollon’nun liriyle yarışmaya cüret ettirir. Apollon yarışmayı tek bir koÅŸulla kabul eder.Yenen yenilene istediÄŸi cezayı verebilecektir.Hakem, Musalar ve Phrigya kralı Midas’tır.Musalar Apollon’u, Kral Midas Marsyas’ı birinci seçer.Çok sinirlenen Apollon, Midas’ın kulaklarını eÅŸek kulaklarına çevirir.Marsyas’ı da bir çam aÄŸacına baÄŸlayıp diri diri derisini yüzer.Ancak daha sonra buna çok piÅŸman olur, lirini kırarak bir daha hiç çalmaz. Marsyas’ı bir ırmak (Çine Çayı) haline getirir.

Apollon çeşitli özelliklere sahip olsa da tasvirlerde genellikle tek bir biçimde gösterilir. Güçlü ve ideal fiziğiyle genç erkek güzelliğini temsil eder ve genellikle çıplaktır.

Efsanelerde Apollon’un aÅŸkları da önemli yer tutmaktadır. Bunların en ünlüsü Daphne’dir.Ancak Daphne ona yüz vermez.Apollon’dan korkup kaçar ancak ondan hızlı olan Apollon koÅŸarak kızı yakalar. Athena gibi bakire kalmaya yemin eden Daphne bunun üzerine kendisini saklması için topraÄŸa yalvarır, bu isteÄŸi kabul edilir.Vücudu bir defne aÄŸacına, saçları güzel kokulu yapraklara dönüşmüştür. Bu duruma çok üzülen Apollon defneyi kutsal aÄŸacı yapmış, ünlü ozan ve savaşçıları defne yapraklarından yapılmış taçlarla onurlandırmıştır.

Kronos ile Rheia’nın kızı. Ocağı simgeleyen ateÅŸ tanrıçası. Soyut bir kavram olan Kutsal ateÅŸi simgeler. Poseidon ve Apollon ona talip olduÄŸu halde hiç evlenmemiÅŸtir. Her tapınakta ve her evde sunağı vardı.

Roma mitolojisinde, Yunandan daha çok önem kazanmıştır. Roma’da onun adına tapınak yapılmıştır. Buradaki rahibelere Vesta rahibeleri denmiÅŸtir. Bu rahibelerde Hestia/Vesta gibi bakiredir.

Homeros destanlarındaki güzel saçlı, güzel örgülü kraliçe. Toprak ve bereket tanrıçası. Hesiodos’a göre Kronos ile Rheia’nın kızı, yani ikinci kuÅŸak tanrılar soyundandır. Ekinleri ve özellikle buÄŸdayı simgeler. Zeus ile birleÅŸmesinden Persephone doÄŸmuÅŸtur.

Demeter’in yatağına girdi Zeus
Canlıları doyuran, tarlalar tanrıçasının.
Ak kollu Persephone’yi doÄŸurdu Demeter,
yer altı tanrısı Aidoneus
kaçırdı onu anasının koynundan
ve bilge Zeus bıraktı kızını ona.(Hesiodos, Theogonie, 911 vd.)

Demeter ekinleri ve özellikle buÄŸdayı simgeler. En çok tapınım gördüğü yerler Ä°talya, Girit ve Trakya’dır. Onun tek efsanesi mevsimlerle ilgilidir. Bu efsane Yunan dünyasının daha çok buÄŸday üreten bölgelerinde geliÅŸmiÅŸ ve tutulmuÅŸtur. Hem efsanede, hem de tapınımında kızı Persephone ile birlikte anılır, bunlara “iki tanrıça” denir. Efsaneye göre Persephone bir gün oyun arkadaÅŸlarıyla birlikte çayırda çiçek toplarken toprak yarılmış ve Hades arabasıyla çıkarak kızı yeraltı ülkesine kaçırmış ve orada ona nar yedirmiÅŸtir.Ä°nanışa göre ölüler ülkesinde bir ÅŸey yiyen Hades’ten geri çıkamaz. Çok üzülen Demeter kızını aramak için yollara düşmüş ancak hiç bir yerde bulamamıştır. Bunun üzerine yaÅŸama küserek ıssız bir köşeye çekilmiÅŸtir. Demeter’in küsmesiyle toprağın bereketi uçup gitmiÅŸ, kıtlık baÅŸgöstermiÅŸtir. Tanrı Zeus duruma müdahale ederek sorunu çözümlemiÅŸtir.Bundan sonra Persephone kışı kocası Hades’in, bahar ve yazı Demeter’in yanında geçirmeye baÅŸlamış ve topraÄŸa yeniden bereket gelmiÅŸtir.

Demeter’in çeÅŸitli sevgilileri ve bu iliÅŸkilerinden pek çok çocuÄŸu olmuÅŸtur.Bunların içinde en ünlüsü, ölümlü bir erkek Ä°asion’dan olan oÄŸlu Plutos (Servet ve zenginlik tanrısı)’tur.

Zeus’la Demeter’in kızı olan Persephone, Kore yani genç kız olarak ta anılmaktadır. Önceleri bereket ve toprağı simgelerken Hades tarafından kaçırılmasından sonra ölüler ülkesinin tanrıçası olmuÅŸtur.

Zeus yeryüzünün hakimiyetini kardeÅŸleri arasında bölüştürürken yeraltıda Hades’in payına düşmüştür. Ä°nsanların ve tanrıların hiç sevmedikleri sert, zalim tanrı Hades, karısı Persephone ile birlikte, gölgeler halinde dolaÅŸan ölülere hükmeden yer altı ülkesindeki saraylarında yaÅŸarlar.

Hades kelimesi görünmeyen anlamına gelir. Başındaki sihirli baÅŸlık onu görünmez kılar. Hades yalnız yer altı, ölüler ülkesinin tanrısının adı deÄŸil, aynı zamanda ölüler ülkesinin adı da olmuÅŸtur. Tanrı Hades ölüler ülkesinden ayrılmaz, diÄŸer tanrıların katıldıkları şölenlere katılmaz. Sadece bir kez Olympos’taki Paian adındaki doktoru ziyaret etmiÅŸtir. Efsanelerde adı sıkça geçmez. Onunla ilgili tek efsane Persephone’yi kaçırmasıyla ilgili olandır. Hades çok sık tasvir edilen bir tanrı da deÄŸildir. Genellikle Persephone ya da atribusu da olan Kerberos adındaki üç baÅŸlı köpekle birlikte tasvir edilir.

Homeros Hades’i gölgelerin yaÅŸadığı belirsiz bir yer olarak düşünür. Ona göre Hades’te herÅŸey bir hayaldir. Ölüler ülkesinin asıl ayrıntılı tanımını Vergilius yapmıştır. Vergilius Hades’in haritasını çıkarmış ve şöyle tanıtmıştır. Hades ülkesi Tartaros ve Erebos olarak ikiye ayrılır. Ä°nsanlar ölünce önce Erebos’a, oradan da yeraltının en derin bölümü olan Tartaros’a gider. Erebos’da bekleyen ihtiyar kayıkçı Kharon ölülerin ruhlarını kayığa bindirerek karşı kıyıya, Tartaros’un kapısına götürür. Tartaros’un kapısı önünde gelenleri içeri alan, ancak dışarı bırakmayan üç baÅŸlı, ejder kuyruklu köpek Kerberos vardır. Ölüler önce üç yargıcın önüne çıkarılır. Orada kötüler sonsuz acı çekmeye, iyiler de mutluluk içinde yaÅŸamaya Elysion kırlarına gönderilir. Hades’te yeraltını dünyadan ayıran üç ırmak vardır; Phlegeton (ateÅŸ ırmağı), Lethe (unutuÅŸ ırmağı) ve tanrıların adına yemin ettikleri kutsal ırmak Sytks bulunur.

Uyku ve kardeÅŸi ölüm de Hades’te yaÅŸar. Zeus gibi tanrı Hades’te insanlara rüyaları gönderir. Düşler yer altı dünyasından çıkarken iki kapıdan geçerler. Boynuz kapıdan çıkanlar güzel, iyi rüyalar, fildiÅŸi kapıdan çıkanlar kötü rüyalardır.

Homeros’tan baÅŸka Roma döneminde Vergilius ve OrtaçaÄŸ’da da Dante Ölüler Ãœlkesini eserlerinde betimlemiÅŸlerdir.

Hades’in bir diÄŸer adı da Pluton’dur. Zengin anlamına gelen bu sıfatla yer altındaki tüm hazinelerin Hades’in olduÄŸu belirtilmek istenmiÅŸtir.

Yunanlıların dünya görüşüne göre, yeryüzü yuvarlak ve yassı bir diske benziyordu. Okeanos’ta bu diski çepeçevre saran aslında bir deniz deÄŸil, evrensel bir ırmak ve ırmakların babası olarak tasarlanır. Okeanos anaforlu, dalgalı bir su olarak düşünülür. CoÄŸrafya bilgilerinin artmasıyla birlikte Okeanos büyük denizlere özellikle de Atlantik Okyanusu’na verilen isim olmuÅŸtur.

Hesiodos’a göre Gaia’nın Uranos (Gök) ile birleÅŸmesi sonucu, altısı kız altısı erkek Titanlar (Devler) oluÅŸur. Okeanos, Titan olmasına karşın tanrı olaylarına karışmayarak dünyanın ucuna çekilip oraya yerleÅŸmiÅŸtir. Hesiodos’un Theogonie’sinde Okeanos yine bir Titan olan denizin doÄŸurgan gücünü simgeleyen Tethys ile evlenmiÅŸtir. Bu evlilikten sayısı 3000′i bulan bütün ırmaklar ve yine 3000 deniz kızı (Okeanos Kızları) doÄŸmuÅŸtur. Bu kızlar dereleri ve su kaynaklarını temsil ediyorlardı. Bu deniz kızları arasında Styks, Asia, Metis, Dione, Filira tanrı ya da kahramanlarla birleÅŸmiÅŸlerdir.
Okeanos ile Tethys tanrılardan uzak, kendilerine göre bir hayat sürerler. Pek çok tanrıyı saraylarında konuk etmişlerdir. İlyada da Hera şöyle demektedir;

Gidiyorum bol besi veren toprağın bir ucuna, Tanrıların atası Okeanos’la, ana Tethys’i görmeye.

Onlar almışlardı beni Rheia’nın elinden, saraylarında iyice beslemiÅŸler, büyütmüşlerdi.

Zeus’un kardeÅŸidir. Zeus ona denizlerin, deniz canlılarının ve tüm akarsuların hakimiyetini vermiÅŸtir. Poseidon’a yer altında yürüyen denir. Depremler yaratır ve karaları sarsar. Aynı zamanda atlarında tanrısıdır. Tunç nallı atların çektiÄŸi arabası ile hem denizin altından hem de üstünden gidebilir. Yunus balığının yanısıra Poseidon’un elinde taşıdığı üç çatallı yaba onun simgesidir (atribu). Bu yabayı fırlattığı zaman, denizde fırtınalar ve korkunç dalgalar yaratabilir. Görünüşü Zeus’a benzer, orta yaÅŸlı ve sakallıdır. Poseidon, Zeus ve Athena ile devamlı mücadele halindedir. Özellikle Atina kentinin baÅŸ tanrısının belirlenmesi için mücadele vermiÅŸlerdir. Poseidon kente at, Athena da zeytin aÄŸacı bağışlamıştır. Atinalıların Athena’nın bağışını seçmeleri üzerine kızan Poseidon yabasını yere vurmuÅŸ kentin de içinde bulunduÄŸu yarım adanın tuzlu sular altında kalmasını saÄŸlamıştır.

Poseidon, Nereidlerden (su perisi) Amphitrite ile evlidir. Bu tanrı çiftinin Triton adındaki çocuklarının vücudunun üst yarısı insan, alt yarısı balık şeklindedir. Birleşme yerinde de bir çift at bacağı vardır. Daha sonraları bu tür deniz canavarlarının hepsine birden Triton denmiştir.

Triton deniz kabuÄŸundan (deniz minaresi) borusunu öttürerek, denize hükmeder. Tatlı ve güzel naÄŸmelerle denizin azgın dalgalarının yumuÅŸamasına neden olur. Poseidon’un baÅŸka sevgililerinden çocukları da olmuÅŸtur. Bunlardan biri de insan yiyen bir dev olan Polyphemos’tur. Odysseus arkadaÅŸlarını yiyen devi sarhoÅŸ edip, tek gözünü kör etmiÅŸtir. Bu nedenle de Poseidon’un düşmanı olmuÅŸtur.

Tanrılar tanrısı ve Olympos tanrıların en güçlüsüdür. Yunanlılar Zeus’u Balkan yarımadasına göçleri sırasında getirdiler. Göçmen Yunanlıların Zeus ile yerli tanrılar arasında bazı iliÅŸkiler kuruldu. Yerli Argos tanrısı Zeus’un karısı oldu. Eski tanrılar Hera, Hades ve Poseidon onun kardeÅŸleri sayıldı. Girit ve Trakya’nın tanrıları Athena, Apollon, Artemis, Ares ve Dionysos ise Zeus’un çocukları olarak kabul edildi.

Gökyüzü tanrısı olan Zeus’ta, gökle ilgili doÄŸal güçlerin hepsi kiÅŸileÅŸir. Işık, aydınlık, bulut, gök gürlemesi, ÅŸimÅŸek, yıldırım Zeus’un emri altındadır. Gökteki nesnelerin uyumu, yeryüzündeki düzen, bilgelik Zeus’a baÄŸlıdır. Ölümlüler ve ölümsüzler onun buyruÄŸu altındadır. Zeus’un adına her zaman KronosoÄŸlu ve Olymposlu sıfatları eklenmiÅŸtir. Olympos’ta taht kuran tanrılar tanrısı Zeus, demirci tanrı Hephaistos’un yaptığı krallık asasını taşır.

Jupiter & Thetis( Ingres, Jean-Auguste-Dominique )

Tasvirlerinde orta yaÅŸlı, güçlü, uzun ve gür saç ve sakalı olan bir görünümdedir.Elinde Kykloplar’dan aldığı yıldırım demetini tutar. Yanında kutsal kuÅŸu olan kartal vardır. Krallık gücünü simgeleyen asasını kime verirse o kral olur. Bütün krallar Zeus’tan doÄŸma ve onun yetiÅŸtirmesi olarak kabul edilirler.Bu nedenle güç ve yetkilerini iyi kullanmazlarsa Zeus onları cezalandırır. En sevgili oÄŸlu, geleceÄŸi bildiren tanrı Apollon, en sevdiÄŸi kızı ise akıl ve savaÅŸ tanrıçası Athena’dır.

Zeus iyiliksever ve konukseverdir, zorda kalanlara, gariplere sevgi ve saygı gösterilmesini ister. Bu nedenle adalete dayanan insanca bir düzenin kurucusu ve koruyucusudur. Ulusların bağımsızlığının koruyucusudur.

Zeus güçlü bir tanrı olmasına raÄŸmen ölümlülere özgü zaafları ve tutkuları vardır. Karısı Hera’dan çekinmesine raÄŸmen yasak aÅŸklar yaÅŸamaktan ve serüvenlere atılmaktan kaçınmamıştır. Bu iliÅŸkilerinden bazılarında ÅŸekil deÄŸiÅŸtirdiÄŸi de görülür. ÖrneÄŸin Zeus, Hera’ya soÄŸuktan titreyen guguk kuÅŸu ÅŸeklinde yanaÅŸmıştır. BoÄŸa kılığına girerek de Europe’yi kaçırmıştır. Leda bir kuÄŸu biçiminde, Antiope’ye satir kılığına girerek yanaÅŸmıştır. Babasının yer altındaki tunç kaplı bir odaya hapsettiÄŸi Danae’e altın damlası ÅŸekline girerek ulaÅŸmıştır. Evli bir kadın olan Alkmene’yle de kadının kocasının görünümünü alarak birleÅŸmiÅŸtir. Troya Kralının oÄŸlu olan Ganymedes’i kartal biçimine girerek kaçırmıştır. Bu çapkınlıkların sonucu Apollon, Artemis, Athena, Ares, Hermes, Dionysos ve Persephone gibi ölümsüz (tanrı-tanrıça), Perseus, Herakles ve Dioskurlar gibi ölümlü çok sayıda çocukları olmuÅŸtur.

Evrenin oluÅŸumu en eski çaÄŸlarda bile çok merak edilmiÅŸ konulardan biridir. Homeros baÅŸlangıç olarak suyu kabul eder. Bir disk ÅŸeklinde olan yeryüzünün çevresini Okeanos denilen bir ırmağın kuÅŸattığını söyler. Hesiodos’un evrenin oluÅŸumuyla ilgili açıklaması antik çaÄŸda daha çok kabül görmüştür. Tanrıların yaratılışı (Theogonie) adlı eserinde dünyanın oluÅŸumunu şöyle açıklar; “Evren yaratılmadan önce, baÅŸlangıçta Khaos denilen boÅŸluk ya da ÅŸekil verilmemiÅŸ bir adam vardı. Khaos’tan Gaia yani toprak meydana geldi. Gaia kendi kendine kocasız olarak (Parthenogenesis), Pontos (deniz) ve Uranos (gök)’u meydana getirdi. Bundan sonra da Gaia, Eros’un etkisiyle kendinden olma Uranos ve Pontos ile birleÅŸmiÅŸtir.

Pontos ve Gaia’nın birleÅŸmesinden Nereus, Thaumas, Phorkys ve Keto doÄŸmuÅŸtur. Tanrıların atası sayılan Uranos’un Gaia ile birleÅŸmesinden Tepegözler de denilen Kyklop’lar, yüzer kolları olan Hekatonheir’ler ve Titanlar meydana geldi.

BaÅŸlangıçta en büyük tanrı Uranos’tur. Uranos kendi çocukları Kyklopların çok kuvvetlendiklerini görünce onları yeraltının en karanlık yeri olan Tartaros’a hapsetmiÅŸtir. Analık duyguları kabaran Gaia, diÄŸer çocukları olan Titanları yardıma çağırmış, bu çaÄŸrıya yalnız en küçük oÄŸul Kronos yanıt vermiÅŸtir. Toprağın altında demir madenini yetiÅŸtiren Kronos bu madenle kendine bir orak yapmıştı. Yaptığı orakla babası Uronos’un cinsel organını kesmiÅŸtir.

Tahtından düşen Uranos, oÄŸlu Kronos’a “senin bana yaptıklarını çocuklarında sana yapacak” demiÅŸtir.

Bundan böyle evrenin sahibi olan Kronos’un kızkardeÅŸi Rheia ile evliliÄŸinden Zeus, Hades, Poseidon, Hestia, Hera ve Demeter olmak üzere altı çocuÄŸu olmuÅŸtur. Evrenin yönetimini tek başında elinde tutan Kronos’ta (Satürn) egemenliÄŸi baÅŸka biriyle paylaÅŸmak istemediÄŸinden doÄŸan çocuklarını yutuyordu. Rheia en son doÄŸan Zeus’u babasına vermedi ve onun yerine bir kaya parçası yutturdu. Zeus Girit’te bir maÄŸarada Rheia’nın rahipleri Kuret’ler tarafından büyütüldü. Amaltheia adlı keçi onu sütüyle besledi. Zeus büyüdükten sonra kardeÅŸlerini babasının midesinden kurtarmıştır. Onlarla beraber titanlar savaşı baÅŸlamıştır. Zeus, Tartaros’tan Kyklopları ile Hekatonkheir’ları da kurtarmıştır. Kykloplar ona gökgürültüsünü ve ÅŸimÅŸeÄŸi hediye etmiÅŸlerdir.

Zeus yeraltını kardeÅŸi Hades’e, denizleri Poseidon’a vermiÅŸtir. Kendisi de gökler tanrısı olmuÅŸtur.

(Poseidon konuÅŸur)
Dünya üçe bölündü, üçümüzde aldık payımızı,
Kura çekildi, köpüklü deniz düştü bana…
Sisli karanlıklar ülkesi düştü Hades’in payına…

Ä°nanca göre Yunan tanrıları, Yunanistan’da Teselya ve Makedonya arasında yer alan Olympos Dağı’ndaki Hephaistos’un inÅŸa ettiÄŸi muhteÅŸem saraylarında yaÅŸar, Nektar içip Ambrosia yiyerek beslenirlerdi. Zeus’un kardeÅŸleri, ölümlü ve ölümsüz kadınlardan olan çocuklarına Olymposlu Tanrılar KuÅŸağı olarak adlandırılmışlardır.

Homeros: Yunan mitolojisinin ilk ve en önemli kaynağı Homeros’tur. Homeros’un kim olduÄŸu henüz tam olarak ortaya çıkmış deÄŸil. Pek çok açıdan bizler için hala bir sır. Nerede doÄŸduÄŸu ve yaÅŸadığı konusunda hayli yazılmış ve çizilmiÅŸ ama bunların pek çoÄŸu birbirini tutmamaktadır. Onu ölümsüzlüğe ulaÅŸtıran iki eseri ile tanınmaktadır. Bunlar Ä°lyada ve Odysseia’dır. Ancak bu iki eserde de kendi yaÅŸamıyla ilgili bilgi yoktur, ozan kendinden söz etmemiÅŸtir. Homeros hakkında bilinen en kesin ÅŸeyler MÖ.850 civarında yaÅŸadığı ve Ä°zmirli olduÄŸudur.

Homeros’un destanları gerçek bir dünyayı anlatır. Bu dünya iki tarih tabakası üzerine yayılır; kendi yaÅŸadığı çaÄŸ ve eski çaÄŸlar üzerine bildikleri. Homeros sözlü geleneÄŸi sürdüren bir ozandı. Daha sonra ki ozanlar gibi O da muhtemelen saraydan saraya dolaşıp destan okurdu. YaÅŸadığı 9.yy.ın Ä°onyası’nda 400 yıl önce yapılmış olan Troya Savaşı (MÖ.1200) anıları hala çok canlı ve çok iyi bilinen bir konuydu. Ne var ki bu savaÅŸta Troya yenilmiÅŸ ve efsanenin süslediÄŸi bu olay Yunanistan’dan gelen Akhaların zaferiyle sonuçlanmıştı. Homeros’un sevgisi Troya’ya olsa bile dinleyicilerine yani efendisi olan Yunanlılar’a karşı kendisini beÄŸendirmesinin koÅŸulu Akhaları kahraman ve üstün görmekti.

Hem Ä°lyada hem de Odysseia sözlü geleneÄŸin ürünleridir. Ä°lk kez yazıya geçiriliÅŸi Ä°lk ÇaÄŸ’da, Yunanistan’da olmuÅŸtur.

Homeros’un Troyası Schliemann’ın 1870′lerde ortaya çıkardığı bölüm deÄŸildir. Schliemann öyle olduÄŸunu zannetmiÅŸti, ancak onun bulduÄŸu kent, 9 katlı yerleÅŸimin ikinci katmanı yani Anadolu’nun Tunç Çağı’na ait olan katmandır.Homeros’un Troyası ise altıncı katmandır.

Ä°lyada; Homeros’un Yunanca Ä°lias adını taşıyan destanı, Ä°lyon ya da Troya olarak anılan kentin destanıdır. Konusu Troya Savaşı olmakla beraber, savaşın ancak kısa bir dönemini kapsar ve Troya efsaneleri diye andığımız büyük efsane ve masal çemberinin küçük bir bölümünü içine alır.

Troyalılar ile Akhalar arasınadaki Troya Savaşı, öncesi ve sonrasıyla 30 yıl sürmüştür (savaşın kendisi ise 10 yıl).24 bölüm ve 16.000′i aÅŸkın dizeden oluÅŸan bu büyük destan ise savaşın tamamını deÄŸil, 9.yılında son 51 günlük süreyi kapsar. Ä°lyada aslında Troya’nın deÄŸil Akhilleus’un destanıdır.

Ä°lyada destanının konusu sınırlıdır. Destan Akhilleus ile Yunan ordusunun baÅŸkomutanı Agamemnon arasında, Troya kenti önünde çıkan bir kavgayla baÅŸlar. Agamemnon, Akhilleus’un güzel gözdesi Briseis’i onun elinden almıştır. Buna kızan Akhilleus savaÅŸtan çekilir. Annesi Thetis’in yalvarmaları üzerine Zeus da savaşın seyrini Troyalılardan yana çevirir. Bunun üzerine Agamemnon Akhilleus’a bir ricacılar heyeti gönderir ve ona Briseis’i geri vermeyi teklif eder. Ancak Akhilleus savaÅŸa dönmeyi reddeder. Bu sırada Troya kahramanı Hektor, Yunan gemilerini yakmıştır. Dostunun ölümü Akhilleus’un savaÅŸa girmesine yolaçar. Yeni silahlarını kuÅŸanarak Hektor’la teke tek bir mücadeleye giriÅŸir ve Hektor’u öldürür. Ölüsünü bir arabaya baÄŸlayarak Troya çevresinde sürükletir. Sonunda merhamete gelip Hektor’un cesedini babası Troya Kralı yaÅŸlı Priamos’a verir.

Odysseia; Ä°lyada bir olayın, Odysseia bir kiÅŸinin yani Ithaka kralı Odysseus’un destanıdır. Latin dünyasındaki adı Ulisex’tir. 24 bölümden oluÅŸan destan, Odysseus’un Troya’dan ülkesine dönüş yolculuÄŸunu anlatır. Olaylar burada da Ä°lyada’da olduÄŸu gibi belli bir kronolojik sıraya göre anlatılmaz.

Odysseus evinden 20 yıl uzak kalmıştır. Dönüş yolculuÄŸunda gemisi parçalanır ve Ogygia adasında nymphe Kalypso tarafından alıkonur. Destanda Odysseus’un ülkesi Ithaka’da olup bitenlerde ahlatılır.Sadık karısı Penelope sabırla kocasının dönüşünü beklemiÅŸ, oÄŸlu Telemakhos büyümüş, babasını aramak için yolculuÄŸa çıkmıştır. Destan, Odysseus’un ülkesine dönüşü ve kendisini bekleyen karısına kavuÅŸmasıyla sona erer.

Yunan mitolojisi hakkında ikinci önemli kaynak Hesiodos’tur. MÖ. 8.yy. da yaÅŸamıştır. O da Ä°onyalı’dır. Foça’nın kuzeydoÄŸusundaki Kyme ÅŸehrinde, yoksul bir çiftçinin oÄŸlu olarak dünyaya gelmiÅŸtir. Buradan Yunanistan’a göç etmiÅŸ, Helikon yamaçlarında koyun güderken Musalar yani esin perileri ona ÅŸairlik bağışlamışlardır. Ä°ÅŸler ve Günler ve Tanrıların Yaratılışı (Theogonie) isimli iki uzun ÅŸiiri bulunmaktadır.Bunlar, Homeros destanlarından sonra Yunan mitolojisinin en deÄŸerli kaynakları olarak kabul edilir.

MÖ.7.-6.yy.da Lesbos (Midilli) adasında yaÅŸamış ilk Yunan kadın ÅŸairi olan Sappho, Pindaros (MÖ 518-446), Kallimakhos (MÖ 310-240) ve Theokritos (MÖ 3.yy baÅŸları) Yunan mitoslarını iÅŸleyen diÄŸer ünlü Yunan ÅŸairleridir. Eserlerinde mitosları iÅŸlemiÅŸ Latin ÅŸairleri de bulunmaktadır. Bunların en ünlüsü MÖ 70-19 yılları arasında yaÅŸamış olan Vergilius’tur. Mitolojiye en geniÅŸ ÅŸekilde kucaklayan eseri Aeneis Destanı’dır. Lucretius (MÖ.98-55) ve Horatius (MÖ 65-8)’ta mitolojiyi iÅŸleyen ünlü Romalı ÅŸairlerdir.

Ayrıca Yunan komedi ve özellikle de tragedyalarının tek kaynağı mitoslardır. MÖ 5.yy’da yaÅŸamış olan üç büyük tragedya yazarı Aiskhylos, Sophokles ve Euripides ile komedya türünde yazmış olan Aristophanes, Latin edebiyatında ise Seneca (MÖ 4-MS 65) ile Plautus mitolojik konuları ele alan ÅŸairlerdir.

Eski Yunan dilinde söz kavramını veren 3 kelime vardır; mitos, epos ve logos.

Mitos söylenen ya da duyulan sözdür, masal, öykü veya efsane anlamına gelir.Ancak insanlar gördüklerini, duyduklarını anlatırken kendilerinden de pek çok ÅŸey eklediklerinden mitoslara pek güven olmaz. Bu nedenle tarihçi Herodot, mitosa tarihi deÄŸeri olmayan güvenilmez söylenti demektedir. Platon’da mitosu, gerçekle iliÅŸkisiz, uydurma boÅŸ ve gülünç bir masal diye tanımlar.

Epos, mitostan daha değişik bir anlam taşır. Belli bir düzen ve ölçüye göre söylenen, okunan sözdür ve insana tanrı armağanı olarak görülmüştür. Epos, şiir, destan ve ezgi anlamına gelmiş, ozan ve edebiyatçıların dilinde insanları büyülemiştir. Eskiçağlardan bugüne epik ya da epope olarak tüm Batı dillerine yerleşmiştir.

Mitosla, epos arasında başlangıçtan itibaren bir yakınlık vardır; Mitos eposun içeriğidir ve çekirdeğini oluşturur. Epos ise mitosu biçimlendirir. Böylece epos mitosun aldığı ölçülü, süslü ve dengeli biçim olarak karşımıza çıkar ve epos ne kadar güzel ve başarılıysa mitos o kadar etkileyici olur.

Logos ise epos ve mitostan bütünüyle farklıdır. Logos gerçeğin insan sözüyle dile gelmesidir. Logos insanda düşünce, doğada kanundur. Her yerde ve her şeyde vardır.Ortaklaşa ve tanrısaldır. Düşünürün asıl görevi logosu bulmak ve sözle dile getirmektir. Logosla açılan bu yol doğruca bilime ulaşmıştır. Logos ya da loji (logia) bugün herhangi bir bilim dalını belirtmek için kullanılan ek olmuştur (Arkeoloji (eski bilimi) ), Jinekoloji (kadın bilimi) gibi).

Mitosla epos uyumlu bir ÅŸekilde birleÅŸtikleri halde, logos ile aralarında gittikçe kesinleÅŸen bir karşıtlık bulunmaktadır. AntikçaÄŸ bilginleri insanı ve evreni anlatırken, mitosun uydurduÄŸu eposun dile getirdiÄŸi tanrı masallarını zararlı bulurlar. Fakat yine epos (epik) türden yararlanmışlardır. Platon bile Homeros’u tanrılarla ilgili yalan uydurmakla suçlarken, kendisi de tanrılar katındaki gerçeÄŸi açıklarken doÄŸaüstü kanıtlara yönelir ve bir mitos uydurur. Aslında bu Ä°lkçaÄŸ insanının yazgısıdır ve mitostan ayrı düşünemez.

Yunancada söz, öykü anlamına gelen mitos (mythos), ilkel insan topluluklarının evreni, yeryüzünü ve tabiat olaylarını kiÅŸileÅŸtirerek yorumlama ve henüz sırrını çözemedikleri yaÅŸamla ilgili her türlü oluÅŸumu anlamlı bir biçimde açıklama gereksiniminden doÄŸmuÅŸ öykülerdir. Eski çaÄŸ insanlarında doÄŸa güçlerinin fizik ve etik etkilerini yansıtan mitoslar, dinlerin de baÅŸlangıcıdırlar. Ä°lkel insanın fizik atılımlarına ek olarak metafizik ve psikolojik davranış ile yer yer tarihsel ve sosyolojik unsurları da içerirler. ÖrneÄŸin; Homeros’un ünlü Ä°lyada ve Odysseia adlı iki eserinin çıkış noktasını Akhalar ve Troyalılar arasındaki ünlü savaÅŸ oluÅŸturur. Ä°lyada’da savaşın son günleri, Odysseia’da ise savaşın sona ermesinden sonra evine dönmeye çalışan Odysseus adlı kahramanın hikayesi anlatılır.

Mitoslar taşıdıkları sezgi gücü, insanın doğasında var olan zaaf ve tutkuları ortaya koymasıyla çağlar üstü bir kesinliğe, çok yönlü bir kullanışa imkan verir. Bunun sonucu olarak mitoslar, günümüze değin sanatın yararlandığı bir ilham ve kültür kaynağı olmuştur.
Mitoloji, mitoslar bilimi ve mitosların sistemli bir ÅŸekilde toplamı demektir. Mitos çok tanrılı bir dinin tanrıları üzerine anlatılan efsane, mitoloji de bu efsanelerin bir araya geldiÄŸi kitap olduÄŸuna göre mitoloji ilkçağın din kitabı olabilir mi? Olamaz, çünkü bu efsaneler tek tanrılı dinlerde söz konusu edilen inanç düzeyine hiçbir zaman ulaÅŸmamıştır. Ä°lkçağın mitosu laiktir ve din adamının deÄŸil sanatçının uÄŸraşıdır. Sözlü ya da yazılı edebiyat ve sanat kollarının hepsinde konu edilen ve iÅŸlendikçe deÄŸiÅŸen mitoslar ne kadar ozan, yazar ya da sanatçı varsa o kadar biçim almış hiçbir zaman tek tanrılı dinlerin kutsal kitapları gibi deÄŸiÅŸmez ve mutlak bir hale gelmemiÅŸtir. Öylesine bir çeÅŸitlilik ve özgürlük vardır ki Tanrıça Artemis Batı Anadolu’da baÅŸka, Yunanistan’da baÅŸkadır. Bölge bölge tanrıların özellikleri deÄŸiÅŸir. Daha eski yerel bir inancın etkilerini, yeni inanca aktarılmış olarak bulmak mümkündür. ÖrneÄŸin eski adı Kilikia olan Silifke-Adana arasındaki bölgede yoÄŸun bir biçimde tapınılan Zeus Olbios bir fırtınalar tanrısıdır. Oysa baÅŸka hiçbir yerde Zeus’un bu özelliÄŸi bu denli vurgulanmamıştır.
Mitosun gerçekle ilişkisi olup olmadığına gelince, mitosun gerçeği kendi içinde aranmalıdır.

Çok sayıda kent devletine ayrılmış olan Yunanistan’ın her bölgesi kendi yerli mitosunu yaratmıştır. Helenistik dönemde çoÄŸalan ve karmaşık bir hale gelen efsaneleri toplama ve derleme iÅŸine giriÅŸilmiÅŸtir. Bu dönem Ä°skenderiye ve Bergama kitaplıklarının kurulup, çalışmaya açıldığı ve elyazmalarının çoÄŸaldığı eleÅŸtirel bir dönemdir. Efsane oluÅŸturma Roma döneminde de devam etmiÅŸtir. Roma, Yunan mitolojisinden etkilenerek kendi din ve mitolojisini kurmak ister.Yunan tanrılarını kendi tanrılarıyla bir tutarak isimlerini deÄŸiÅŸtirir, efsanelerinin kimini benimser, kimini atar ve kimini de yerli efsaneleriyle karıştırır.

Mitoloji denince akla ilk gelen Yunan-Roma mitolojisidir. Bu hatalı bir anlayıştır. Aslında bir Akdeniz çevresi efsaneler topluluÄŸu vardır. Onun Yunan ve Roma’ya mal edilmesi, bu efsanelerin Yunan ve Romalı yazarlar tarafından yazılmasından kaynaklanır. Bu efsanelerin çıkış yeri Anadolu, Girit, Mısır ve Mezopotamya’dır.

Antropolojinin, “kültürel antropoloji” dalı ve sosyoloji; toplumsal örgütler, davranışlar ve iliÅŸkiler konularında ortak bir alanı paylaşır.

Sosyologlar, sanayileÅŸmiÅŸ batı toplumları üzerinde yoÄŸunlaşırlarken; antropologlar sanayileÅŸmemiÅŸ toplumları da ele almışlardır. Bu türden farklı toplumsal yapılan incelenmesi, farklı bilimsel çalışma yöntemleri gerektirmiÅŸtir. Bu baÄŸlamda antropoloji ve sosyoloji, birbirinden ayrılmıştır. ÖrneÄŸin sosyoloji için çok önemli sayılan verilerden “istatistiki bilgiler”, antropoloji için pek de bir anlam ifade etmemektedir.

Sonuç olarak antropoloji ve sosyoloji, temelde kimi aynı konular üzerinde yoğunlaşmış olsalar da bu konulara yaklaşım açıları bakımından birbirlerinden ayrılmaktadır.

Hominidlerin ne zaman konuşmaya başladıkları bilinmemektedir ve dilbilgisel olarak karmaşık, gelişkin diller binlerce yıldır var olagelmiştir.

Lingüistik antropoloji, dili mekan ve zaman içinde toplumsal ve kültürel bağlamda inceleyen bir alt disiplindir.

Bazıları dilin evrensel hatlarına ilişkin çıkarsamalar yaparak bunları insan beyninin tek biçimliliğine bağlarlar. Bazıları ise çağdaş dillerden hareketle kadim dilleri yeniden kurgulamaya çalışır ve bunu yaparken tarihe ilişkin bulguları ortaya koyarlar.

Dilsel farklılaşmanın toplumsal bağlamda incelenmesine, sosyolingüistik denir. Bu, konuşmanın toplumsal farklılıkları nasıl yansıttığını gösterebilmek için, tek bir dil içindeki çeşitlilikleri inceler.

Betimleyici lingüistik, tikel dillerdeki sesleri, grameri ve anlamı inceler. Tarihsel lingüistik, zaman içindeki farklılaşmaları inceler.

Dilsel farklılaşmanın bir nedeni bölgesel lehçe ve ağızlarda olduğu üzere coğrafi farklılıklardır. Lingüistik farklılaşma toplumsal bölünmelerle de bağlantılıdır. Etnik grupların çift-dilliliği ve tikel toplumsal sınıflarla ilintili konuşmaları buna örnektir. Dil ile kültürün öbür veçheleri arasındaki bağların incelenmesinde lingüistik ve kültürel antropoloji beraber uğraş verir.

Fiziksel antropolojinin konusu, insanların zaman ve mekan içinde gösterdikleri fiziksel çeşitliliktir. Bu çeşitlilik, büyük ölçüde genetik ve çevresel etkilerin karışımıyla meydana gelmektedir. İşte bu biyolojik çeşitlilikler, fiziksel antropolojiyi 5 farklı ilgi alanına yöneltmektedir:

- Paleoantropoloji,
- Genetik,
- Büyüme ve gelişme,
- Biyolojik esneklik,
- İnsan olmayan hominidlerin (maymunlar, goriller vb.) biyoloji, davranış ve toplumsal yaşamı.

Fiziksel antropoloji, bu ilgi alanlarıyla beraber; biyoloji, zooloji, jeoloji, anatomi ve tıp gibi başka bilim alanlarıyla da bağlantılı duruma gelmektedir.

Fiziksel antropoloji, primatolojiyi de kapsamaktadır. Primatlar, en yakın akrabalarımızı; yani maymunlar ve gorilleri içermektedir. Primatologlar bu hayvanların evrimini, doğasını ve çevresini incelerler.Birçok antropolog, primatların davranışının insanların doğasına ışık tuttuğunu düşünmektedir.

Arkeolojik antropoloji; insanların kültürel örüntülerini ve davranışlarını, maddi kalıntılar aracılığıyla açıklar ve yorumlar.

Arkeologların ana ilgi alanı, tarih öncesinin incelenmesidir. Arkeologlar; tarihsel kültürleri ve yaşayan kültürleri de incelerler.

Maddi kalıntıları birincil veri olarak kullanan arkeologlar, kültürel süreçleri bu kalıntılar üzerinden irdelerler.

Arkeologlar, belirli yerleşim merkezlerinden kazı yaparak kültürel süreçleri buna göre belirlerler. Özellikle verimli topraklarda farklı dönemlerde farklı kültür imparatorlukları kurulmuş ve yok olmuştur. Arkeolojik kazılar, bu kültür imparatorluklarının toplumsal, ekonomik ve siyasal faaliyetlerini ve bunlarda zaman içinde meydana gelen değişiklikleri belirleyebilirler.

Kültürel antropoloji, toplumu ve kültürü inceler; toplumsal ve kültürel benzerlik ve farklılıkları tanımlar.

Kültürel antropolojinin iki yönü vardır ve bunlar; etnografi ve etnolojidir. Etnografi, daha çok alan araştırmaları ve alan çalışmaları üzerine temellenmiştir. Etnoloji ise kültürler arası karşılaştırmaları temele almaktadır.

Etnografi: Bir grup, toplum ya da kültürün ana niteliklerini, o toplumun içinde var olarak anlamaya ve açıklamaya çalışan antropoloji alanıdır. Alan çalışması sırasında veriler toplanır ve bunlar kitap, makale, film vb. şekillerde sunuma hazırlanır, tanımlanır, tahlil edilir ve yorumlanır. Etnograflar küçük toplulukların içinde yaşayıp onların yerel davranış, inanç, toplumsal yaşam ve din gibi faaliyetlerini incelerler.

Etnoloji: Etnografik araştırmaların sonuçlarını analiz edip karşılaştırır. Kültürel farklılık ve benzerlikler tanımlanıp açıklanır; bunların genelliğini ya da özgünlüğünü ayırt eder.

Arkeolojik kemikler toprak altında uzun süre kaldıkları için kimyasal değişmelere uğrarlar ve fosil kemik adını alırlar. Değişmeler çeşitli şekillerde olmaktadır. Kemiğin organik kısımları bozunur, aminoasitlerine ayrınarak çözünür, dolayısıyla azot içeriği zaman geçtikçe azalır. Kemik yapısındaki OH grupları yerine kısmen flor geçerek zamanla flor miktarı artar. Genelde yüksek flor içeriği kemiğin yaşlılığı hakkında bir işarettir.

Fosil kemikteki azot ve flor miktarının bulunması kemiğin yaşı hakkında bilgi verebilir. Ancak kimyasal değişme çevre koşullarına bağlı olduğundan ancak göreli bir yaş belirlenmesi mümkündür.

Fosilleşme süresindeki diğer bir değişme demir oksit ve kalsiyum karbonat gibi bazı maddelerin kemik yapısındaki toplanmasıdır.

Ayrıca kemik yapısındaki eser element miktarları da değişebilir. Ancak stronsiyum ve çinko gibi bazı eser elementler toprak altında önemli bir değişmeye uğramamaktadır.

Stronsiyumun yüksek oluşu gıda rejiminin bitkisel ,çinkonun yüksek oluşu ise hayvansal olduğunu gösterir. Böylece incelenen bireylerin etçil ve otçul olarak sınıflandırılmaları mümkün olmaktadır.

Materyal ve Metod
Aksaray ilinin Kızılkaya köyünde, Melendiz Çayı’nın kıyısında yer alan ve Akeramik Neolitik Çağ’a ait olduğu saptanan Aşıklı Höyük köy yerleşmesinde kurtarma kazıları başlatıldı.

Bu Neolitik köy yerleşmesinde 9’u erişkin ve 2’si bebek olmak üzere toplam 11 bireyin iskelet kalıntısı gün ışığına çıkarıldı. Buluntuların korunma durumlarıyla, cins ve ölüm yaşlarına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir.

Aşıklı Höyük iskeletlerinde cinsiyet belirlerken, erişkinler söz konusu olduğunda kafatası ve gövde kemiklerinde bazı anatomik ayrıntılardan yararlanılmıştır.

Ölüm yaşını saptarken örneğin çocuklarda dişlerin taç ve köklerinde gelişme derecesi, erişkinlerde ise kafatası dikişlerindeki kapanma durumları pubis’in eklem yüzeyi gözönünde bulundurulmuştur.

�imdilik küçük bir seri olmakla birlikte Aşıklı Höyük erişkinlerinin oluşturduğu grupta 20-25 yaşları arasında ölenlerin önemli bir oranı teşkil ettiği görülmektedir.

Sonuç
Yapılan çeşitli antropometrik ve patolojik analizler sonucunda;

Akdeniz ırkının narin yapılı tipine giren Aşıklı insanlarında eklem rahatsızlıkları başta olmak üzere, kulak tümörü, kemik iltihapları ve diş çürüğü gibi çeşitli rahatsızlıklara rastlandı.

Özellikle omurlardaki eklem rahatsızlıklarının yaygın ölçüde görülmesi günlük yaşamdaki yoğun fiziksel aktiviteyi akla getirmektedir.

Aşıklı Höyük’te belirlenen sakat bir kadının başında muhtemelen travmatik kökenli bir beyin delgi operasyonu izine rastlanmıştır, birey yaoılan tedavi sonrasında bşr süre yaşamıştır. Tıp tarihi açısından bu son derece önemli bir olaydır.

Potasyum Argon Metodu (KA): Radyoaktif olan bir maddenin (potasyumun) radyoaktif olmayan Argon40 gazına dönüşmesi olayıdır. Özellikle jeolojik tabakalar içinde bulunan fosil kalıntılarına uygulanır. 100.000 yılı aşkın volkanik kayalara da uygulanmaktadır.

Radyokarbon Metodu (C-14): 1955’ te Amerika’da Chicago Üniversitesi’nde W. Libby ve arkadaşları bu metodu uygulamışlardır. Bu tarihten itibaren en geçerli, en yaygın trihlendirme metodudur. Özellikle tarih öncesi arkeolojide kullanılır.

Tüm organik maddelerde bulunan radyoaktif karbonun, bunların canlılıklarını kaybetmelerinden sonra belirli bir tempoda azaldığı gözlenmiştir. Bu oran bilindiğinden, bulunan organik maddenin yaşı, bu gözönünde tutularak bulunur. Ölçülere göre yaklaşık olarak organik maddelerin ömürlerinin yarısı boyunca yılda 5568 karbon kaybettikleri anlaşılmıştır.

Bu temel üzerine hesaplar yapılmaktadır. Fakat 5568’in sonradan 5730 (yarı ömür) olduğu saptanmış, yine de eskiden vazgeçilmemiştir. Sakıncalı yanı tam doğru netice vermemesidir. Nedeni de atmosferin her zaman aynı miktarda karbon ihtiva etmemesidir.

Dendrokronoloji: Amerikalı A.E. Douglass tarafından bulunan, ağaç gövdelerinin enine kesitinde görülen yıllık halka tabakalarının incelenmesine dayanan tarihlendirme yöntemidir.

Ağaçlar her yıl gövdesinde yeni bir halka oluşturur. Bu halka bol yağışlı yıllarda kalın, az yağışlı yıllarda ince olur. Douglass eski evlerde kullanılan ağaçlardan özel bir teknikle kesit alarak, üzerlerindeki halkaları sayıp yaoıların tarihini saptamayı başarmıştır.

Termolüminesans Metodu: Taş, keramik, cam gibi kristal yapıya sahip maddelerin içindeki enerji birikimleri ısıtıldıkları zaman, bu enerji birikimleri ışık olarak çıkar.

İncelenecek madde önce ışınlarla bombardıman edilir, 100 santigraddan itibaren ısıtılır. Bunu takiben radyasyaon verilir. Elde edilen keolojik doz yıllık doza bölünerek maddenin yaşı tesbit edilir.

Obsidien aletlere uygulanan hidrasyon hızına göre yaş tayini, pişmiş toprakların mıknatıslanma derecesinin ölçülmesi, fosilleşmiş kemiklerin flüor bakımından incelenmesi, flora gelişmesinin incelenmesiyle bazı arkeolojik çevrelerin tarihlerini tesbit etmeye yarayan palinoloji ya da polen analizi de (polenlerin bulunduğu tabakadan iklim anlaşılır) yine arkeolojik tarihlendirmelerde yararlanılacak yöntemlerdir. Ayrıca mimaride de bazı özellikler kronolojik bir gelişim göstererek tarihlendirmede ipucu verirler.

Arkeometri, arkeolojide çeşitli fen ve doğa bilim dallarının matematiksel ölçüm ve analiz yöntemlerinin uygulanması ve kullanılması olarak tanımlanabilir. Bu bilim alanında günümüzde yapılan arkeolojik araştırmaların kültür tarihi açısından, elden geldiğince eksiksiz olarak değerlendirilebilmeleri için, fen ve doğa bilimlerinin çeşitli dallarından birlikte yararlanılır.

Aslında arkeometrinin başlangıcının 19.yy’ın başlarına kadar geriye gittiği söylenebilir. 1800’de ilk kez M.H. KLAPROTH (1743-1817) Berlin Bilim Akademisinde sikkeler, camlar ve Ortaçağ heykelleri üzerinde gerçekleştirdiği bazı kimyasal analizlerin sonuçları hakkında bir bildiri verir. (J.Riederer 1982) 19.yy’ın sonlarına doğru ve yüzyılımız başlarında gerek Avrupa’da Üst Paleolitik Devir mağara duvar resimlerinin bulunuşu, Önasya’da, Anadolu’da başlayan ve yoğunluk kazanan arkeolojik kazılarda ele geçen çeşitli buluntular, metal, keramik, cam, duvar resimlerinin boyaları gibi organik malzemeden yapılan araç ve gerecin kimyasal analizleri büyük ölçüde artmaya başlar. Troya kazıları, Ur Kral Mezarları’nın keşfi, Mısır’da özellikle Flinders Petrie’nin Negade kültürüne ait buluntuları, bu analizlerin daha yoğun bir biçimde yapılmasını sağlar. Böylece Kalaproth’un analizlerini, F. Rathgen, C.H Besch, J.R Partington, H.H Coghlan ve daha birçoklarının araştırmaları izler ve bunlar gitgide daha büyük bir ilgi ile karşılanır.

1878’de Baron De Geer İsveç’de göl ve bataklık tortul kültelerindeki yıllık ömürlü bitki kalıntılarını inceleyerek, bunların içinde bulunduğu balçık katmanlarının sayımına dayanan, “Varv analizleri� olarak adlandırılan bir mutlak tarihlendirme yöntemi geliştirir. Böylece günümüzden yaklaşık 9 bin yıl öncesine kadar giden mutlak bir yaş tayini yapma imkanı doğar. 1920’lerde Yugoslav matematikçi ve astronomlarından Milutin Milankovitz ise, güneş sistemindeki lekelerin dünyada iklim değişmelerine neden olduğu varsayımından hareket eder; bu değişimlerin matematiksel olarak hesaplanması Buzul Çağlarının 600.000 yıl kadar geriye tarihlendirilebileceğini ortaya koyar.

1901’de bulunan, fakat arkeoloji alanında 1929’da ilk olarak uygulanan bir diğer yöntem ise “dendrokronoloji�dir. Uzun ömürlü ağaçların yatay kesitlerindeki halkların oluşumları ve bunların sayılmaları ile, ağacın kesildiği zamandaki yaşının mutlak olarak bulunabileceği anlaşılır.

Buzul Devirlerinde yaşamış olan hayvanların türlerinin tesbiti, hem iklimsel, hem de paleocoğrafya açısından, yaş tayinleri için kullanılmaya başlar. Gene 1916’da İsveç’li botanikçi Lonnar von Post’un ilk olarak geliştirdiği “polinoloji� (çiçek tozlarının analizleri) yöntemi, gerek Buzul Çağlarının gerekse Postpleistosendeki bitki örtüsü, iklim değişmeleri ve tarihlendirme için kullanılır.

2.Dünya Savaşına kadar arkeolojik buluntuların değerlendirilmesi için, gerek çeşitli kimyasal ve fiziksel yöntemlerle yapılan malzeme analizleri, gerekse mutlak tarihlendirmeler için daha birçok yöntemlerin geliştirildikleri görülür. Ancak arkeolojiye dönük bu araştırmaların “ARKEOMETRİ� adı altında yeni bir boyut kazanması ve bugünkü konumuna kavuşması 1950-60 yılları arasına rastlar.

Libby (1955) ve arkadaşlarının, yaşamları sona ermiş organik maddelerin içinde bulunan radyoaktif karbon 14’ün ölçülmesi ile (C-14) arkeolojiye yeni bir mutlak tarihlendirme yöntemini armağan etmeleri bir anlamda gerçek arkeometrinin başlangıcı olarak kabul edilebilir.

Bilindiği gibi, eskisinden farklı olarak bugün artık arkeolojik araştırmalar geçmiş uygarlıkları, tarihsel gelişimleri içinde, mümkün olduğunca eksiksiz bir şekilde değerlendirebilmeyi, amaçlamaktadır. Bu yüzden eski bir kültürün hakkıyla anlaşılabilmesi, tanımlanabilmesi için, o kültürü meydan getiren insanların, o günkü doğal çevrelerinin, içinde yaşadıkları biyolojik ortamı oluşturan hayvan ve bitki topluluklarının (yani ekolojilerinin), insan, hayvan, bitki ilişkilerinin, ellerindeki kaynaklardan yararlanma biçim ve derecelerine bağlı olarak ekonomilerinin, teknolojilerinin, sosyal, politik, sanatsal düzeylerinin aydınlatılması gerekmektedir. Gene aynı bağlam içinde, o kültürleri oluşturan insan topluluklarının içinde yaşadıkları devrin mutlak tarihlendirilmelerinin yapılmasına, gerek çağdaşları olan, diğer kültürleri, ya da uygarlıkları meydana getiren topluluklarla, gerekse doğal ve biyolojik çevreleri ile olan ilişki ve karşılıklı etkileşimlerinin tümüyle açıklığa kavuşturulmasına çalışılmaktadır.

ARKEOMETRİNİN UYGULAMA ALANLARI VE YÖNTEMLERİ

A. Arkeolojik toprak altı ve üstü kalıntıların, ören yerlerinin saptanmasında:

1. Optik yöntemler (Prospection-Önceden görme-yöntemleri)

Hava fotoğrafı arkeolojisi

Fotogrametri

2. Jeofiziksel / fiziksel yöntemler

Rezistivite

Elektrik sondası vb yöntemlerden yararlanılmaktadır.

B. Arkeolojide çeşitli kalıntıların yaş tayinleri ile mutlak tarihlendirmelerde.

1. Radyoaktif yöntemler

a. Radyoaktif parçalanmadan kaynaklananlar.

C-14 (radyokarbon)

K40 – Ar40 (potasyum-Argon)

U-238 (Uranium 238)

U-235 (Uranium 235)

Th-232 (Thorium 232)

Fizyon izleri sayımı v.b gibi

b. radyasyon etkisiyle enerji birikiminden kaynaklananlar.

TL (Termoluminesans)

ESR (Elektron Spin Rezonans)

2. Radyoaktif olmayan yöntemler

Jeofiziksel / manyetik alan deÄŸiÅŸimlerine dayananlar: paleo/arkeomanyetizma

Rasemizasyon (kemiklerde amino-asid deÄŸiÅŸimi)

Uranium / Florin (U ve F miktarının ölçümüne dayananlar)

Obsidiyen Hidrasyonu (hidrasyon tabakasının ölçümü)

Cam yüzeyi tabakaları (cam yüzeyin değişiminden oluşan tabakaların ölçümü)

Varv analizi (balçık tabakaları sayımı / ritmik doğa olaylarından kaynaklananlar)

Dendrokronoloji (ağaç halkaları sayımı / ritmik doğa olaylarına bağladı; C-14 için denetleyici ve düzeltici tarihlendirme yöntemi)

Polinoloji (pollen analizi, pollen spektrumlarının belirleyici özelliği)

Hayvan kemiği analizleri (hayvan kronolojisi) gibi yöntemler çoğunlukla uygulanmaktadır.

C. Arkeolojik kalıntılarda ham maddelerin saptanması / Kaynak analizleri

Hammaddelerin tesbiti ile teknolojik düzey, ticaret, kültürel ilişkilerin aydınlatılmasında yararlanıldığı gibi, dolaylı olarak da doğal çevre ve iklim hakkında da bazen bilgiler edinilebilir. Bu amaçlar için genellikle taş, mermer, obsidiyen, kil çanak çömlek, toprak, metal, curuf vs örneklerin analizleri yapılır. Bugün çoğunlukta ıslak kimyasal yöntemler yerlerini daha çok aşağıdaki yöntemlere bırakmışlardır:

1. Radyoaktif yöntemler

TL (termoluminesans)

Neutron aktivasyonu

Atomik soÄŸurma spektrometresi

2. Diğer fiziksel yöntemler

Optik mikroskobi

Optik Emisyon spektrometresi (spektral analiz)

X-ışını-floresansı

Elektron prob mikroanalizi

X-ışını saçınımı

Kızılötesi soğurma vb gibi.

Kaynak analizlerinde bu ve benzeri yöntemler, çoğu kez birarada da kullanılır. TL analizlerinde optik mikroskobiden yararlanıldığı gibi.

D. Doğal çevre ve biyolojik ortamın, ekolojinin aydınlatılması, besin ekonomisi, eski toprak kullanım alanlarının belirlenmesinde, nüfus saptamalarında:

Palco/arkeo-antropoloji

Paleo/arkeo-botani

Polinoloji

Paleo/arkeo-zooloji

Jeomorfolojik ve Jeokronolojik çeşitli yöntemler

Toprak analizleri v.s den yararlanılmaktadır.

E. Müzeoloji ve arkeolojik kalıntıların restorasyon ve konservasyonlarının yapılmasında

Çeşitli kimyasal analizler

Çeşitli fiziksel analizler uygulanmaktadır.

F. Arkeolojik kalıntıların tipolojik (tipsel) sınıflandırılmalarında, teknolojik düzeyin belirlenmesinde:

Matematiksel kümeleme ve serileme teknikleri

Bilgisayar arkeoloji ve

İstatistik yöntemler giderek artan bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Ancak çeşitli gruplara giren yöntemlerin aynı alanların dışında, değişik amaçlar için de kullanıldıkları unutulmamalıdır. Örnek olarak polen analizi (polinoloji) pollenkronolojisi için olduğu kadar, doğal çevre, bitki örtüsü, iklim koşulları için de önemli bir gösterge sayılmaktadır.

Görüldüğü gibi, kültür tarihinin her yönüyle araştırılmasında yardımcı olmak üzere uygulanan bu yeni arkeometrik yöntemlerin arkeolojiye kazandırdığı büyük katkıların yanında yeni bazı sorunlar da ortaya çıkmaktadır. Buna bir anlamda yeni bazı yükümlülükler de denilebilir. 1950’yi başlangıç olarak kabul edersek, bugün daha 35 yıllık bir geçmişi olan bu, fen ve doğa bilimlerinin çeşitli yeni yöntemler topluluklarından oluşan bilim alanının, yani arkeometrinin tek tek her yönteminin kendine özgü bir dili ve değerlendirilme biçimi vardır. Bu arkeometrik yöntemlerle araştırma yapanlar, bugün, zaman zaman arkeometrist olarak adlandırılmaktadır. Arkeometristlerin araştırmalarını onlarla birlikte asıl yorumlayacak ve sonuçlara ulaştıracak olan kimse ise arkeolog dur.

Bu bakımdan arkeologların bu yeni yöntemlerin dilinden anlayabilmeleri ve onlardan edinecekleri bilgileri doğru yorumlara kavuşturabilmeleri için arkeometrik yönden eğitilmeleri gerekir.

Bu tarzda eğitim yapan kurumlara, bugün çeşitli ülkelerin üniversitelerinde rastlanmaktadır. Ülkemizde de böyle bir eğitim programına yer verilmesi artık zorunlu gibi gözükmektedir. Bu da herhalde Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümleri olan ünivcersitelerimizde, Yüksek lisans düzeyinde eğitim yapabilecek, fen ve doğa bilimcilerle birlikte arkeologların da yer alacağı “ARKEOMETRİ Enstitüleri� nin kurulması ile gerçekleşebilecektir.

UZAKTAN ALGILAMA

Uzaktan algılama daha çok cisimler tarafından yansıtılan, dağıtılan ve yayılan elektromanyetik enerjinin ölçülmesiyle ilgilidir. Fotoğraf makineleri kısa dalga ölçü aletleri, spektradyometreler, çok bantlı tarayıcılar ve insan gözü, uzaktan algılayıcı sistemlere birer örnektir.

Elektromanyetik enerji, ışık, ısı ve radyo dalgaları olarak düşünülebilir. Enerji kaynağı, genellikle güneştir. Uzaktan algılamada cisimlerden olan yansıma farklılıklarının saptanması yeryüzü şekillerinin havadan ve uzaydan alınan görüntülerle tanınmasını sağlar.

Elektromanyetik tayf, dalga boylarına göre farklı şekillerde sınıflandırılmıştır, bu aralıklar bant olarak tanımlanır. İnsan gözü, elektromanyetik tayfın 0.4-0.7 mm aralığına rastlayan bölümü algılayabilir. Elektromanyetik tayfın diğer kısımları sadece farklı aletlerin yardımıyla algılanabilmektedir.

Çözünürlük, uydu görüntüsünün ayırım gücünü belirler. Landsat TM görüntüsünün çözünürlüğü 30 m/piksel, Landsat MSS görüntüsünün çözünürlüğü 80 m/pikseldir. Fransız SPOT uydusu XS görüntüsü ile 20 m/piksel ve Pankromatik görüntüsü ile 10 m/piksel çözünürlüğe sahiptir.

Bu sayısal görüntüler, farklı yorumlama yöntemleri sunan bilgisayar sistemleri ile işlenirler. Araştırılan konu ile ilgili referans bilgilerin ne zaman ve nerede yardımcı olabileceği belirlenerek, verinin analizine başlanır. Referans veriler ve uzaktan algılama ile elde edilen sayısal görüntüler, bilgisayar sistemi içinde birleştirilerek, sonuç bilgileri üretilir.

ARKEOLOJİK YÜZEY ARA�TIRMASI

Arazi çalışması sırasında höyük tümülüs yerleşme bölgeleri ve antik yol kalıntıları arkeologlarca arazi üzerinde tespit edilmiştir.

Arkeolojik elemanların kesin coğrafi koordinatları küresel yer belirleme (GS) adı verilen uydularla iletişim kurarak en boylam ve yükseklik ölçümleri yapan taşınabilir bir aygıt kullanılarak saptanmıştır.

ARKEOLOJİDE TARİHLENDİRME YÖNTEMLERİ

Arkeolojide kullanılan tarihlendirme yöntemlerini kabaca iki bölümde incelemek mümkündür. Bunlardan birincisi; radyoaktif yöntemler, ikincisi ise, radyoaktif olmayan fakat başka periyodik veya sürekli değişimlere dayanan yöntemlerdir. Radyoaktif yöntemleri de yine kendi içinde iki ayrı bölümde incelemek mümkündür. Bunlardan birincisi radyoaktif maddelerin miktarının zamanla azalmasına dayanan yöntemlerdir ki, bunlara örnek olarak Karbon 14, Potasyum Argon yöntemlerini gösterebiliriz. İkincisi ise, radyoaktiviteden dolayı çıkan enerjinin madde içinde biriktirilmesi olayına dayanır. Bu tür tarihlendirmeye örnek olarak da termoluminesans ve elektron spin rezonans yöntemlerini gösterebiliriz.

Radyoaktif olmayan yöntemlere gelince; bunlar da bir şekilde sürekli veya ritmik değişimlere dayanır. Örneğin, yerin manyetik alanının yön ve şiddetinin değişimi, yahut sürekli kimyasal değişimler gibi.

Radyoaktif tarihlendirme yöntemlerinin tümü radyoaktifliğin tabiatından dolayı mutlak tarihlendirme yöntemidir. Oysa radyoaktif olmayan sürekli ve periyodik değişimlerin çoğu doğal çevre şartlarına bağlı olmalarından dolayı, genellikle bağıl tarihlendirme yöntemi olarak kullanılırlar. Mutlak tarihlendirme yöntemi olarak kullanılabilmeleri için gereken şartlar için kalibrasyon eğrilerinin elde edilmiş olması gerekmektedir.

RADYOAKTİF YÖNTEMLER

Radyoaktif elementler kararsız olup, parçalanarak kimyasal olarak farklı özellikte elementlere dönüşürler. Bu oluşum sırasında alfa, beta veya gama gibi adlar verilen enerji taşıyan parçacık veya ışınım salarlar. Örneğin, potasyumun radyoaktif olan izotopu (40K) parçalanarak Argon (40Ar) dönüşür. Bu dönüşüm sırasında beta parçacığı salınır,

Belli bir elementin radyoaktif parçalanma hızı, hiç bir şekilde çevre koşullarına bağlı değildir. Dünyanın her yerinde her türlü aşırı çevre şartlarında hep aynı hızla parçalanır. Bu nedenle mutlak tarihlendirme için ideal bir olaydır. Radyoaktif parçalanma olayı belli bir element için yarılanma süresi ile tarif edilir. Yarılanma süresi, radyoaktif elementin başlangıçtaki miktarının yarıya düşmesi için geçen zamandır. Böylece yarılanma süresi ve radyoaktif parçalanma olayının başladığı andaki radyoaktif madde miktarı biliniyorsa, parçalanmanın başlamasından ölçüm zamanına kadar geçen süre saptanabilir. Doğada bilindiğinden pek çok daha fazla radyoaktif element vardır. Ancak günümüzün teknoloji ile arkeolojide kullanılabilecek elementler sınırlıdır ve bunlar Tablo II’de verilmiştir. Radyoaktif yöntemlerle tarihlendirebilme süresi, izotopun yarılanma süresine bağlıdır. Örneğin, radyo karbonla tarihlendirilebilecek en eski örnek, yarılanma süresinin 10 katı kadar olan 50.000 yıl kadardır. Son yıllarda yapılan tarihlendirmeler sonunda geçmiş zamanlarda yaşayan organizmanın ihtiva ettiği karbon miktarında değişimler gözlenmiş, bu nedenle de ölçülen yaşların gerçek yaşlardan farklı olduğu bulunmuştur. Yaşı kesin bilinen ağaç halkalarının ölçümü ile bu tür değişimler düzeltilebilmektedir. Radyo karbon ile tarihlendirme için en uygun örnek türü odun, odun kömürü ise de tahıl, kumaş, çeşitli hayvan kabukları ve kemik gibi tüm karbon ihtiva eden örnekler bu yöntemle tarihlendirilebilir.

RADYOKARBON YÖNTEMİ VE ORANTILI KARBONDİOKSİT

GAZ SAYIMI Ä°LE TARÄ°HLENDÄ°RME

Radyokarbon yönteminin temelleri Libby tarafından yaklaşık otuz dokuz yıl önce atılmıştır. (Libby 1946) Yöntemin bulunmasından bu yana çok sayıda laboratuvar binlerce örneği tarihlemiş, teori ve uygulamadaki değişikliklere karşılık temel yöntem uzun yıllar aynı kalmıştır.

Radyokarbon veya öteki adıyla karbon-14 14C, 5730 yıllık yarı ömrüyle doğada var olan uzun ömürlü en yaygın radyoizotoptur. Radyokarbon atmosferin üst tabakalarında azot 14N, atomlarının kozmik ışınlarının yarattığı nötronlarla etkileşmesi sonucu oluşmaktadır. Bu etkileşmeyi

14N (n,p)14C veya 14N + n ® 14C + p

şeklinde yazabiliriz. Buradan n nötronu, p protonu belirtmektedir. Görüldüğü gibi atmosfere girmeye çalışan kozmik ışınlar yarattıkları nötronlar aracılığı ile radyokarbonun yerkürede var olmasına neden olmaktadır. Böylece oluşan radyokarbon kısa sürede oksijen ile birleşip karbondioksit, CO2, gazına dönüşür ve tüm atmosfere dağılır. Buradan da bitki ve hayvanlardan oluşan canlılar evrenine, okyanuslara geçerek öteki karbon izotopları 12C ve 13C ile birlikte tüm organik maddelerin yapısında varolmaya başlar. Her yıl yaklaşık 75 kg radyokarbon oluştuğu hesaplanmaktadır. Radyokarbon 5730 yıl yarı ömürlü bir radyoizotoptur demiştik. Yani şu anda elimizde 1 kg radyokarbon olsa 5730 yıl sonra elimizde 0.5 kg radyokarbon kalır. Çünkü radyokarbon atomları çekirdeklerinden beta parçacıkları b fırlatarak bozunmakta ve tekrar azot, 14N, atomlarına dönüşmektedir. Bu radyoaktif bozunmayı

14C®14N+b

şeklinde yazabiliriz. İşte bu bozunma sonucu tüm organik maddeler belirli

Bir radyokarbon aktivitesine sahip olur. Bu aktivite canlı çevresi ile karbon alışveriÅŸinde bulunduÄŸu sürece, yani yaÅŸadığı sürece sabittir ve 1 gram karbon için yaklaşık 14 bozunma/dakika kadardır. Bu özgül aktifliÄŸin sabit olması her yıl yerkürede 7.5 kg radyokarbon oluÅŸurken 7.5 kg radyokarbonun da bozunup azota dönüştüğünü, yani bir dengenin kurulmuÅŸ olduÄŸunu belirtir. Bu denge durumu bütün canlılar için geçerlidir ve alınan radyokarbon kadarı bozunduÄŸundan özgül aktiflik sabittir. Ne zaman ki canlı ölür ve çevresi ile karbon alışveriÅŸi kesilirse, saÄŸlığında sahip olduÄŸu özgül aktiflik 5730 yılda yarılanacak ÅŸekilde azalmaya baÅŸlar. Yani bir canlı 5730 yıl önce ölmüşse kalıntısının özgül aktifliÄŸi 7 bozunma/dakika, 11460 yıl (2×5730 yıl) önce ölmüşse kalıntısının özgül aktifliÄŸi 3.5 bozunma/dakika olacaktır. Görüldüğü gibi tarihleme demek aslında kalıntıdaki halen var olan radyokarbon özgül aktifliÄŸinin bulunması demektir. Yalnız bunun için bazı varsayımlar yapmamız gerekir. Bunlardan birincisine göre yaÅŸayan canlıların geçmiÅŸten günümüze özgül aktiflikleri daima yaklaşık 14 bozunma/dakikadır. Ä°kinci varsayımımıza göre ise tüm canlılar yaÅŸadıkları sürece aynı özgül aktifliÄŸe sahiptir. Üçüncü varsayımımız canlı öldükten sonra çevresi ile karbon alışveriÅŸinin olmadığıdır. Bu temel varsayımlarla baÅŸlanılan radyokarbon yöntemi daha sonraları varsayımların doÄŸru olmadığının anlaşılması üzerine deÄŸiÅŸikliklere uÄŸramış, fakat elde edilen tarihlerin günümüzden yaklaşık 10000 yıl öncesine kadar düzeltilebilmesi saÄŸlanmıştır. Çünkü geçmiÅŸte özgül aktifliÄŸin önemli artmalar ve azalmalar gösterdiÄŸi bazı organik maddelerin izotop ayrışması denilen olay sonucu 14C bakımından 12C ve 13C atomlarına göre zenginleÅŸtiÄŸi veya fakirleÅŸtiÄŸi, toprak altında bazı örnek türlerinin çevreleriyle karbon alışveriÅŸini sürdürdükleri bulunmuÅŸtur. Fakat yukarıda da belirttiÄŸimiz gibi bütün bu sapmaları bilmek ve hesaplanan tarihte düzeltme yapmak ve örneÄŸin öldüğü tarihi saptamak mümkündür ve yapılmaktadır.

Tarihleme için özgül aktiflik ölçümleri kullanılabileceği gibi, bir örnekte halen var olan 14C/12C oranını da kullanmak mümkündür. Çünkü bu oran yaşayan canlılarda yaklaşık 1/1012 değerindedir. Yani bir örnekte her 1012 12C atomuna karşılık yalnız 1 tane 14C atomu vardır. Benzer 14C/13C oranı ise yaklaşık 1/1010 dur. Görüldüğü gibi doğada radyokarbon öteki karbon izotoplarına göre çok çok azdır. Buna karşılık uygulamada gerek radyoaktif sayım yöntemleri gerekse son yıllarda geliştirilen hızlandırıcılı kütle spektrometreleri (Gove ve ark.1980, Hall 1980, Hedges 1981, Gillespie ve ark.1984, Wölfli 1984, Özbakan 1985) bir örnekteki için özgül aktiflik ve 14C/12C oranlarının örneklerin öldükleri zamandan günümüze nasıl değiştiklerini kabaca görelim.

Orantılı Karbondioksit Gaz Sayımı
Tarihlenmesi istenen bir örnekte halen var olan özgül radyokarbon aktivitesinin ölçülmesi için radyoaktivite sayımı yönteminin kullanıldığından söz etmiştik. Bu yöntemler uygulamada farklılıklar göstermekle birlikte, hepsinden kazı yerinden bulunup getirilen örnekler önce fiziksel ve kimyasal işlemlerle, örnek ile birlikte var olabilecek başka organik maddelerden temizlenir. Daha sonra örnek oksijen ile yakılarak karbondioksit, CO2 gazı elde edilir. İşte bu işlem basamağından sonra uygulamalar değişmeye başlar. Bazı sistemlerde elde edilen CO2 daha sonra asetilen, C2H2 gazına dönüştürülür ve sayım gazı olarak sayaçlara doldurulur, bazı sistemlerde elde edilen CO2 benzene, C6 H6, dönüştürülüp sıvı sintilasyon yöntemi ile aktivite sayımı yapılır. Bazı sistemlerde ise elde edilen CO2 gazı iyice saflaştırıldıktan sonra orantılı gaz sayacına doldurulup sayım gazı olarak kullanılır. ODTÜ Fizik Bölümü Radyokarbon Araştırma Laboratuvarı’nda kullanılan bu sonuncu yöntemdir.

Kazı yerlerinden usulüne uygun toplanan örnekler laboratuvarda ön işlemden geçirildikten sonra oksijen ile quartz tüp içinde kontrollu olarak yakılır ve CO2 elde edilir. Saflaştırılan CO2 daha sonra yaklaşık üç haftalık beklemeye alınıp CO2 ile birlikte var olabilecek ve yarı ömrü yaklaşık 4 gün olan radyoaktif radonun yok olması sağlanır. Daha sonra örnek tekrar saflaştırılıp orantılı gaz sayacına belirli bir basınçta doldurulur ve sayacın plato eğrisi çizilip sayım voltajı hesaplandıktan sonra sayım işlemine geçilir. Sayım belirli aralıklarla tekrarlanarak yaklaşık 48 saat sürdürülür. Aynı işlemler günümüz özgül aktifliğinin, yani örneklerin yaşadıkları sürece sahip oldukları aktifliğin, bulunması amacıyla kullanılan NBS Oksalik Asit örneği ve sayım sisteminin tabansayımı için kullanılan antrasit örneği içinde uygulanır.

ELEKTRON SPIN REZONANS (ESR) TARİHLENDİRME YÖNTEMİ

Arkeolojide kullanılan tarihlendirme yöntemlerini radyoaktif olan ve radyoaktif olmayan diye kabaca iki bölüme ayırmak mümkündür. Radyoaktif olan yöntemler yine kendi içinde iki ayrı bölümde incelenir. Bunlardan birincisi radyoaktif maddelerin miktarının zamanla azalmasına dayanan, Karbon-14 ve Potasyum/Argon gibi yöntemlerdir. İkincisi ise, radyoaktiviteden dolayı çıkan enerjinin madde içinde biriktirilmesi olayına dayanır ki elektron spin rezonans bu tür tarihlendirme yöntemlerine bir örnektir. Uzun zamandır yaş tayininde kullanılagelen bu gruptaki termolüminesans (TL) yöntemiyle aynı prensibi paylaşmasına karşın ESR yönteminin TL yöntemine göre bazı üstünlükleri vardır. Bunlar şöyle sıralanabilir:

1. Ölçüm sırasında ESR merkezleri bozulmadığı için ölçü istenilen sayıda aynı örnekle tekrarlanabilir.

2. ESR yüzeysel olaylara karşı daha az duyarlı olduğu için kullanılan maddenin taneciklerinin belirli bir büyüklükte olma şartı yoktur.

3. Örnek hazırlama ve oda sıcaklığında ölçü alma işlemleri çok daha kolaydır.

4. Tekstil vs gibi organik maddelerin incelenmesinde de bu yöntem başarı ile kullanılmaktadır.

ESR Yöntemi :
Radyoaktif elementler kararsız olup parçalanarak kimyasal olarak farklı özellikte elementlere dönüşürler. Bu oluşum sırasında farklı adlarda (alfa, beta, gama) enerji taşıyan parçacık veya ışınım salarlar. Böyle radyoaktif elementler birçok kayaç ve minarellerin kristal yapısında eser miktarda bulunur ve saldıkları enerji taşıyan parçacıklar yapıdaki elektronları bağlı bulundukları yerlerden koparırlar.

Normalde elektronlar bağlı oldukları çekirdek etrafında dolanırken kendi eksenleri etrafında da dönerler (spin hareketi) ve zıt yönde spio hareketi yapan elektron çiftleri şeklinde bulunurlar. Bunlardan birinin yerinden koparılması halinde geride tek elektron kalır. Buna çiftleşmemiş elektron da diyebiliriz. Böyle bir elektronun spin hareketi bu elektrona manyetik bir özellik kazandırır ve bu elektron bir mıknatıscık olarak düşünülebilir. Bu özelliğe sahip maddelere paramanyetik maddeler denir. Bir manyetik alana konmadığı takdirde madde içindeki bu mıknatıscıklar gelişi güzel yönlerde dağılmışlardır ve hepsi aynı enerjiye sahiptirler. Madde manyetik alana konduğunda bu mıknatıscıklar ya manyetik alan yönünde ya da buna zıt yönde yönlenirler. Manyetik alan H ise, H nın zıt yönünde yönlenenlerin enerjileri mM kadar artacak, H nın aynı yönünde yönlenenlerin enerjileri ise aynı miktar (mH) azalacaktır. Burada m elektronun manyetik momenti olup m = : spin kuvantum sayısı, b: Bohr magneton ve g: elektronun çekirdek etrafında dolanmasının ve spin hareketinin mıknatıs özelliğine katkı derecesini gösteren faktör. Böylece elektronlar manyetik alanla aynı yönde yönlenenler veya zıt yönde yönlenenler olarak iki gruba ayrılırlar. İki grubun enerjileri farklı değerdedir ve aralarında gbH kadar enerji farkı vardır. Enerjisi bu enerji farkına eşit olan bir elektromanyetik dalga maddeye gönderilirse düşük enerjiye sahip olan elektronlar bu enerjiyi alıp yüksek enerjili elektron grubuna dönüşürler. Diğer bir deyişle, H manyetik alanı yönünde yönlenmiş elektron mıknatısları elektromanyetik enerjiyi alınca H manyetik alanının zıt yönünde yönlenirler.

TERMOLÜMİNESANS YÖNTEMİ İLE ARKEOLOJİK YA� TAYİNİ

Keramik, pişmiş tuğla, yanmış çakmaktaşı ve obsidyen, volkanik, kül, meteor, curuf, sarkıt ve dikit gibi kalsit oluşumları ve benzeri inorganik obje ve malzemelerin içerisinde şifreli saat gibi çalışan fiziksel mekanizmalar vardır. Bu şifreli saat bir arkeolojik zaman-ölçer aygıtı gibi çalışır; hem sıfırlama özelliği vardır hem de otomatiktir. Temel problem, saatin şifresini çözerek gerçek zamanı, yani arkeolojik yaşı bulmaktır.

Saati inceleyip şifresini çözen fiziksel yöntemlerden biri de termolüminesans (TL) yöntemidir. Burada amacımız TL yöntemini ve bu yöntemin arkeolojideki uygulamalarını kısaca anlatmak; bir başka deyişle saatin çalışma prensiplerini ve şifresinin çözüm tekniğini genel çizgileriyle sunmaktır. Yalnız yöntemi anlatmaya başlamadan önce TL olayının ne olduğunu, böyle bir amaç için nasıl kullanılabildiğini kısaca görelim.

Termolüminesans :
Bazı maddeler ısıtıldıkları zaman ışıma yaparlar. Bu fiziksel olaya ısıtma ile ışıma anlamına gelen termolüminesans (TL) denir. Hemen belirtelim ki, TL olayı başka bir olayın sonucunda oluşmaktadır. Maddelerin içlerinde ve çevrelerinde eser miktarda uranyum (U) toryum (Th) ve potasyum (K) gibi radyoaktif elementler vardır. Bunlardan çıkan radyasyonlar [alfa (a) ve beta (b) parçacıkları ile gama (g) ışınları] maddenin atomları ile etkileşerek enerjilerini yitirirler. Bu enerjinin bir kıssmı madde içinde birikir ve maddenin 300 0C – 500 0C ye kadar ısıtılma durumunda ışık olarak çıkar. Çıkan ışık miktarı maddenin biriktirdiği radyasyon enerjisi miktarına bağlıdır. Ne kadar çok enerji birikirse o kadar çok ışık çıkar. Hiç enerji birikmemiş ise, veya biriken enerji herhangi bir nedenle, örneğin ısınma ile, boşalmış ise, doğal olarak hiç ışık görünmeyecek yani hiç TL olmayacaktır. Demek oluyor ki TL, maddenin etkileştiği toplam radyasyon miktarı (dozu) sonucunda biriken enerjinin ve bu enerjinin birikmesi için geçen sürenin dolaylı bir ölçüsüdür. Yöntemin temel problemi de bu sürenin bulunmasıdır.

Maddede enerji birikimi şu şekilde olmaktadır: maddenin atomları ile etkileşen radyasyonlar atomları bağlı elektronların bazılarını koparır ve enerji kazandırırlar. Bu elektronların bir kısmı kazandığı enerjiyi anında geri vererek eski yerlerine veya benzer yerlere geri dönerler. Bir kısmı ise maddenin kristal yapısınd çeşitli nedenlerle oluşan ve tuzak denilen yerlere bağlanırlar ve böylece eski yerlerine dönen elektronların tersine radyasyondan aldıkları enerjiyi geri vermeyip bu tuzaklarda biriktirmiş olurlar.

Biriken enerjinin saklanabilme süresi, yani elektronların tuzaklarda kalma süreleri çevre şartlarına ve tuzak özelliklerine bağlıdır. Birkaç dakikadan bir milyon yıla kadar elektronları tutabilen tuzaklar vardır. Doğal olarak bizi ilgilendiren uzun ömürlü tuzaklardır. Çünkü, ancak bu tuzaklar baştan itibaren yakaladıkları tüm elektronları korurlar ve böylece radyasyonla sağlanan enerji tam olarak birikmiş olur. İleriki satırlarda da belirttiğimiz gibi, bu tarihleme için sağlanması gereken koşullardan biridir

AMÄ°NO ASÄ°T RESAMÄ°ZASYONU

Amino asit resamizasyonu, C14 gibi fosil kemiklere doğrudan uygulanan bir tarihleme metodudur, ve paleoantropojide hominidlerin erken evrim aşamalarında kullanılabilmektedir.

Bu tarihleme metodunun prensibi; optik etkinliği olan maddelerin, optik etkinliği olmayan maddelere dönüşmesidir ve teknik olarak resamizasyon süreci optik-akif maddenin, inaktif madde haline dönüşmesine bağımlıdır.

Tüm yaşayan canlıların proteinlerinde (L) amino asitleri vardır ve ölümünden uzun bir süre sonra tüm (L) amino asitler (glycine hariç) resamizasyon denilen değişime uğrarlar ve proteinsiz (D) amino asit haline dönüşürler. (L) ile (D) arasında oran zamanla artar. İşte fosil kemiklerde bu artışın hesaplanması bize yıl olarak bir kronolojik ölçü verebilmektedir.

Bu metodla yaklaşık 100.000 yıl eskiye yaşlandırma yapmak mümkün olmakla birlikte; fosil kemiklerdeki amino asitler, ısı, iklim değişmeleri, toprağın PH oranı gibi faktörlerden etkilendiği için araştırıcılar tarafından, ihtiyatla kullanılması gerektiği önerilmektedir.

FLUORIN, NÄ°TROJEN VE URANYUM TARÄ°HLEMESÄ°

Fluorin, nitrojen ve uranyum tarihlemesi, özellikle tarih edilmiş kazı yerlerinde ele geçen fosil kemiklerde uygulanmaktadır. Bir kemiğin relativ yaşı, aynı kazı alanından ya da aynı lokalitede bulunmuş başka bir kemiğin karşılaştırılabilir koşullarda saklanmış olmaları şartıyla kimyasal yapılarının kıyaslanması ile saptanabilir.

Toprakta gömülü olan kemiklerin yapısındaki kimyasal değişim farklı hızlarda olmaktadır. Kemiğin organik maddesinde yağ hızla yok olurken protein çok yavaş bir tempoda ortadan kalkar. Bunun miktarını ölçmek, relativ bir yaş elde etmek demektir.

Fluorin tarihlemesinde yeraltı sularının fosil kemikleri etkilemesinin ölçümü yapılmaktadır. Yeraltı sularında bulunan fluorin, kemikteki kalsiyum ile birleşerek fluoropatite oluşturur. Bu maddenin, değişik kemiklerde ölçülmesi, hemzaman olup olmadıklarını göstermektedir; çünkü hem zaman olan kemiklerin kabaca aynı miktarda fluorapatite içermesi beklenir.

Paleoantropoloji araştırmalarında, bilinen en iyi fluorin tarihlemesi, İngiltere’de Swanscombe teraslarında bulunmuş olan, Pildown ve Galley Hill fosillerine uygulanan metodtur; ve yaş post-pleistosen olarak verilmiştir.

Nitrojen taihlemesi C14 tarihlemesi yapmak için fosil kemikte yeterli miktarda protein (collogen) eksilmesinin olup olmadığının saptanabilmesi açısından başvurulan bir yöntemdir.

Galley Hill ve Piltdown fosilleri C14 tarihlemesinden önce, nitrojen ve fluorin testlerinden geçirilmiştir.

Nitrojen tarihlemesi, sonuçlar açısından fluorin testleri ile birlikte yapılır; çünkü kemikte az fluorin birikmişse, çok nitrojen bulunacaktır ya da bunun tersi söz konusudur.

Uranyum tarihlemesi ise, gömülü kemiklerde absorbe edilmiş olan uranyumun ölçülmesi esasına dayalıdır. Uranyum radyoaktif olduğu için ölçülebilir; şöyle ki, kemik deposite ne kadar uzun zaman gömülü kalmış ise, o kadar çok uranyum absorbe edecektir. Bilindiği gibi radyoaktivite bir yerden ötekine değişir ama, artan kronolojik yaş ile, uranyum miktarının da çoğaldığı saptanmıştır.

Uranyum tarihlemesi, fosil kemiklerin, içinde bulunduğu depositten (depositin yaşından) daha yeni, ya da eski olduğunun bilinmesi açısından bizlere yardımcı olmaktadır. Bu test uygulanırken, kemik parçalanmadan kullanıldığı için, öteki testlerden daha avantajlıdır.

Her üç tarihleme metodunun (fluorin, nitrojen, uranyum) en önemli eksiği, çapraz-tarihlemeye imkan vermemesidir. Öte yandan, birçok değişkenin ortamda mevcut olması nedeniyle, bir fosil örneğin jeolojik yaşının kabaca saptanmasından başka bir sonuç alınmamaktadır.

NÖTRON AKTİVASYON ANALİZİ YÖNTEMİ

Elementlerin büyük bir kısmı reaktöre konup nötronlarla ışınlandıklarında radyoaktif hale dönüşürler. Bu dönüşme elementin çekirdiğinin bir nötron yakalamasıyla olur. Her elementin meydana gelen radyoaktif izotopu belli bir enerjide (bazen bir kaç enerjide) gama ışını yayınlayarak parçalanmaya uğrar. Gama ışını spektrometresi dediğimiz bir ölçü sistemi ile her bir gama enerjisinin şiddeti ölçülür.

Bu tür çalışmalarda bir de bileşimi tam olarak bilinen bir standartın örneğe gerek vardır. Keramik analiznde standart olarak bileşimi bilinen kil örnekler kullanılır. Analiz yapılacak örneklerden ve standarttan hassas olarak tartışılmış miktarlar (100-200 mg) kuvars tüplere konarak reaktörde aynı şartlarda ışınlaşır. Daha sonra bütün örneklerin gama ışınları ölçülür. Yapılacak basit bir karşılaştırma sonunda örnekteki element miktarları hesaplanır.

Radyoaktif izotoplar yayınladıkları ışınların yanısıra yarı ömür dediğimiz bir özellikle de tanımlanırlar. Yarı ömür bir radyoaktif izotopun miktarının yarıya inmesi için geçen süredir. Bu süre değişik radyoaktif izotoplar için saniye, gün, ay veya yıl mertebesinde olabilmektedir. Reaktördeki ışınlamanın bitiminden gama enerjisinin ölçümüne kadar geçen zamana bağlı olarak çok kısa yarı ömürlü bazı izotopların tayin edilmesi mümkün olamamaktadır. Bizim çalışma şartlarımızda tayin edebildiğimiz elementler, rubidium (Rb) sezıum (Cs), baryum (Ba), uranium (U), toryum (Th), lantanyum (La), lutetium (Lu), skandium (Sc) hafnium (Hf), europium (Eu), serium (Ce), tantal (Ta), krom (Cr) ve demir (Fe)’dir. Bu elementlerden her zaman hepsi keramiklerin gruplandırılmasında kullanılamamaktadır. Rb, Ba ve Cr gibi bazılarının miktarı aynı bir kil yatağı içinde çok değişmekte, diğer bazı elementlerin miktarları da bazı örneklerde ölçülemeyecek kadar küçük olmaktadır.

Demir dışında, tayin edilen elementler çok az miktarlarda olduğu için dışarıdan bir bulaşmanın olmamasına özen gösterilmesi gerekir. Bu nedenle keramik parçaların dış yüzeyleri özel bir matkapla temizlendikten sonra analiz için örnek alınmaktadır.

Kimyasal analizden sonra yapılacak iş, örneklerin eser element birleşimi bakımından benzer olanlarını gruplar halinde ayırmaktır. Böyle bir işlemin elle yapılması imkansız olduğundan gruplandırma istatistik yöntemler kullanılarak bilgisayarda yapılmaktadır.

Alt seviye yüzeylerinin elektriksel görüntüsünün,bilgisayar kontrollü olarak etkin ve hızlı bir şekilde elde edilmesi amacıyla “ Alansal veri kazanım “ sistemi geliştirilmiştir.Ölçümlenen,işlenmemiş belirgin direnç verisinin çok yaklaşık bir deÇer vermesinin yanı sıra alt seviye yüzeyinin faydalı görüntüsü ve salmansbury kalesinin duvarlarına ( sur ) ait örnek kesiti bu durumu karakterize etmektedir.
Rocester’da bulunan Mediaeval mevkisi boyunca ölçümlenen kesit,elde edilen verilerin sonlu elemanlar bilgisayar yazılımı kullanılarak nasıl modellendiÇini göstermektedir.Bununla birlikte,en belirgin görüntüler,yeni geliştirilen ve tamamıyla otomatik bilgisayar kontrollü çalışan sistem aracılıÇıyla elde edilebilmektedir.(üretilebilmektedir)

GİRİ�:
Elektriksel direnç ( ölçümlerinin ),arkeolojik araştırmalarda uzun yıllardan beri kullanılmasına karşın,bu ölçümler,alt seviye yüzeyinin zemini üzerindeki daÇılımı gösteren haritaların elde edilebilmesinde genellikle sınırlandırılmıştır.Yıllardan beri,mineral araştırmalarında,zemine ait basit görüntüleme tekniklerinin kullanılmasına raÇmen (Marshall & Madden ,1959 ) yakın geçmişe kadar,dikey kesitten elde edilen kütlelerin bulunuş derinlikleri ve geometriklerinin belirlenmesinde bu yöntem arkeolojik amaçlı olarak kullanılmış.(Noel &Walker.1990)ve kütlenin elektriksel olarak görüntülenmesinin medikal amaçlı olarak kullanımı da göz önünde bulundurulmuştur.(Yorkey & Webster,1987 ).Daha yakın geçmişte Griffiths & Turnbull (1985) ve Griffiths,Turnbull & olayınca (1990) hidrojeolojik ve genel jeolojik araştırmalar için,orta seviyedeki derinliklerin görüntülenmesinde bilgisayar kontrollü ekipman kullanımını, öngörmüşlerdir.
Bununla birlikte, arkeolojik araştırmalarda,zeminin faydalı elektriksel görüntüsünün elde edilmesinde, karşılaşılan iki tür problemin giderilmesi zorunlu olmaktadır.
Birinci aşamada, uygun maliyetli, alansal veri birleştirme tekniÇinin tasarlanması gerekmekte ve ikinci aşamada da,alansal ölçümlerinin anlamlı bir görüntüye dönüştürülebilmesi için bilgisayar kontrollü veri işleme tekniÇinin geliştirilmesi gerekmektedir.

Hayat için su kadar hiçbir maddenin lüzum ve ihtiyacı büyük olmamıştır. Canlının yaşamasında olduçu kadar, onların topluluçunun gelişme ve tekâmülünde tesiri daima ilk plânda görülmüş, tarihin muhtelif devirlerinde şahsın ve dolayısıyla topluluçun menfaati bir su başını tutabilmeyi, bir su akıntısı kenarında barınmayı en büyük ihtiyaç olarak hissettirmişti. Bu umumî ihtiyaç, muayyen bir nokta etrafında, şahısların birbirine yakınlıçını, millî birliklerin doçma ve inkişafına sebep olmuştur. İçinde bitkiler bulunan toprakları, yeşil ve mahsuldar vadileri besleyen nehirlerin kıyılarında, daima ilk kurun medeniyetlerinin parlak yılları geçmiştir.

Suların zamanla, insan topluluklarının artması derecesinde önemi de artmış ve deçişmiştir. Kıyılarında gölgeli yeşillikler, geniş ekin tarlaları yetiştiren sular, yalnız ekini yeşerten bir âmil olmakla kalmamış, ayrıca muhtelif kavimlerin birbirleriyle temaslarında, mal alışverişlerinde kısa ve rahat bir yol olmuş ve bu suretle sivilizasyonların yayılmasını, birbiri üzerinde etkili olmasını da temin etmiştir. Burada suların milletlerin hayatında oynayabileceçi rolleri çeşitlendirmeden kaçınarak suyun yalnız susuzluçu gideren ve dinî ihtiyaçları karşılıyan bir madde olarak gözönüne alındıçı devirleri hatırlarsak onun bir «azîz» gibi takdis edildiçini görürüz. Bir yere su getirmek, bir çeşme kurmak, doçuda ve batıda bir sevab olmuş, bu yolda yapılan tesisler o devirlerin en güzel ve zarif sanat âbidelerini teşkil etmiştir. �arkta, din suyu daha kıymetlendiriyordu. Bilhassa asırlarca İslâm dinini himaye ve intişarında büyük fedakârlık ve hizmetleri görülen Türklerde su tesisleri sanat ve mimarîlerinde çok önemli bir yer almıştır. Selçuk Sultanlarından ve Anadolu Türk Beylerinden günümüze kadar çok azı tamamen harap olmadan kalabilmiş üstü işlemeli o zarif çeşmeler, o güzel hamamlar bunların birer uzak hâtırasıdır. Selçuk, İran, Bizans gibi civar hükümetlerin sanat ve mimarî görüşlerinin tesirine raçmen kendine has bir tarz, bir üslûp almış olan Osmanlı Türklerinin sanat ve mimarîsinde ise su tesislerinin de kendine mahsus başkalıklarla ortaya çıktıçı görülür.

Fakat şunu da işaret etmek lâzımdır ki, bugüne kadar Türk sanatının etüdünde bilhassa, dini mimari konuyu teşkil etmiş ve bu yolda yabancı bilginlerin de çok sayıda kıymetli eserleri yayımlanmıştır.

Yapının gördüçü hizmete göre dinî, sivil ve askerî olarak üçe ayrılan mimarîden Türk dini mimarîsi üzerindeki tetkiklerin zenginliçine karşılık, sivil ve askerî mimarî ve bu arada çeşme, sebil ve saire gibi su tesislerine ait eserler, genel ve kısa bir görüş çerçevesinde sınırlı bir saha içinde kalmıştır. Dinî mimarîde camilere ait bu etüdlerin çokluçuna raçmen, diçer mevzuların nispet işin güçlüçünden ziyade dokümanların azlıçı belki de âmil olmuştur. Aynı zamanda Türk mabedlerinin her birinin kendine mahsur ihtişamlı hususiyeti ve güzelliçi belki de kendileri üzerinde daha fazla dikkati toplamıştır. Hakikaten Osmanlı Türklerinin mabed mimarîsinin Selçuk ve Anadolu mimarîsi fevkine çıktıçı ve bir devrede de dünya sanat ve yapı varlıçına tefevvuk ederek Süleymaniye, Selimiye, Sultanahmet vesairesi ile bir millet için yalnız ebedî bir iftihar âbidesi deçil, o milletin medeniyet seviyesinde ne kadar yükselmiş olduçunu gösteren âbideler halinde tecelli ettiçi de görülür.

Türk sanatının zamanla deçişen Bursa, Klâsik, Teceddüt, Lâle ve nihayet Barok, Ampir tarzlarına ait empirmeler bütün bu eserler üzerinde de esaslı birer kaide olarak müşahede olunur.

Aynı zamanda camiin yapısındaki mimarî tarzına bütün müştemilâtı ve bu arada su tesisleri de aynı üslûba uyar.

Bu seyir üzerinden Bursa’da daha Sultan Orhan zamanında baÅŸlayan dinî inÅŸaatın içinde yer alan su tesislerini Edirne’de daha ilerlemiÅŸ bir ÅŸekil aldıçı, Ä°stanbul’da ise büyük bir geliÅŸmeye uçrayarak âbideleÅŸtiçi görülür. Bütün bu sanat eserlerinin mermer cepheleri üzerinde Bursa devrinin, Klâsik devrin, yenilik Lâle devrinin, Barok ve Ampir devirlerinin ve nihayet Uyanış devrinin sanatkârının açır üslûbu, aydınlıkları, çiçekleri, münhanileri, girift hatları, sadelikleri devirlerinin kendilerine has ihtisasları halinde bulmak kabildir.

Türklerde insan şeklinin dinî telâkkiler dolayısiyle sanat eserleri üzerinde yer almamasına karşılık, zarif kıvrımların, ince ve cazip şekilli çiçek ve yemişlerin, çeşme, sebil ve şadırvanların mermerleri üzerinde güzel şekilleriyle yaraşacakları en uygun sahayı buldukları görülür.

Türklerde batıya nazaran ayrı bir güzellik ve bilgide fevkalâde terakki ve inkiÅŸaf göstermiÅŸ bu sanatın, bu mimarînin su ızgaraları, su bendleri, havuzları, su terazileri, kemerleri, künkleri, sebilleri, ÅŸadırvanları, çeÅŸmeleri ve dünya üzerinde ilk defa kurulmuÅŸ bütün bu tesislere bakan teÅŸkilât ve kadroları ile Türk sanatının sivil mimarî bahsinin içinde kısaca etüd edilmesini doçru ve muvafık olarak görmüyoruz. Bu kadar geniÅŸ, bu kadar kendine has bir sanat inceliçi ve bilgisiyle temayüz ve ÅŸahsiyet kesbetmiÅŸ bu bahisleri “Türk Su Mimarîsi» namı altında, bütün detaylarıyla bir araya toplayarak ayrı bir ilim, bir sians olarak mütalâa edilmesini temenni ediyoruz. Bu düşüncelerimi Osmanlı Türklerinin kaç yüz yıl evvel çaçdaÅŸ dünya milletlerine nazaran çok tekâmül ve terakki etmiÅŸ su mimarîsinden Türk sanatının o zengin ve geniÅŸ ÅŸapitrilerini «İstanbul Suları» kitabım da tebarüz ettirir.

Sultan Orhan Bursa’da dinî ve sosyal yapılarını kurdururken aynı zamanda, tepeleri sisli yemyeÅŸil vadilerden sular toplayarak künkler, galeriler içinde ÅŸehire getirerek çeÅŸmelerinden akıttırmıştı. Osmanlı Türklerinin yeni yapıları kurdukları devletin tazeliçi kadar bir yenilikle civar ÅŸehirlerin binalarından ayrıldıçı gibi, su tesislerinde de deçiÅŸiklikler görülüyordu.

Bunlar asırlardan beri devam eden Selçuk Sultanlarının revnaklı ve gelirli günlerinin süslü yapıları karşısında vakur ve asil bir sadeliçin güzelliçi içinde âdeta sedef gibi parlıyordu. Sular ise bütün bu mermer tesisleri süslüyordu. II. Murat o güzel camisile beraber yanında «bah-çe-i lâtifim» dediçi büyük bir bahçe tanzim ettirmişti. Bu bahçenin geniş yeşilliklerle sayedar serinlikleri içinde suları billûrlaşan mermer güzel bir havuz bulunuyordu.

Suyu Osmanlı Türkleri mabedlerinin içine de almışlardı. I. Murat zamanında baÅŸlanmış ve Yıldırım devrinde tamamlanmış Ulu Cami’nin kubbesi altındaki büyük mermer havuz, kendini saran ulûhîyet havası içinde günün loÅŸ aydınlıklarının süzüntüsünde oymalı fıskiyelerinden dökülen sularla yaprakları gecelerin nemile ıslanmış iri beyaz bir çiçek gibi, nice yüzyıllardan beri durmaktadır. I. Mehmet’in YeÅŸil Cami’sinde fıskiyeli mermer havuzun günün aydınlıklarından içeri süzülen donuk akislerle koyu nefti gölgelerin titreÅŸen hüznü içinde iri fakfur bir kâse gibi ÅŸeffaflaşıp esirleÅŸtiçi görülür.

Muhitin tesiri altında daha incelenen Marmaranın ziyadar parlak denizi sahillerinde daha sade bir güzellik ve incelik alan Türk sanatkârının âbideleri, civarın yeşil ve ruhanî faniliçinde beyaz bir buhar bulutu içinde deçişerek köşeli bir billur gibi şekiller almıştır. İklim, esen rüzgârlar, akan sular, parlak renkler, bu insanların kurduçu kubbeyi daha sedefleştirmiş taş ve mermere, çevresinde akan suların parlak keskin çizgilerini vermiştir.

Bursa Osmanlı Türklerinin elinde çeÅŸmeleri, hamamları, kaplıcaları ile daha o zamanlar bir su ÅŸehri olmuÅŸtu. Å�ükrullah Bursa’yı o senelerde şöyle över:

“Å�u Bursa’nın her ÅŸeyi; suyu, taşı, topraçı

Mis gibi bir sücüdür ve bulunmaz bir cevher.

İyilerin duraçı, bilgi, altın, kaynaçı,

Yalnızlar sıçınaçı, Tanrının baktıçı yer.”

Bu arada civarın göçnü ve gözü dinlendiren bir deniz gibi engin yeşil vadileri baçların, bahçelerin her tarafını küme küme, yıçın yıçın açaçlarının zümrütlüçü, Türk sanatkârına kurduçu din âbidelerinin içini atlas bir kumaş gibi kaplıyan ve hiçbir yerde bu kadar zarifi ve bu kadar nefisi görülemeyen yemyeşil çiniler yarattırmıştı.

Edirne’nin Türklerin baÅŸÅŸehri olması, Bursa’yı kıskandıramadı. Meriç kıyıları, bahçeleri, camileri, sarayları, hamamları, köprüleri ve su kuleleriyle ne olursa olsun, daima büyük bir serhad ÅŸehri olarak kaldı. Hattâ Sinan’ın büyük ÅŸaheserine kavuÅŸtuçu günlerde bile yine bir serhad ÅŸehirliçinden kurtulamadı. Balkanların siyah çamlarla örtülü dar yollarına düşen, Tuna’nın sazlıkları arasında akıp giden solgun sularının uzak kıyılarında çadır kuran Türk bahadırları için Edirne, camilerinin minareleri arkada bırakılan ufuk üzerinde kaybolan siluetleri ile, gurbet baÅŸlangıcı olarak kaldı. Böyle olmakla beraber Edirne’nin de güzel yılları oldu.

Fakat ne yazık ki o Yeni Saray’dan, o Kum Kasrı’ndan, o Adalet Kasrı’ndan, o Cihannüma’smdan ÅŸimdi artık bir yıçın taÅŸtan baÅŸka bir hâtıra kalmadı.

Biz bunları burada unutarak, Osmanlı Türkleriyle gelip Ä°stanbul’un kapılarını açacaçız: Bu açılan kapının arkasında Bizans’ın duman ve toz tüten harabeleri üzerinde renkler, yaldızlar içinde, masalların bir ÅŸark ÅŸehrinin füsunlu, güneÅŸli, parlak bir vadisinden camileri, sarayları, konakları, çeÅŸmeleri, hamamlariyle büyük bir medeniyetin sabahının doçuÅŸunu seyredeceçiz. Fatih’in Ä°stanbul’a getirdiçi bu yeni sivilizasyonda zamanla Bursa’nın, Edirne’nin Türk sanat eserlerini ÅŸehrin yedi tepesini mermer âbidelerle ÅŸahikalandırdıçı görülür.

Bütün bu âbidelerin serin avlularında, gölgeli namazgah başlarında, uzak hudutlara kadar uzanan tenha yollar üzerinde Türklerin derin tahayyüllerine uyarak iyilik seven kalplerinin tahassüslerinin bir eseri olarak bir çok su tesisleriyle güzel çeşmeler bulunur.

Å�ehirlerin su ihtiyacı ekseriyetle ÅŸehir dışı dere vesaire gibi su akıntılarından temin edilmiÅŸtir. Ä°stanbul civarında büyük bir nehrin mevcut olmayışı, dolayısıyla suyunu bir takım derelerden temini düşünülmüş, Belgrat ormanlarındaki küçük derecikler üzerine su ızgara ve bend tesisleri yapılmıştır. Bu dereciklerden alınacak su tabiatiyle en az kirlenen noktadan ve her mevsimde suyu nisbeten en az bulanan yerlerden intihap olunmuÅŸtur. Su yoluna alınmadan evvel, yaçışlı mevsimlerde havi olabileceçi bir takım mevaddan da kurtarılması düşünülmüştür. Cins cins açaçların bir yıçın yüksek yeÅŸilliklerin arasından süzülerek doçan incecik derecikler, bilhassa yaçmurlu mevsimlerde kabararak, dolandıkları zeminin üzerinden sürükledikleri dal kırıntıları ve açaç parçalarıyla toplama havuzlarını, taÅŸ galerileri tıkamamaları için bu suların akış yolları üzerine ızgaralar yapılırdı. Su ızgaraları mermerden veya demirden olurdu. Mermer ızgaralar ekseriyetle düz parmaklık ÅŸeklinde veyahutta birbirine geçmiÅŸ halkalar halinde olarak bir mermer çerçeve içinde, dereciklerin etrafına örülmüş duvarlar üzerine tutturulurdu. Ä°mparatorluçun ilk su tesislerinde ve bilhassa Ä°stanbul’a büyük su hayratı bırakan III. Ahmet devrinde su inÅŸaatı bu tarz mermer yapılardan zengindir. Sonraları ızgaralarda mermerin yerini demir almıştır. Daha yüksek boyda pencere parmaklıçını andıran ve kısmen içeriye doçru kıvrılan bu ızgaralar bilhassa bend sularının açık salma halindeki akıntıları üzerine konulmuÅŸtur. Her iki nevi ızgara tesislerine bendlere gelen dere ve katmalar üzerinde tesadüf edilir. III. Ahmed’in Cebeci köyü civarında yaptırmış olduçu bendlerin yıkılarak harap olmasından sonra, buradan KırkçeÅŸme’ ye katılan eski bend sularının katma halinde akışları sebebiyle, demir ızgara tertipleri yapılmıştır. Ekseriyetle ızgara ile beraber bu dereciklerin sularını hem toplamak ve hem de aktarmak üzere ızgara civarında bir de bend havuzu tesisi kurulurdu.

Bu ufak bendlerin duvarları bilâhare yapılan tesislerde daha yükseltilmiş olduçu görülür. Bizans zamanında ufak bir sarnıç (su köşkü) tertibinde olan yerde,Fatih II. Mehmed zamanında temeli kurulan, ve III. Ahmed zamanında yıkılarak harap olmasından dolayı tekrar göçüsleme duvarı yükseltilen Büyükbend ilk Türk barajı olarak gösterilebilir. Bu mahallin kuzeyinde II. Osman devrinden kalma diçer bir bend mevcut olduçu gibi, sonraki Osmanlı hükümdarları tarafından başşehrin su ihtiyacının temini yolunda bu ormanların koyu yeşillikleri içinde mermerden bir çok Türk bendleri de kurulmuştur.

Bend sularının toplandıkları yerlerin, aşaçı bir rakımda kalması bunların ancak şehrin aşaçı inen yerlerinde yayılmalarına bâis olmuştur. Buna karşılık yine şehir civarında Halkalı tepelerinden ve yamaçlarından kaynayıp çıkan bir takım kaynak suları da kubbeli ve kagir odalar (maslak) içinde toplanıp, buradan künke veya galerisine alınmıştır. Bu toplama tertiplerinde suyun havi olabileceçi ve topraktan sürükleyebileceçi maddeleri bırakabilmesi için, künke girmeden evvel bir kumluçun arkasında yatırılırdı. Su tabakası bazen bir yol bulup toprak üstüne çıkamadıçı, bir takım ince sızıntılar halinde bir boşluçun içine süzüldüçü zamanlarda, buralara bir takım dehlizler açılır ve bu dehlizlerin tabanına oyulan bir su yataçı su toplama yolunu teşkil ederdi. Muhtelif usullerle toplanan suların şehre getirilmesi ve daçıtılması bir takım tesisatın daha kurulmasını istemiştir. Suyun yüksek çıkış noktasına raçmen, şehirdeki tepeler üzerine kurulmuş dinî tesisata, yol üzerindeki çöküntülü arazide irtifaını kaybetmeden gelebilmesi için, Türkler bu gibi mahallerde Avrupalı müellifleri hayran bırakan, su terazileri kurmuşlardır. Bunlarda su künkü bu sütunların içindeki borularda yükselir. Tepedeki ufak bir hazneye dökülerek buradan aldıçı irtifa farkı ile tekrar sütundan aşaçı inen diçer bir künkle, yoluna devam eder. Aynı zamanda bu terazilerin üzerindeki ufak mermer hazneler delikli bölmeli olup çıkış künkü gideceçi yerlere göre bir takım taksimata uçrar. Kagir duvarlı maslaklarda toplanan tazyiksiz sular ise yine kagir duvarlı kanallar vasıtasıyla daçıtılırdı. Taş galeriler ise deçişik genişliklerde yapılmıştır. Kırkçeşme galerisinde olduçu gibi insanın içinde dolaşabileceçi ebadda olanları ve orta bir genişlikte meselâ 40-50 m. genişliçinde veyahutta daha dar olanları da bulunurdu. Taş galerilerin icabında iç kısmını görebilmek ve makas galeri tâbir olunan ana galeriye ekseriya düz açılan katma galerilerinden gelen suları da tetkik edebilmek üzere galeri üzerinde muayyen mesafelerde baca denilen menfezler de yapılırdı. Bunların yapısında Osmanlı inşa malzemesi, yapı taşı, tuçla ve horasan kullanılırdı, bütün bu tesisler büyük bir itina ile kurulmuş olduçundan üzerinden uzun yıllar geçmiş olmasına raçmen, hâlâ büyük bir kısmı sapasaçlam durmaktadır.

Kaynak sularının miktarca fazla olmadıçı ve arazinin irtifaı inişli ve çıkışlı bulunduçu bir çok yerlerde, suyunda tazyik iktisab etmiş bulunduçu zamanlarda, isale işlerinde su mimarlarına künk ve aynı zamanda levha halinde kurşundan yapılmış boruları kullanmayı icab ettirmiştir. Osmanlı Türklerinin döşemiş oldukları ve muhtelif nevi ve isimler alan künklerin üzerinden de asırlar geçmiş elmasına raçmen bir beton saçlamlıçı ile günümüze kadar intikal edenleri pek çoktur. Gerek taş galerilerin örülüsünde ve künklerle suyun akıtılışında verilecek irtifam tayininde Türk ustasının ellerinde tek âletleri olan tesviye terazilerile asırlardan beri içlerinden sular süzülen o saatler süren uzun su yollarını kurup döşemişlerdir.

Osmanlı Türklerinin su mimarîsinde de Selçuk sultanları ve Anadolu Türk Beylerinin san’atındaki çiçekli kabartmalı süslü eserlerine karşılık hoÅŸ bir sadelik görülür. Bütün bu yapılar bu sadeliklerinde sanattan hiçbir ÅŸey kaybetmiÅŸ deçillerdir. Nasıl ki mavi göklere beyaz bir nur huzmesi gibi fışkırmış ince minareler, güzel ve narin ise, nasıl ki mermer mevzun kemerler tatlı renklerin hülyalı gölgeleri ile süslü ise, nasıl ki mat kurÅŸun yuvarlak kubbeler ÅŸarkın bütün esrar ve füsunu ile dolu ise Osmanlı Türklerinin sık yapraklı yüksek çınarların koyu yeÅŸil nemli gölgeliklerinde kurdukları mermer yalaklarında billur sular tatlı bir ahenkle durup dinlenmeden akan geniÅŸ kenarlı çeÅŸmelerde o kadar sonsuz sükûn ve hülyalar doludur. Ekseriya bir caminin dış avlusunun kapısı köşesine yahut kervanların ufuklarında kaybolduçu Osmanlı Ä°mparatorluçunun iri taÅŸlı yolları üzerine oturtulmuÅŸ çeÅŸmelerde tatlı bir sadelik ve güzellik görülür. GeniÅŸ âyine taşı ekseriyetle yekpare mermer olup bunun üzerinde burmalı iri bir musluk bulunur. Âyine taşı nın üzerinde yontma beyaz taÅŸlardan bir kemer örülüdür. Kemerin indiçi istinad yerlerinde su almaya gelenlerin kaplarını koydukları birer sed ve arkada da su hazneleri bulunurdu. Hafif bir tepenin eteçine oturtulmuÅŸ kır çeÅŸmeleri nde daima su akışı olduçu için musluk yerinde mermer bir oluk gelip geçen hayvanların su içtikleri beyaz taÅŸtan yalaklarına daima su doldururdu. Ä°stanbul’un ilk fetih yıllarında, çeÅŸmelerin beyaz mermer cephelerini bir kitabe süslemediçi gibi banisinin de adı konulmamıştır.

Fakat klâsik devirde kitabeler yaldızlanıp genişlediçi gibi Lâle, Barok ve Ampir tarzı çeşmelerin cepheleri birer bahçe gibi çiçekler, tabak ve sürahiler içinde yemişlerle süslenmişti. Türk sanatındaki düşünüş ve üslûp deçişiklikleri zamanla bütün bu yapılara ayrı bir güzellik vermiştir. Dini telâkkiler Türk sanatkârına çinide yazıda işlemede tabiatın fevkine çıkan sanat harikaları yaratmasına yol açmıştır. Bu arada bilhassa Lâle devrinin saraylarında, konaklarında musluk âyine taşlarının mermerlerinin üzerleri bile o kadar güzel işlenmiş ve kabartılmıştır ki bunlar mermerden çiçeklerle dolu bir buket kadar güzel olmuştur. Zamanla Türk mimarî üslûbunda görülen düşücü sadelik bu mermer çeşmeler üzerinde de kendini gösterir, bu tesir altında eski yılların sanat ve zenginliçi kaybolarak birer ufak musluk taşları, düz delikli mermer bir taş halini almıştır. Camilerin avlularında çeşmelerin, bir çok kişinin birden abdest alabilme ihtiyaçları karşısında, bir takım şekiller aldıçı görülür. Ufak cami ve mescitlerin ihata duvarlarına, dayanmış taş hazneler içinde toplanan sular, onların sıra musluklarından akıtıldıçı gibi, büyük camilerin (Cuma mescidi) avlularında bu ihtiyacı önleyen yüksek sanat kıymet ve güzelliçinde şadırvanlar yapılmıştır.

Bursa devrine ait mabedlerimizde şadırvanları basit kapalı bir mermer su haznesi olarak görüyoruz. Ekseriyetle dört köşe ve yüz cephesi daha uzunca olan kapalı su şadırvanlarında ufacık musluklar bulunurdu.

Camiin, mescidin iç avlusunun bir köşesinde duvara dayanmış bu mermer şadırvanlar, bazen revaçın sütunlarına yakın, avlunun ortasına konulmak istenilmiş ve bu vaziyetlerde şekli de deçişerek altı veyahut daha çok köşeli ve üstü bir külah şeklinde kurşunla kapalı şadırvanlar da yapılmıştır. Bunların musluklu mermer cephelerinin üzeri, ekseriyetle servi biçiminde açaç şekilleri ve bazen de sade çizilmiş sütun hatlarla süslenirdi.

Büyük camilerde şadırvanında geniş revaklarla süslü olarak caminin iç avlusuna yaraşacak bir uygunluk aldıçı görülür. �adırvanın üstü açık mermer havuzuna orta yerinden yükselen su borusundan mermer yuvarlak yalaçına mütemadiyen taşan sular, havuzunu daima dolu bulundururdu. Cami avlularının şirin kuşları güvercinlerin şadırvanın havuzuna girmemesi için üzeri kafes telle kubbeli bir şekilde kapatılır. Mermer sütunlarla tutturulan şadırvanın tatlı renkler ve yaldızlarla boyalı ve üstü kurşun kaplı saçaklarında, tavanlarında güneşten taşan tatlı akisler, taşlarda suların ıslakları, cami avlularında mavi bir aydınlık içinde cazip bir dekor yaratırdı.

Bursa camileri nin, fıskiyelerinden dökülen su taneleri, yuvarlak ufacık billurlar gibi, sakin suları üzerinde yuvarlanan mermer havuzlarını Ä°stanbul’un muhteÅŸem camileri içinde göremiyoruz. Fakat Türk su sanatına, su tesislerine ait bir eser olan bu dış ÅŸadırvanlara karşılık bir iç ÅŸadırvanı, mermerden sade ve güzel bir âbide halinde buluyoruz. Burada ilk defa bahsettiçim iç ÅŸadırvanlar Ä°stanbul’da bazı büyük camilerimizde vardır. Fatih camiinin iç ÅŸadırvanı bana dış avludaki ÅŸadırvan gibi, camiin ilk yapısından kalma olduçu kanaatini veriyor. Cami içinde abdest tazelemeye ve su içmeçe yarayan bu ÅŸadırvanın su akmasında bir arızayı önleyecek haznesini de doldurmak üzere cami altında evvelce açılmış kuyudan su çeken demir kollu bir de tulumbası mevcuttur.

Türk sanatında başlı başına bir varlık teşkil eden çeşmelerin yanında suyun bir «aziz» gibi takdis edildiçi devirlerde kurulan su hayratları arasında zarif Türk sebilleri de görülür. Bunlar çeşmelerin daha incelmiş, dantela gibi örülmüş birer su içme tesisleridir. Zamanla Osmanlı Türklerinin mimarî tarzları ndaki deçişiklikler yukarda işaret ettiçimiz gibi su yapıları üzerinde de daima görülmüştür. Bilhassa çeşme ve sebillerde bu inkilâplar çok güzel müşahede olunur. Ekseriyetle yuvarlak ve yarım yuvarlak olan ve bazen de köşeli yapılmış olan sebillerin yanında bir de çeşmeleri bulunur. Bunlar ya tek bir çatı altına girmiş veya başka bir binaya, bir yapıya katılmıştır. Ekseriyetle ayrı mermer yuvarlak kaideye yine mermerden işlenmiş bir istinad duvarı üzerine mermer sütunlar yükselir ki, bunlar aşaçı kısımlarında istinad duvarları içine gömülmüştür. Bu sütunlar üzerinde zarif kemerler atılmış ve sütunların arası bronzdan geniş delikli bir dantela gibi işlemeli parmaklıkla örülmüştür. Kemerlerin oymaları üzerinde altın yaldızlı yazıları mermer korneşleri, renkli işlemeli güzel saçaklar gölgelendiren üstü kurşun kaplı bir çatı bulunur. Bu çatıyı bir çok ufak, bazen tek bir kubbe kaplar. Sebiller ekseriyetle daima dinî tesisat yakınında yapıldıçından bunları da büyük mabedlerin civarında aramak doçru olur. Fakat Fatih Külliyesinde maalesef böyle bir tesis bulamıyoruz. Aynı devrin Mahmud Paşa sitesinde de bir sebile tesadüf edemiyoruz. Fakat eski Vakıf Sular kayıtlarında Halkalı sularına ait bir kayıtta, «Mahmud Paşa camii avlusundaki şadırvanla sebilinin suyuna ait bir katma» görüyoruz.

Su tesislerinin arasına bir saçlık ve sosyal yapısı olan Türk hamamları nı da koymak icap eder. Osmanlı Türkleri baÅŸÅŸehirlerini daha Bursa’dan Edirne’ye geçirdikleri zaman bir hamam yapı bilgisini de beraber götürmüşlerdi. Osmanlılerın ilk hamamı Bursa’da 1336 da Orhan Bey tarafından yaptırılmıştır. Edirne’de de camiler, kasırlar, köprüler, darüşşifalar, çeÅŸmeler vesaire dinî ve sosyal bir çok tesisat vücude getirilirken müteaddit Türk hamamları da yapılmıştı. Esasen Osmanlı Türkleri bu iÅŸlerde o sıralarda yıkılmak üzere olan Ayasofya için Türklerden mimar isteyen Bizanslılara, arzı iftikâr edecek bir durumda deçillerdi. Ä°slâm dininin önderleri olan gerek Konya Sultanları ve gerek Osmanlı PadiÅŸahları temiz olmayı emreden dinin baskısı altında bilhassa baÅŸÅŸehirlerinde, vücudu daima temiz bulunduracak hamamların yapısına büyük bir önem vermiÅŸlerdir. Bundan anavatanın ve Rumeli’nin büyük ÅŸehirlerinde günümüze kadar saçlam kalmış bir çok hamamlar görülür.

Fetihle beraber Türk hamamı mimarîsi de Ä°stanbul’a girmiÅŸtir. Ä°stanbul’da ilk yapılan hamamlar hakkında Evliya çelebi der ki: «İstanbul’da eskiden kalma Azaplar hamamı, Tahtap hamamları vardı. Ä°stanbul’da Osmanlılar elinde ilk yapılan hamam Fatih’in binagerdesi olan (Irgat hamamı) dır ki hüddamı sarayın gasil ve tathirine muhassas idi. Ä°kinci hamam (Azaplar hamamı) dır ki, kefere tarzı mimarîsinden tahvil ile Ä°slâm âdabı üzere yapılmıştır. Andan sonra (Vefa hamamı), (Eyyüp hamamı) bina olunmuÅŸtur. (çukur hamam) ise bundan sonra yaptırılmıştır. Bu hamamların levazımı Fatih evkafından tesviye edilir.» Irgat hamamı için Seyahatnamenin diçer bir yerinde Evliya çelebi ÅŸunları ilâve eder: «Bizzat kendileri için tarz-ı Rûm’da bir cami inÅŸasına suru’ ettikte iptida Karaman çarşısı içinde Irgat hamamını kırk günde bina etti ki cümle ammâl her gün gasledüp badehu hizmet edeler. Hâlâ Irgat hamamı namı ile şöhret ÅŸihardır.»

«Fatih’in yaptırdıçı hamam gayet müsenna-ı-derûn olduçu gibi diçer hamamlardan dahi büyüktür. Sadece camekânı beÅŸ bin adam alır. Yüz on kurnalıdır. Nısfı bölünüp keçecilere tahsis edilmiÅŸtir.»

Evliya çelebi ÅŸehir içinde ve dışındaki hamamların ismini saydıktan sonra zamanında hamam miktarlarını şöyle tesbit ediyor: «İstanbul’un enderun ve birununda yüz elli bir hamam vardır. Amma hakir Mısır, HabeÅŸ, Sudan diyarlarında seyahat ederken Ä°stanbul’da on yedi hamam daha bina edilmiÅŸtir ki, manzurum olmadı. Amma bu söylediçim hamamların hepsini seyir ve temaÅŸa ettim. Bunların tarz-ı bina ve suret-i tarhını ayrı ayrı yazsak Seyahatnamemiz uzar. Sadece bu hamamlardan Fatih’in yaptırdıçı çukurhamam gayet müsenna ve ruÅŸen olduçu gibi diçer hamamlardan da büyüktür.”

«Yukarda zikrolunan yüz elli bir hamamın Küçükpazar’daki Mehmed PaÅŸa hamamı’ndan baÅŸka hepsi çiftedir. Sadece bu hamam öçleye kadar kadına, öçleden sonra erkeçe açılır. Buna göre Ä°stanbul’daki bütün hamamlar üçyüz iki olur vesselam. Gerçi Ä°stanbul gibi bir sevad-ı-muazzamda bu kadar hamam az görülür. Fakat ekser vüzera ve ayan ve kibar konaklarında hususî hamamlar vardır ki eçer bunlar da sayılacak olursa, mecmuu ondört bin beÅŸyüz otuz alüz hamam olur.»

Å�öhretli seyyahımız Evliya çelebi’nin yukarda ilk vermiÅŸ olduçu rakkamların izam edilmemiÅŸ olduçunu fetihten yetmiÅŸ iki sene sonra Ä°stanbul’da oturmuÅŸ Gyllius’un «De Topographia Constantinopoleos» unda yüzden fazla (bain public) yani çarşı hamamlarının bulunduçunu bildirmiÅŸ olmasından da anlıyoruz. Gyllius’un kitabında tarif etmiÅŸ olduçu hamamları bu günkülerin aynıdır. Hamamlarda baÅŸlıca dört mühim kısım vardır: soyunulacak yer (opoditerium), soçukluk (tepidarium), asıl yıkanılacak sıcak kısım (calodarium) suyu ve hamamı ısıtan külhan kısmı (hypocauste).

Ä°stanbul’da ilk yapılan ve elli altmış sene evveline kadar saçlam kaldıçı bildirilen Fatih Külliyesi civarındaki Irgat, Karaman hamamından ve yangınlarla harap olan Fatih’in diçer hamamlarından maalesef bugün hiçbir eser kalmamıştır.

Dini, sosyal ve saçlık bakımından büyük ihtiyaçları karşılıyan su tesislerinin muhafazası ve idameleri bunlara bakacak bir teÅŸekkülün de lüzum ve ihtiyacını göstermiÅŸ, Ä°mparatorluçun üçüncü baÅŸÅŸehri olan Ä°stanbul’da bu kontrol, devrine göre en mütekâmil bir ÅŸekil ve kadroda, bir Su Nazırlıçına sahip olmuÅŸtur. Sarayda her ÅŸeyden evvel padiÅŸahın hizmetinde bulunan Su Nazırı, evvelâ hükümdarın suyunu temin ile mükellefti.

Evliya çelebi Seyahatnamesinin ilk cildinde Saray-ı atikin âb-ı hayatını methederken bu hususta kısa olmakla beraber kıymetli bilgiler verir: «Ebül feth Mehmed Han Sahibü’l-tabı’ bir padişâh-ı ziÅŸan olmakla (eya Ä°stanbul’un hanki suyu lâtiftir) deyu cümle hükemasını cem ile sual buyurdular. Anlar dahi Eski saray dahilinde olan ayn Å�emunun hafif ve mutedil seriü’l-hazım bir âb-ı hayat buldular. Ve bundan gayri aynların âb-ı safilerini beÅŸer mıskal olmak üzere penbelerle beraber veznediip mevzun pembeleri veznolunmuÅŸ âb-ı rakiklere ilka edüp mezkûr penbeler beÅŸer mıskal suları hazf ile bilâahire penhelerin güneÅŸte kurutup cümle penbeler veznedildikte ayn Å�emundan ıslanan penbeler hepsinden hafif gelmekle kavlü hükema gayet lâtif su olduçundan Ebül feth hazretleri daima ol âb-ı lezizden nuÅŸ eyler idi. Ä°lâ hezale’l-an cümle padiÅŸahlar andan miÅŸ ederler ki Kilercibaşı ve dış Sakabaşı taraflarından üçer adam beher yövm altı kiÅŸi üç ÅŸiÅŸhane yükü yirmiÅŸer kıyye gelir gümüş güçümlere ot âb-ı nabdan lebberleb edüp Su Nazırı huzurunda Kilercibaşının muiemed aleyh adamlarının mühürü ile kırmızı balmumu ile mühürlenip Pâdişâha getirirler.»

Su Nazırlıçı kurulu nda suyolcu esnafı kadronun esasını teşkil ediyordu.

Suyolculuk (rah-ı âblık) işi ise çok eski bir tarihe sahip bulunuyordu. Fatih II. Mehmed vakfiyesinde:

«On nefer hüddam rah-ı ab tayin buyurmuÅŸlardır ki her biri ince ve sufufu ahvaline ÅŸuur ve vukuf sahibi ve umuma meremet ahvalinde hususu emrü ıslâh tariki madde ve kurÅŸun ıslâhı umurunda san’atının galibi dolap hamamatı Ä°slâhata mahareti sütuhu ebniye-i hayratı ve meremet sair musakkaftan ve musattahatta fenninden şöhreti olan» denilmektedir.

Fatih’in «Kanunname-i Ali Osmani» sinde de rah-ı âblar a dair kısa bir yazı bulunur: «Konya baçlarının her dönümüne otuz akçe alınır imiÅŸ. Evailde mirablıçı mukataaya alan ki-mesne baçlara su varacak vakitte ÅŸehirlüler ittifakile emin adamlar çıka-rup su kısmetine mütevelli kılınur-nıuÅŸ. Her dönümüne evailde dörder akçe mirablıçı resmi alınur imiÅŸ, sonra su kısmetine âmil gendü mütevelli olup resimde asıl kanundan tecavüz ederler imiÅŸ ve hem baçların su varacak vaktinde tertipleri var imiÅŸ. Ziyade resim veren kimesneye nöbeti gelmeden nöbet verürler imiÅŸ. Su az olduçu yıllarda sonra hadis olan baçlara zarar olacak iken kadim baçlara ki hakkı ÅŸurb anlarundur, anlara zarar olur imiÅŸ. Öyle olsa yine evvelki gibi ÅŸehürlü ittifakile emin kimesne-ler mütevelli nasb olup suyu kısmet etmek emrolundu. Ta ki kimesneye zarar olmaya, sonra hadis olan bed’ ve ref olundu ve mir’âblık amele alan kimesne bazı kimesnelere bostan ek-dürüp sülüs hasıleyn gendü alup sü-lüsanını bostancı almak kavi eyler imiÅŸ. Bu sebeple baçların hakkı ÅŸurbü zayi olurmuÅŸ. Karamanoçlu zamanında mezkûr suyla üç bostan sularlar imiÅŸ, birisi Dizdar ve birisi Hatun ve birisi dahi Mevlâna Celâleddin hazretlerinin türbe-i mutahharası için eklenür imiÅŸ. Bakisi baçlara ve çeÅŸmelere ve hamamlara sarf olunurmuÅŸ ve Cem Sultan kal’eden taÅŸra bir köşk yapup asıl sudan köşküne gelmeye bir mikdar su olup köşk havalisinde baç dahi ederler imiÅŸ. Sonra ol bahane ile köşke nazır olan kimesneler ol sudan çok su olup yolda bostanlar ihdas edüp harç ederler imiÅŸ. Müslümanların hamamlarına ve çeÅŸmelerine hayli noksan ve zarar olur imiÅŸ. Öyle olsa mir’âb olanlar ve köşke nazır olanlar men olunup âdeti kadimden tecavüz etmeyeler ve esleymanı kadı-i ÅŸehir olan dergâhı muallama arz eyleye.»

Ta o tarihlerden itibaren suyolculuk berat ve hüccetlerle babadan evlâda intikal eden bir sanat halinde son yıllara kadar devam etmiş ve bu suretle Türk su bilgisinin muhafaza ve inkişafında büyük bir rol oynamıştır. Suyolcular baktıkları hayratın sahibinin mevkiine göre de isim alırlardı. Hükümdarınkine bölükbaşı, vezir vesaire gibi zevatınkilere de usta denilirdi. Bunların yanlarında işlerinin genişliçine göre miktarı deçişik olmak üzere suyolcu kalfaları ve çırakları bulunurdu. Su Nazırlıçı Kurulunun ödevleri arasında sarayın su meselesi esası teşkil etmekle beraber şehrin içinde ve dışında yapılacak bütün su tesisatıyla alâkadar olurlar, su yollarının güzergâhlarını tayin eder, malzemenin hesaplarını yapar, gerek künklerin döşenmesi ve gerek galerilerin örülmesiyle meşgul olurlardı. Bundan başka mevcut su yollarını ve bendleri muhafaza etmek, yollar üzerinde suları kirletecek ve hali bırakılmış toprak kısmı üzerinde herhangi bir müdahaleyi önlemek, hayrata verilen suların miktarını takdir ve bunların taksimine nezaret etmek vazifeleriydi.

Su Nezareti mensupları yalnız şehir içi ve dışındaki su tesislerinin yapı ve bakımlariyle meşgul olmazlar, aynı zamanda — Hazine-i Evrak vesikalarında görüldüçü gibi hassa mimarlarının maiyetinde Osmanlı İmparatorluçunun ordularının seferlerinde şerefli hizmetler görürlerdi.

HİTİT MİMARLI�I

HÄ°TÄ°T Krallığı mimarisi, eski DoÄŸu Yapı Sanatı içinde, hem Batı Anadolu, hem de Mezopotamya mimarlığından ayrılan, önemli ve kendine özgü bir geliÅŸim gösterir. Bu mimarlığın kökenleri Anadolu yaylasının yapı geleneklerine dayanır ve en geç Ä°.Ö. 3. binde, Ä°lk Tunç Çağı’nda belirgin biçimini almıştır. Ä°.Ö. 2. bin sonunda, Batı Anadolu’nun özgün ev biçimi olan bağımsız uzun dikdörtgen, önavlulu evi, (Megaron) İç Anadolu’ya ne denli az girebilmiÅŸse Hititler’in büyük taÅŸ bloklarından örülmüş bindirme kemer yapma sanatı da taÅŸ yönünden zengin olan Troya’da o denli az kullanılmıştır. Mezopotamya da çok bol sayıda zorlayıcı bir bakışımlılık sistemiyle yapılmış tapı­nak ve saray mimarlığı da yine İç Anadolu’daki Hitit Krallığının ana ülkelerinde görülmez. Bir yandan karşılıklı canlı bit ticaret, öte yandan komÅŸu ülkelerle belirgin bir kültür iliÅŸkisi kurulmuÅŸ olmasına karşın, mimarlık alanında karşılıklı etkilenme çok kısıtlı bir ölçüde gerçekleÅŸmiÅŸtir. Yalnız, kısa bir süre sonra Hitit egemenliÄŸi altına gi­recek olan Kilikya – Kuzey Suriye bölgesinde karışık mimarlık öğeleri ortaya çıkmaktadır. Bu öğeler Hitit Krallığı sona erdikten sonra 1. bin Geç Hitit – Arami Küçük Krallıkları döneminde de varlıklarım sürdürmüşlerdir.

Bugün, 3. binyıl ve 2. binyıl başına tarihlenen çok sayıda büyükçe yerleÅŸmenin varlığı bilinmesine karşın, bunların yalnız birkaçı araÅŸtırıldığından, yapı sistemleri, görünüşleri ve özellikle yapıları üstünde konuÅŸmak olanağı yoktu?. Tüm Önasya’da olduÄŸu gibi, burada da genellikle en eski yerleÅŸme yerleri varlığını sürdürmüştür. Bu yerleÅŸmeler ovalara ya da koyaklara açılan daÄŸ sırtlarında, çevrenin kolaylıkla gözlenebileceÄŸi yerlere kurulmuÅŸtur. Bu Höyük ya da Teli olarak adlandırılan yerleÅŸmelerin özgün bir örneÄŸi Fırat’ın yukarı kesiminde Altınova’daki NorÅŸuntepe’dir. Bu höyük üstünde İç Anadolu’nun Son Tunç Çağına iliÅŸkin ÅŸimdiye dek bilinen tek sarayı kazılarak ortaya çıkarılmıştır. Bu sarayda en büyük bölümün erzak depolarına ayrılmış olması çok ilgi çekicidir. Bu döneme tarihlenen baÅŸka belirgin tapınak ya da kutsal alan ÅŸimdiye deÄŸin bulunmamıştır. Savunma sisteminde bir yenilik yoktur: Tarsus’taki testere biçimli sur duvarlarıyla ağır bir savunma sistemi oluÅŸturan Ä°lk Tunç Çağı sistemi II, 5. binyılda görülen Mersin sistemi ile (Tabaka XVI) karşılaÅŸtırılabilir. Konutlar kural olarak dikdörtgen, ender olarak da yamuk planlı, geliÅŸigüzel yanyana dizilmiÅŸ odaları kapsamaktadır. Her avlunun kendi dış duvarı vardır. Yapı gereci olarak çamur ve kerpiç kullanılmıştır, ancak 3. binyıl sonuna doÄŸru taÅŸtan alçak temellere rastlanır.

2. binyılın ilk yüzyıllarındaki örnekler, öncelikle Eski Asur Ticaret Kolonilerinin evleri, iÅŸ yerleri ve bunların kurulmasında destek saÄŸlamış yerli prenslerin sarayları olarak karşımıza çıkmaktadır. KaneÅŸ, Karahöyük ve Acemhöyük sarayları, bugün bildiÄŸimiz kadarıyla bir orta mekân ya da avlu çevresine dizilmiÅŸ odalardan oluÅŸmuÅŸtur. Kültepe’deki temelleri bulunmuÅŸ bir yapının saÄŸlam köşe çıkmaları, yapı ustalarının anıtsal yapı kurma yeteneÄŸini kanıtlamaktadır. BoÄŸazköy’de de daha sonra Hitit kral sarayının kurulacağı Büyükkale tepesinde yerli bir prensin konağı (Tabaka IV d) bulunmaktadır. Bu prensin desteklediÄŸi Asurlu tüccarların kurduÄŸu Karum HattuÅŸ bu kale tepesinin eteÄŸindedir. En eski tabakalarındaki mimarlık Batı Anadolu bölgesi kapsamı içine giren Beycesultan’da hem Girit mimarlığı hem de yukarıda adı geçen ve daha geç döneme tarihlenen Hitit sistemleriyle bir dizi benzerlik gösteren bir saray bulunmaktadır (Tabaka V). Karum KaneÅŸ ticaret kolonisi evleri tüm yapılarıyla Orta Anadolu geleneÄŸindedir : Dörtgen bir avlu çevresinde az ya da çok geliÅŸi güzel dizilmiÅŸ deÄŸiÅŸik sayıda odalar. Å�imdiye deÄŸin avlunun bir bölümünün üstünün, bir ön avlu oluÅŸturacak bir biçimde kapalı olduÄŸu görülmüştür, ancak bu Batı Anadolu’daki örneklere benzemez. Yapıların kurulmasında ahÅŸap önemli bir yer tutmaktadır. Duvarların önüne dikilmiÅŸ olan ahÅŸap destekler kerpiç ve kırıktaÅŸ duvarların beslenmesine ya da sık sık rastlanan üst katın ağırlığını taşımaya yarıyordu. Bu dönemin kült yapılarının varlığı yazılı kaynaklarla kesinlikle kanıtlanmışsa da, görünüşleri konusunda birÅŸey bilinmemektedir. Bunlar kurallara uygun tapmak yapısı olamazlar, daha çok biçimi eve benzeyen kült hücresi ya da bir evin bir odası olabilirler.

Ä°.Ö. 1600 dolaylarında Hitit Krallığının kurulmasıyla yapılarda da birtakım yenilikler” gözlemlenmektedir. Evlerde oda düzenlemeleri ve yapı gereçleri genellikle deÄŸiÅŸmemiÅŸtir, ama savunma yapılarında yenilikler vardır. AliÅŸar’da daha çok önce, yanyana dizilmiÅŸ, çok hafif karşılıklı kaydırılmış, düzenli aralıklarla burçlarla desteklenmiÅŸ sandık duvarlardan oluÅŸmuÅŸ anıtsal bir duvar sistemi ortaya çıkmıştı. Bu yapıya Konya Karahöyük’de ve Korucutepe’de daha belirginleÅŸmiÅŸ olarak rastlanmaktadır; burada Hitit Krallığı’nın tipik sandık duvar sisteminin tüm öğelerinin temel çizgilerinin kurulduÄŸu görülüyor. Bu kenemden BoÄŸazköy ve Alacahöyük’de saraylar bilinmektedir, ancak bunlar daha sonra Büyük Krallık dönemindeki geniÅŸ yapı giriÅŸimleri sırasında geniÅŸ ölçüde yıkılmıştır. Alacahöyük’de 14 ve 13. yüzyıllara özgü ayaklı geçitlerle çevrili orta avlu ve bunu çeviren ayri oda topluluklarından oluÅŸan evlerin bu dönemdeki örneklerine yapı kalıntılarında rastlanır. Bunların duvar yapısında bol ocak taşı kullanılmıştır.

14 ve 13. yüzyıllarda, daha doğrusu Hitit Büyük Krallığı çağında mimarlık kesin ve yerleşmiş özellikler gösterir. Hattuşa merkezi bir yönetim sisteminin başkenti olarak mimarlık ve sanat yaratıcılığının odak noktasıdır.

Burada, hem iÅŸlevleri açısından (savunma sistemleri, tapmak, saray) hem de yapı tekniÄŸi ve kuruluÅŸu açısından (duvar yapısının yapısal ve biçimsel kuruluÅŸu), yapı sanatının en etkileyici örneklerine rastlanır. Yukarıdaki Büyükkale ile kentin en alt terası arasında 14. yüzyılda kurulmuÅŸ, Poterneli Sur adım taşıyan kent duvarının yeniden yapımı sırasında, yığma toprak üstünde iki kabuklu, taÅŸ örgüsünden oluÅŸmuÅŸ bir sandık duvar kurulmuÅŸtur. Bu duvar düzenli aralıklarla dizilmiÅŸ burçlar ve kulelerle doldurulmuÅŸ ve poternelerle donatılmıştır. Bu poterneler, kenti ana duvarlar altından öndeki araziye baÄŸlayan, Dindirme tekniÄŸinde saÄŸlam kemerlerden tünel gibi yapılmış, duvarların önündeki hendeÄŸe açılan gizli kapılardır (huruç kapısı) . Biraz deÄŸiÅŸik bir yapıda olmakla birlikte, buna benzer daha eski bir poterneye AliÅŸar’da, daha sonra da Korucutepe, Alacahöyük ve Büyükkaya tepesinde (BoÄŸazköy) ve ayrıca Kuzey Suriye’deki birkaç savunma sisteminde rastlanmıştır. Hitit baÅŸkentinde, 13. yüzyılda bir kez daha bu tür poternlere kentin rahatça geniÅŸletildiÄŸi yukarı kentin savunma sisteminde rastlanmıştır. Bu dönemin birkaç kapı sistemi baÅŸka bir görünümdedir: HattuÅŸa ve Büyükkale Yukarı Kent kapılan, Alacahöyük Sfenksli Kapısı, AliÅŸar Güney Kapısı bir ön avlu bir oda ve iki anıtsal kule arasında çift kapı kanadından oluÅŸur. Bunlann duvarı ya büyük taÅŸ bloklarından çokgen oluklu örülmüştür ya da kesme taÅŸ olarak tabakalanmıştır; iki çeÅŸidin birbirine karıştığı da görülür. Kapı söveleri ortostatlıdır, bunun üstüne ya tek bir taÅŸtan yontulmuÅŸ kapı kiriÅŸi uzatılmıştır ya da HattuÅŸa Yukarı Kentindeki dört kapıda olduÄŸu gibi bindirme tekniÄŸinde parabol biçimli bir kemer oturtulmuÅŸtur. Bu kemer biçimi, kabartma duvar süsleri, duvarın kente bakan yüzündeki geniÅŸ duvar ayakları ve kapıların bakışımlı planı Hitit mimarlarının yaratıcılığını kanıtlar. Büyük Hitit Krallığı saraylar da bu konuda benzer kanıtlar vermiÅŸtir. Büyükkale ve Alaca Höyük’de saraylardaki bağımsız yapılarda düzgün bir oda planlaması uygulanması ve bağımsız kurulmuÅŸ geçitlerle çevrili avlular çevresine toplanmış bağımsız yapıların ustalıkla birleÅŸmesi gibi özellikler görülür. Büyük Hitit tapınakları da aynı özellikleri gösterir. Å�imdiye deÄŸin bulunmuÅŸ beÅŸ yapı da krallığın baÅŸkentindedir, hepsi aynı oda gruplarından oluÅŸmuÅŸ ve aynı düzende kurulmuÅŸtur. Dış görünüşleri bakımından birbirlerinden kesinlikle ayrılmaları ise, yapı ustalarının katı yapı kurallarına baÄŸlı kalmadıklarının yeterli bir kanıtıdır. Kapı, avlu, önavlu, cella, cella ön odası ve yan odaları tüm yapılarda kullanılmış öğelerdi?. Kapıdan geçen yol doÄŸru­dan doÄŸruya avluya girer. Cella’ya hiçbir zaman doÄŸrudan doÄŸruya Önavludan girilmez, ancak önavluya açılan birkaç yan odadan girilir. Kült odalarından oluÅŸan grup tüm yapının içinde belirgin olarak ayrılır. Odalara ve oda gruplarına ne de tüm yapıya bir bakışım düzeni egemen deÄŸildir. Yalnız Tapınak Tin kapısı ve depoların oluÅŸturduÄŸu çembere giriÅŸ bakışımlı yapılmış ve bu nedenle de kent ka­pıları gibi anıtsallık kazanmıştır.

Temiz bir işçilikle yerleÅŸtirilmiÅŸ .ve birleÅŸme olukları iyice kapanmış yer yer beÅŸ metreyi geçen kireçtaşı bloklardan kurulmuÅŸ ortostatlı duvar döşeÄŸinin yapı özellikleri el becerisi, ustalık, etkileyici bir görünüme ve dayanıklılığa ulaÅŸma isteÄŸi belirtir. Tapınağın ve depoların tüm dış duvarlarını bölen geniÅŸ duvar çıkıntıları da özgün biçimlendirme öğeleridir. Kütlesel temel döşekleri üstünde bugün de görüldüğü gibi, bu çıkıntılar kerpiç duvar boyunca dama kadar yükselmekteydi. Bunun dışında bu çıkıntılara ya da duvar ayaklarına hem birtakım odaların iç duvarlarında hem de HattuÅŸa Yukarı Kent surlarının kapı ve kulelerinde rastlanmaktadır. Bu, baÅŸkentin büyük devlet yapılarında birkaç kâtı kapsayan yüksek duvarlarında kullanılmış bir yapı türü, ahÅŸap hatıl sistemiyle desteklenmiÅŸ kerpiç duvar yapısıdır. Bu tür duvarların ayrıntılı biçimi konusunda kanıtlar azdır. Keramikler üstündeki betimler ve kabartmalar duvarların bölümlenmesi, pencere burç ve mazgalların biçimleri için ipuçları verir. Yazılı belgelerde üstüne çıkılabilen düz damdan sık sık söz edilmektedir. Bu anıtsal tapınaklar dışında ÅŸimdiye deÄŸin çok az sayıda Hitit kült yeri kanıtlanmıştır. Yazılıkaya, bir grup doÄŸal kaya odasının kabartmalarla süslenip ek yapılarla geniÅŸletilmesi sonucunda oluÅŸmuÅŸ bir doÄŸal kutsal alandır. Eflatunpınar anıtı bir kaynak kutsal yeridir. Alacahöyük’deki sarayın bir bölümü de tapınak olarak yorumlanabilir, çünkü Hitit Büyük Krallık Çağında bile konutlarda tek odalı kült hücreleri olduÄŸu varsayılmalıdır.Yapı sanatının Anadolu yaylası dışına yansıması sınırlı olmuÅŸtur. Hatti krallığına sıkı sıkıya baÄŸlı Kilikya’da Mersin savunma sistemi ve Tarsus sarayları baÅŸkent mimarlığıyla kesin iliÅŸkiler gösterirken, Kuzey Suriye bölgesinde benzer etkilerin önemsiz kaldığı göz­lemlenmektedir. Kargamış ve Sam’alda 2. binyıl tabakalarında yapı üslubu daha kazılarda ortaya çıkarılmadığından bu sav ÅŸimdilik çe­kingenlikle geçerlidir.

Ä°.Ö. 1200′de Büyük Hitit Krallığının yıkılmasından sonra İç Anadolu Batı’nın etkisine girer. Bu, bundan sonraki yüzyılların mimarlığına yansıyan bir geliÅŸmedir. GüneydoÄŸuda Geç Hitit-Arami beylikleri kurulmuÅŸtur. Kuzey Suriye, Hitit ve Arami özelliklerinin birleÅŸmesi sonucu mimarlıkta kısa süreli bir olgunluk çağı yaÅŸanmıştır. KarkanuÅŸ’tan iki örnekte görüldüğü gibi, tapınak yapısında Kuzey Suriye’nin küçük tek odalı sisteminin geleneÄŸi sürdürülmektedir. Hatay bölgesinde Teli Tayinat’daki önavlu, adyton (en kutsal oda) ve cella planıyla Ege bölgesinin Megaron’unu anımsatan uzun dikdörtgen tapınağın bu bölgede Ä°.Ö. 2. binyıl içine tarihlenen öncüleri vardır. Saraylar genellikle ön avlu, buna geniÅŸlemesine yerleÅŸtirilmiÅŸ ana oda ve birkaç yan odayla Hilani olarak karşımıza çıkmaktadır. Hilaninin kapalı biçimi, geniÅŸlemeyi olanaksız kılıyordu, ancak birkaç Hilaninin birleÅŸtirildiÄŸi büyük yapılar vardır. Önyüzü iki ya da üç sütunla bölünmüş olan Hilani önavlusu Büyük Krallık döneminin tapınaklarının önavlusuna, Hilammar’a benzerlik göstermektedir. Savunma sistemlerinde, örneÄŸin Sam’al’da Anadolu yaylasının iki yüksek kule arasında dar kapı odalı kapı tipine rastlanırsa da, ana kapı arkasına geniÅŸlemesine yerleÅŸtirilmiÅŸ odası olan kapı daha yaygındır. Bu sistemde, Karatepe’de elveriÅŸsiz arazide olduÄŸu gibi, kapı odasının kulelerden uzaÄŸa çekildiÄŸi de görülmüştür. Kent planının, örneÄŸin” Sam’alda olduÄŸu gibi, geometrik bir biçim alması da deÄŸiÅŸik bir özelliktir. Bu dönemin mimarlığında, özellikle çok sayıda resmi yapı, saray, tapınak ve anıtsal kapılardaki ortostatlarda görülen kabartma süslemelerde bakışımlı düzenlemelerin kullanılmış olması deÄŸiÅŸik bir yaratıcılık gücünü göstermektedir. Buna karşılık Hitit ana ülkesinden yalnız Alaca Höyük’de Sfenksli Kapı’da bu tür kabartma süslerin varlığı bilinmektedir. Kuzeydeki 2. binyıl süssüz sütunlan yerine, Torosların bu tarafında 1. binyılda yontularla ve geometrik bezemelerle süslü tabanlara oturtulmuÅŸ sütunlar ortaya çıkmıştır. Büyük Hitit Kralları’nın baÅŸkentinin ağır ve içe dönük yapı sistemleri karşısına güneyde 400 yıl sonra süslü, bağımsız yapılardan oluÅŸmuÅŸ hafif dokuda bir mimarlık çıkmıştır.

Dendrokronolojik Analiz

Cornell Universitesi’nin Ege Dendrokronolojisi Laboratuvari Ege, Balkanlar, ve Dogu Akdeniz arkeolojik yörelerinden odun ve odun kömürlerinin analizini yürütür. Dogu Mesopotamya ve kuzeyde Kirim ve Kafkasya yörelerini içerebilecegimizi henüz bilemiyoruz. Elimizde Türkiyenin tarih öncesinin Neolitik dönemine kadar birçok dönemi temsil eden örnekler vardir. Ekim 1999′a kadar gelistirmis bulundugumuz kronoloji 6500 yildan fazlasini içermektedir.

İyi Örnek Nasıl Belirlenir?

Genellikle meÅŸe, çam, lâdin, gürgen, ardıç, veya sedir örneklerinin 50 veya fazla yıllık halkası olanları, saÄŸlam kronolojisi belirlenmiÅŸ döneme rastlarlarsa, tarihlenebilirler. Mükemmel örnekler 100 veya fazla halkasi olanlardir. Örnegin büyüklügü degil, halka sayisi önemlidir. Örnegin, Türkiyenin Orta Tunç Çagi’na rastlayan (Kültepe ve Acemhöyük), Çevresi 40sm., ve 250′den 430′a kadar çemberi olan yanik temel tomruklari elimizdedir; ayni kazidan ele geçirdigimiz diger örneklerin yalniz 4 santimetrelik çap ve sadece 150 yillik halkalari olmalarina ragmen tarihlenmesi de mümkündür. Eger sizler kazi yöneticileri olarak, yillik halkalar konusunda, kazi sirasinda karar veremiyecek durumda iseniz, kazi yörenizde veya laboratuvarimizda halka sayimini yapabiliriz. Yanmis ve yanmamis odunlarin ölçümünü de yapabiliriz (yanik odunlarin avantaji çürümemelerindedir). Akilda tutulmasi gereken nokta birçok örnegin birkaç örnekten çok daha iyi sonuç verdikleridir. Mümkün oldugunda her tomruktan bir örnek almak isteriz.

Örnek Nasıl Alınır?

1. İyi durumdaki yanmamis tomruklarinin kazi esnasinda çevreleri iple sarilir ve bir kesit alinir. Kesiti çevreleyen ipler yapiskan bantla bir daha sarilir. Bu, kesitin dagilmasini önler. Normal bir arkeolojik buluntu gibi açikça etiketlenir. Her düsen halka ile bir yilin kaybedildigi unutulmamalidir!

2. Karbonize veya yari karbonize örnekler için, ip sarilmasi en iyi stabilizasyon metodudur. Her odun kömürü parçasi iple koruyucu bir ambalaj içinde bulundurulmalidir. Aksi taktirde, örnek halka kaybedebilir veya parçalanabilir. Örnek, naylon torbaya koyulmali ve açikça etiketlenmelidir. Parçanin daha iyi korunabilmesi için pamukla çevrelenmesi gerekir, bu islem Cornell Laboratuvarina gönderilecek örnekler için özellikle gereklidir. Kazi sirasinda tomruga rastlandiginda ortaya çikarilan kismin etrafi temizlenmeli ve tomruk derhal iple sarilmalidir. Sarilmis kisim elle kirilip tomruktan ayirilmali ve derhal naylon torbaya konulmalidir. Örnekler günesten korunmalidir.

3. Sualtindan ve çamurdan çikarilan çok nemli örneklerin kurutulmamasi sarttir. Böyle bir tomruktan kesilen parçanin derhal naylon torbaya konulmasi ve torbanin agzi bantla kapatilip hava ile irtibatinin kesilmesi gerekir. Torbalar sabit mürekkeple etiketlenmeli ve serin yerde bulundurulmalidir.

4. Yerinden oynatilmamasi gereken odun parçalarindan (mesela Gordiyon’daki Midas Tümülüsün’deki ahsaplar gibi) artim burgusu kullanarak 9 milimetre çapinda kalem alabiliriz. Bu sayede odunlara zarar vermemek mümkündür. Ekibimiz bu hizmeti en iyi sekilde verecek durumdadir. Fakat kesitler her zaman için kalemlerden daha iyi ölçüm verir.

ANADOLU’DA TARÄ°HSEL VE KÃœLTÃœREL SÃœREKLÄ°LÄ°K

MÖ 10 bin-8 bin yılları arasında Batı Avrupa’da buzul çağı devam ederken, Anadolu’ya nemli, ılıman bir iklim hakim olmaya baÅŸlamıştı. Aynı durum, Mezopotamya ve Nil boylarında da oluÅŸmuÅŸtu. Ancak bu bölgeler o tarihlerde tamamen ormanlarla kaplıydı. Anadolu’nun bazı yöreleri sık ormanlarla kaplı olsa da seyrek ormanlarla kaplı mera alanları da vardı. Buzul çağından beri devam eden göçebe toplayıcılık bu bölgelerde yerini tarım kültürüne terk etmeye baÅŸlamıştı. Anadolu’da dünya tarihinin ilk büyük devrimi baÅŸlıyordu, insanın toprakla olan dostluÄŸu ile. Ä°nsanoÄŸlu ilk kez toprağın ona neler verebileceÄŸini keÅŸfediyor, yerleÅŸik yaÅŸamın olanaklarından faydalanıyordu. YoÄŸun emek isteyen, zor bir uÄŸraÅŸtı bu. Bu zorlu iliÅŸki, toprağın insanla iliÅŸkisini anlamlandırıyor ve kutsallaÅŸtırıyordu. Daha sonraki yıllarda OrtadoÄŸu’nun diÄŸer bölgelerinde, Mezopotamya ve Mısır’da toprakla yaÅŸamayı baÅŸka topluluklar da öğrenmiÅŸlerdi. Fakat bu çok kolay bir iÅŸti onlar için. Sel sonrası topraÄŸa tohum serpiÅŸtirmek yeterli oluyordu. Ä°klim koÅŸullarına göre, hangi alan uygun ise oraya ekim yapılıyordu. Dolayısıyla sulu tarımda toprak deÄŸil, tohumdu önemli olan. Kerameti tohumda arayan bu topluluklar bu nedenle erkek cinsiyetli yaratıcılara tapındılar. Toprak, Anadolu’da anlamlı ve önemliydi; Toprak, ana idi.

Tarih, Anadolu’da, bir yeryüzü tanrıçası olan Ana Tanrıça ile baÅŸladı. Belki de binlerce yıl varlığını koruyan ve etkisini nesillerden nesillere aktaran bu inanç halkların mayasıydı. O, göklerde deÄŸil, yerde insanların yanı başındaydı. Dokundukları, gördükleri, kokladıkları hayranlık duydukları her ÅŸeydi Anadolu halkları için. O, sadece insanların deÄŸil; toprağın, suyun, çiçeklerin, kuÅŸların ve böceklerin de tanrıçasıydı. DoÄŸanın ta kendisiydi o. Bir ilkçaÄŸ çiftçisi evinin bir köşesine koyduÄŸu Tanrıça heykelini izlerken onu görüyordu, tıpkı bir ortaçaÄŸ ermiÅŸinin aynada kendine bakarken tanrıyı görmesi gibi.

Anadolu halkları inadına, Ana Tanrıça inancını binlerce yıl nesilden nesile aktardılar. Onlar tanrıçalarını tarlalarını sürerken, vahÅŸi hayvanları evcilleÅŸtirirken tanıdılar. Toprak, insanoÄŸlu tohumları savura savura dağıtırken bir ana gibi dölleniyor, bereketini armaÄŸan ediyordu. Yaz yeniden doÄŸumun, kış ise ölümün simgesiydi. Ãœrünlerden ayrılan tohumlar yeniden topraÄŸa döndü Tanrıça’nın bereketi için. Anaların kutsallığı iÅŸte bu tanrısal eylemi gerçekleÅŸtirdiklerindendir. DoÄŸurganlığı böyle algılamak ve her ÅŸeyi böylesine sevmek ne kadar güzeldi, barışın ve dostluÄŸun temeli o zamanlarda atılmıştı herhalde.

Çatalhöyük insanı doÄŸa sevgisini tanrısallaÅŸtırmış ve günlük yaÅŸamının bir parçası yapmıştı. Yemek, içmek, oturmak ve yatmak için kullandıkları evler aynı zamanda kutsal alanlardı. Bu yaÅŸam biçimi binlerce yıl deÄŸiÅŸmeden böylece devam etti. Ana Tanrıça evlerinin içinde ona ayrılmış kutsal bir alanda varlığını sürdürdü. Gömütlerin üzerine kat kat kurulan yeni kentler gün geldi terk edildi. Anadolu’nun dört bir yanında yeni hayatlar kuran halklar tanrıçalarını da yanlarında taşıdılar. Evlerin Ana Tanrıça ile kutsallaÅŸması sanatın günlük yaÅŸamla iç içe yaÅŸanmasını saÄŸladı. Çırılçıplaktı Ana Tanrıça, tıpkı doÄŸa gibi, gerçeÄŸin simgesiydi. Toprak heykellerinde hep doÄŸururken görürüz onu. Bu haliyle bereketin ve çoÄŸalmanın sembolüdür bütün analar gibi.

Erkek “gücü”nü fark edince, anasını köleleÅŸtirdi

DoÄŸa koÅŸulları Anadolu’da deÄŸiÅŸik bir yapılaÅŸmaya neden olmuÅŸtu. Mısırlılar gibi atalarının topraklarını terk etmemiÅŸler, kentlerin üstüne yeni kentler kurmuÅŸlardı. Otuz beÅŸ metreyi bulan höyükler oluÅŸmuÅŸtu üstüste. 20. yüzyıl arkeologları dünyanın hiçbir yerinde benzer yapılara rastlamadılar. Böylesine sadık bir insan mekan iliÅŸkisi olmadı yeryüzünde.

Ancak bir gün erkekler fiziksel güçlerinin farkına varıp da, analarını köleleştirmeye başlayınca işler birdenbire değişiverdi. Onlar sandılar işin kehaneti kendi döllerinde, sandılar ki tarladaki ürünün sırrı da tohumda. O vakit göklerde, farklı yerlerde aradılar işin sırrını, bilemediler ki tohumu da zaten toprak veriyor. Artık onlar için kutsal değerler yeryüzünde değil gökyüzünde idi. Ve tanrı mutlaka erkek olmalıydı. Ama yine de insanlar ne yerlere ve göklere sığdırabildiler tanrıyı. Onlar tanrının kendileri gibi düşünmesini, umutlarını ve kaygılarını anlamasını istediler. Hep onları ödüllendirmesini yapamadıklarını yapmasını, haksızlığa uğrayanları korumasını, suçluları cezalandırmasını istediler. Sığmadılar bu dünyaya, başka dünyalar istediler. Aslında ondan hadleri olmadan ölümsüzlüğü istediler. Onlara göre tanrıların bilinci olmalıydı ve bu bilinç kendilerininki gibi olmalıydı.

Anadolu’da buzul çağı sonrası baÅŸlayan ısınma her geçen yıl artıyor, Kızılırmak’ın serin vadilerinde yeni gelen halklar Anadolu’nun yerli halklarıyla kaynaşıyordu. Hitit Ä°mparatorluÄŸu ile birlikte köleci devlet anlayışı da Anadolu’da yaygınlaÅŸmaya baÅŸlamıştı. Krallar, soylular ve rahipler diÄŸerlerine göre daha ayrıcalıklı olan yaÅŸamlarının bedelini kölelere ödetiyorlardı. Birçok suçun bedelini köleler hayatları ile öderken özgür insanlar, aynı suçlardan tazminat karşılığı kurtulabiliyorlardı. Kuzeyden gelen kavimlerin boyunduruÄŸu altına giren Hatti boyları yeni ataerkil düzenin koÅŸullarına da boyun eÄŸmiÅŸlerdi. Kölelerin dışında zanaatçılar ve fethedilen ülkelerin insanları da imparatorluÄŸun merkezine getirilip kralın, rahiplerin ve toprakları elinde bulunduran aile reislerinin denetiminde çalıştırılıyorlardı. Binlerce yıldır süregelen barış, yerini tanrısallaÅŸtırılmış kralların zulmüne bırakmıştı. Özel mülkiyetin yaygınlaÅŸması ile Anadolu’da insanların baÅŸka insanlar tarafından sömürüsü de baÅŸlamış oldu.

Hitit döneminde bütün ataerkil örgütlenmelere raÄŸmen Anadolu’da yerli halkın en çok benimsediÄŸi tanrılar; toprak, bitki verimin tanrısı Telipinu, Fırtına Tanrısı ve GüneÅŸ Tanrısı gibi doÄŸayı simgeleyen tanrılar olmuÅŸtu. (1) Aslında Hititlerle birlikte doÄŸa cinsiyet deÄŸiÅŸtirerek tanrısal özelliklerini korudu. Ama yine de beÅŸ bin yıldan beri diÅŸi bir tanrıya baÄŸlı olan Anadolu insanı, Ana Tanrıçası’na çeÅŸitli biçimlerde tapınmaya devam etti. Ana Tanrıça, Hattiler’de VuruÅŸemu, Hurriler’de Hepat, Hititler’de ise Arinna’nın GüneÅŸ Tanrıçası adını taşımıştı. Geç Hitit Dönemi’nde adı Kupaba’ydı. Dinsel metinlerde Arinna’nın GüneÅŸ Tanrıçası ve Hurri kökenli Hepat birbirlerinden ayrı tanrılar olarak anlatılırlar. Hitit Ä°mparatorluÄŸu’nun koruyucusu GüneÅŸ Tanrıçası’nın sembolleri panter ve güvercindir. Nitelikleri doÄŸru yargı, merhamet ve otoritedir. Hepat ise Hititler için göklerin kraliçesidir. Onu ya bir aslanın üzerinde ya da tahtında otururken görürüz. Hepat sadece Orta Anadolu halklarının deÄŸil, Torosların, Halep’in de tanrıçasıdır. Ancak bereketin sembolü bir erkek tanrıdır bu kez. Tanrı Telepinus kızgın bir ÅŸekilde ÅŸehri terk eder. Å�ehirden uzaklaşır ve Anadolu bozkırında kaybolur. Yorgunluktan bitkin bir ÅŸekilde yatar ve uyur. Tanrının güçsüzlüğünde, tüm ülkeyi sis kaplar, kuraklık ve açlık olur. Ocakta kütükler söner, koyun kuzusuna, inek buzağısına bakmaz. Tanrılar ise tapınakta suskundur. Bütün canlılar açlıktan ve susuzluktan kırılmaktadır. Tanrılar kaygılanır ve Telepinus’u aramaya koyulurlar. Telepinus’un ÅŸehre geri getirilmesi ve iyileÅŸtirilmesi ile, açlık ve kuraklık biter bütün ülke normale döner. (2) Kaybolan tanrının geri dönüşü de Hititlerde bayram olarak ÅŸenliklerle kutlanmaktadır. Ayinin sonunda üzerine koyun postu asılmış bir direk tanrı önüne dikilir. Bu direk verimliliÄŸi simgeler.

Hititler madencilikte ileri oldukları kadar, doÄŸa ile uÄŸraÅŸmayı da bir yaÅŸam biçimi olarak benimsemiÅŸlerdi. Arpa ve buÄŸday ekiminin yanı sıra asma bahçelerinde üzüm yetiÅŸtirmiÅŸler, üzümden ÅŸarap yapmışlardı. Bugün Hitit Ä°mparatorluÄŸu sınırları içerisindeki bölgelerde yetiÅŸtirilen elma, kayısı, kızılcık meyveleri bizlere onların mirasıdır. Kocakarı ilacı diye küçümsediÄŸimiz birçok bitki tohumundan yapılan karışımlar, o devirlerde ilaç olarak kullanılıyordu. Henüz kırık ve kayıp Hitit tabletlerinden dolayı bu konularda ayrıntılı bilgilere ulaşılamamıştır. (3) Erkeklerin yeni dünyası yeni tanrıları keÅŸfede dursun, Anadolu halkları yine de tanrıçalarından vazgeçememiÅŸlerdi. Tarih Anadolu’da bin tanrılı Hititler’e sahne olurken, imparatorluÄŸun en güçlü dönemlerinde bile yarımadanın dört bir yanında Ana Tanrıça kültü yayılıyordu. Koca bir dünya imparatorluÄŸu kuran, yankıları Akdeniz’in karşı kıyılarından duyulan Hititler’in Anadolu halkları üzerindeki kültürel etkisi, her ÅŸeye raÄŸmen kendi halinde fazla duyulmamış olan yerli Luwi halkları kadar olamamıştır. Hitit Ä°mparatorluÄŸu’nun yıkılışı sonrası kalıntıların altından daha güçlü bir imparatorluk çıkmamıştır. Ä°mparatorluk kalıntıları üzerinde Frigya Krallığı ve küçük Anadolu beylikleri ile yaÅŸam sürerken yerli Luwi halkları güneyden kuzeye, doÄŸudan batıya, Anadolu’nun dört bir yanına özgün Anadolu mirasını taşımışlardır. Bugün bile Akdeniz’de, Ege’de, Karadeniz’de ve DoÄŸu Anadolu’da birçok yörenin adı Luwi kökenlidir. Onlar Hititler gibi ulaÅŸtıkları topraklara yeni düzenin çok tanrılı deÄŸerlerini deÄŸil, hoÅŸgörünün ve barışın tanrıçasını taşımışlardır. Bu yayılma Anadolu sınırlarını aÅŸmış, Trakya’ya, Yunanistan’a Ä°talya’ya ve Afrika’ya kadar uzanmıştır.

DoÄŸu Avrupalı bir kavim olduklarına inanılan Frigler de, Hititler gibi Orta Anadolu topraklarında hüküm sürmüşlerdi. Onlar da Hitit geleneklerini sürdürmüşler ve Anadolu’nun özgün deÄŸerleri ile bütünleÅŸmiÅŸlerdi. Hatta daha ileri giderek, bir yanda Akdeniz ve Assur’a yönlenen siyasal yayılmacılığın yanı sıra çok eskilerden beri devam eden Ana Tanrıça kültünün yayılmasını saÄŸlamışlardı. Siyasal merkez Gordion iken, yöre halklarının dinsel merkezi Midas’tı. Toprakların büyük bir bölümü rahiplere aitti. Bu topraklarda köylüler tarımla uÄŸraşırken, zanaatçılık geliÅŸmiÅŸti. Frigya’da Ana Tanrıça’nın ismi Kybele idi. Kybele’nin merkezi tapınma yeri ise kutsal sayılan Pessinus idi. Bu ÅŸehirde Kybele’yi simgeleyen taşın gökten indiÄŸine inanılırdı. Friglerden sonra Orta Anadolu’da bir çok kent çeÅŸitli kavimlerin saldırısına maruz kalarak yıkıldığı halde Pessinus bu dinsel gücü sayesinde uzun yıllar yaÅŸamıştı. Sonraları Galatlar döneminde kenti beÅŸ Frigyalı ve beÅŸ Galatlı rahip birlikte yönetmiÅŸlerdi. Lidya, Anadolu’nun batı ile kaynaÅŸtığı, yerel deÄŸerlerinin batıdan gelenlerle birleÅŸerek yeni sentezlerin oluÅŸturan bir ülke idi. Kybele, Lidya’nın da en önde gelen tanrısıydı. Tanrıçanın baÅŸkent Sartes’te büyük bir tapınağı vardı. Kybele’nin yanı sıra Artemis ve Dionysos’un da önemli bir yeri vardı Lidyalıların yaÅŸamında. Bu üçlü tanrı anlayışı Lidya dininin temel unsuruydu. Bu üç tanrı da doÄŸa tanrılarıydı. Yerli gelenekler korunmuÅŸtu ve bütün ataerkil etkilere raÄŸmen, anaerkil hayat anlayışı yeni biçimlerle mevcut düzene direniyordu.

“DoÄŸanın ulu anası”

Neolitik dönemden beri Anadolu’daki en kutsal varlık olarak bilinen Ana Tanrıça, Ege dünyasından aldığı yeni özellikleriyle, Anadolu’nun batı kıyılarında Artemis olarak ortaya çıkar. Bu kez Efes yakınlarındaki bıldırcınlar yeri Ortygia’da doÄŸurmuÅŸtur. Artemis, babası Zeus’tan sonsuza dek bakire kalmayı dilemiÅŸ ve perileri ile birlikte hep bakire kalmıştır. DoÄŸa ile içiçedir Artemis; ok, yay, at ve arabası ile birlikte gözükür. Sadece insanların dünyası ile ilgilenmez, hayvanlarla ve bitkilerle de ilgilenir. Ayın üç ayrı dönemini temsil eden Artemis’in tacı aynı zamanda, kadının geliÅŸimini de simgeler. Hilâl yeni doÄŸmuÅŸ bir kızı, yarım ay genç kızlığa geçiÅŸi, dolunay ise olgunluÄŸu, doÄŸurganlığı ve analığı anlatır. Bu üç yönüyle Artemis, ataerkil düzenin ona verdiÄŸi yeni nitelikleri; bakireliÄŸi, kadınlığı ve analığı aynı vücutta taşır. Giritli tanrıça Britomartis’in adı atlı bakire anlamına gelir. Bu tanrıça avcı kılığında daÄŸlarda köpeklerle dolaşır ve erkeklerden uzak yaÅŸar. Anadolu’nun Kybelesi bu yeni dünya deÄŸerlerinde Giritli tanrıçanın özellikleriyle benimsenmiÅŸtir. Artemis’in boynundaki gerdanlıkla da bitkiler dünyasını, gerdanlıktaki kolye ile de Orion takım yıldızlarını sembolize etmektedir. Tanrıça’nın göğsündeki nesnelerin, hurma meyveleri veya kraliçe arıyı simgelediÄŸinden dolayı erkek arı gövdeleri olduÄŸu yolunda görüşler ortaya atılmıştır. Artemis bereketi ve bolluÄŸu temsil eder. Anadolu’nun batı kıyılarında birçok yeni tanrı ortaya çıkmışken halk Artemis’i daha çok benimsemiÅŸtir. Halk ona “doÄŸanın ulu anası” diye yakarır. O da Kybele gibi bir yeryüzü tanrıçasıdır ve Ana Tanrıça’nın yeni görünümüdür. Troya savaşında Troyalılarla birliktedir ve Anadolu’yu istilacılara karşı savunur. Anadolu’nun bu güçlü tanrıçası baÅŸka ülkelere de taşınacak ve deÄŸiÅŸik isimlerle anılacaktır.

Dionysos da, Kybele ve Artemis gibi doÄŸaya dönük bir tanrıdır. Anadolu’da; Frigya ve Lidya bölgelerinin tanrısıdır. DoÄŸa ile ilgili bir çok sıfatı vardır. Ormanlarda yaÅŸar, topraktan çıkan bitkilerin ve tarımın tanrısıdır. CoÅŸkusunu bir ÅŸarap tanrısı olarak simgeler. Ä°nsanların olduÄŸu kadar vahÅŸi hayvanların da tanrısıdır, onlarla birlikte yaÅŸar. DoÄŸanın sırlarına ermek ve tanrısallaÅŸmak Dionysos dininin amacıdır. Bunun için ayinlerde ÅŸarap içilir ve sarhoÅŸ olunur. Ayinlerde insanlar, vahÅŸi hayvanlardan farksızdırlar. Tanrısal sırra eriÅŸmek onlar için doÄŸa ile yakınlaÅŸmaktır. Dionysos dininin müritleri Bakkhalar aynı Pessinus rahipleri gibi çılgınca kendilerinden geçerler. Tanrısal gerçek daÄŸlarda, ormanlarda yabani hayvanlarla birlikte coÅŸmakta gizlidir onlar için. Ä°nsan ile doÄŸa arasındaki iliÅŸkinin en yoÄŸun yaÅŸandığı aÅŸamada artık Bakkhalar tanrısallaşırlar. Å�arap ve sarhoÅŸlukla bilinçlerini aşıp tanrısal erdeme ulaşırlar.

Roma istilasıyla başkalaşan Anadolu

Yunan kavimleri Anadolu’ya ilk geldiklerinde yerli halkların direnci ile karşılaÅŸtılar. Bu anaerkil direnç yıllar boyu kırılamamış, dumanların ve yıkıntıların üstünde oluÅŸan yeni uygarlık geçmiÅŸin izlerini silememiÅŸtir. Troya Savaşı bir yönüyle anaerkil Anadolu topluluklarının yurtlarını Yunanlı istilacılara karşı savunmasıydı. Akha ordusu Troya açıklarında belirdiÄŸinde, onları sadece Troyalılar deÄŸil bütün Anadolu halkları bekliyordu. Anadolu ilk defa batıdan gelen tehlikeye karşı birlik olmuÅŸtu. Homeros Ä°lyada’da Troyalılar’ın yanında savaÅŸa katılan Anadolu halklarını tek tek anlatır. Çanakkale’den Dardanieliler, Ä°da Dağı’nın eteklerinden Zeleialılar, Mysia bölgesinden Apaisoslular, Troya yakınlarındaki Praktios’ta oturanlar Troyalılar’ın yardımına gelirler. Ege kıyılarından, Ä°zmir’in kuzeyinden Pelasglar, Aksios (Vardar Irmağı) kıyılarından, Payhlagonialı krallar Parthenios ırmağı kıyısındaki saraylarını bırakıp Troya’ya ulaşırlar. Mysialılar ve Frigyalılar uzak yurtlarını bırakıp büyük bir arzuyla katılırlar Anadolu direniÅŸine. Karialılar çok uzaklardan güzel Miletos’tan, Likyalılar ise anaforlu Ksanthos’tan uzun yolculuklarla Troya’ya eriÅŸirler.

Yunan iÅŸgali sonrası yıllarca direnen Anadolu’nun anaerkil halkları için artık istilalar dönemi de baÅŸlıyordu. Romalılar Pessunus’dan Anadolu’nun binlerce yıllık Kybelesi’ni Roma’ya taşıma seferinde bu toprakları tanıdılar. Artık Anadolu iyiden iyiye ısınıyordu. Batının yükselen yeni imparatorluÄŸu bütün baÅŸkaldırılara raÄŸmen iç bölgelere kadar sızmıştı. Batıdan Roma’nın doÄŸudan ise baÅŸka bir istilacı gücün Perslerin kıskacındaydı Anadolu. Zor yıllar baÅŸlamıştı. Toprağın verdiÄŸi bütün zahmetlere yenileri eklenmiÅŸti: EmeÄŸin yeni sömürücüleri. Troyalılar’ın torunları olduklarına inanan Romalılar, önceleri Anadolu’ya pek ilgi göstermeseler de MÖ 190 tarihinde Suriye Kralı Antiokhos’un peÅŸi sıra gelerek bu topraklara gemilerini yanaÅŸtırdılar. Romalıların Anadolu çıkartması Å�arap Tanrısı Dionysos’un baÅŸ tanrı olduÄŸu Teos’la baÅŸladı. Bu savaÅŸtan galip çıkan Roma ordusu için artık Anadolu kapıları açılır. Phokaialılar da (Foçalılar) Roma istilasına uzun süre direnirler ama Antiokhos’tan yardım gelmeyince kentin kapılarını açmak zorunda kaldılar ve Phokaia yaÄŸmalandı. Magnesia (Manisa) yakınlarına çekilen Antiokhos kesin bir yenilgiye uÄŸradı. (4)

Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun iÅŸgal ettiÄŸi Anadolu topraklarında oluÅŸturulan eyaletler imparatorluÄŸun olduÄŸu kadar kiÅŸiler için de baÅŸlıca zenginlik kaynağı olmuÅŸtu. Eyaletler Roma halkının ganimeti sayılırdı. Halkın elindeki altın ve gümüş alınır ve askerler de geri kalanı yaÄŸma ederlerdi. Ä°mparatorluk, maden ve taÅŸ ocaklarına, tuzlalar, tersaneler, ormanlar ve her türlü taşınmaz mala el koyarlardı. Bu ÅŸekilde elde edilen zenginlik Anadolu’dan Roma’ya akardı. (5)

Batı Anadolu bir Roma eyaletine dönüşünce, Romalılar üç ayrı kanaldan egemenlikleri altında tuttukları kentleri sömürmeye baÅŸlar. Eyalet valileri Roma’dan aldığı yetkileri çoÄŸu zaman kötüye kullanarak kendi çıkarlarını ön planda tuttu. Valilerin bu tutumu karşısında politik kariyerlerini eyaletlerden gelen rüşvetlerle saÄŸlayan Romalı politikacılar ortamdan yararlandıkları için sessiz kaldılar. Vergi toplama iÅŸi ihale ile en yüksek fiyatı veren ortaklığa verildiÄŸinden, Anadolu halklarını günden güne fakirleÅŸti. Dahası ağır vergi yüklerini ödeyemeyen halka borç verip faizle para kazanma peÅŸinde koÅŸan Romalı banker ve tacirlerin sayısı her geçen gün arttı.

Roma zulmü devam ederken, Aziz Paulos, Yahudi kurallarından arındırılmış yeni bir dini batı dünyasına tanıttı. Bu amaç için Anadolu topraklarını çok arşınladı. Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun doÄŸu kesimlerinde kölelerin ve ezilenlerin baÅŸkaldırısıydı Hıristiyanlık. Ä°mparatorluÄŸun çıkarları ile çatıştığından ezilmeye çalışıldı. Köleci toplum Hıristiyanlıkla dönüşüm sürecine girmiÅŸ, feodal toplum yapısı oluÅŸmaya baÅŸlamıştı. Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun Anadolu’yu iÅŸgali sonrası Artemis, diÄŸer tanrılara raÄŸmen batı kıyılarının vazgeçilmez tanrıçasıydı. Sonraları Hıristiyanlığın hızlı yayılmacılığına raÄŸmen antik Artemis kültü varlığını ve gücünü uzun süre korudu. MS 53′de Efes’e gelen Aziz Paulos üç yıl boyunca Hıristiyanlığı yaygınlaÅŸtırmak için baÅŸarılı çalışmalar yaptıysa da güçlü bir dirençle karşılaÅŸtı.

Her ÅŸeye raÄŸmen yozlaÅŸan Artemis kültü, soylu ve yüksek tabakadan insanların hizmetine girmiÅŸti. Efes’te Artemis’e sunulan giysi ve takılar kendine özgü bir ticaret sistemi oluÅŸturmuÅŸtu. Tapınaktaki tanrıça heykeline giydirilen bu ziynet eÅŸyaları aynı anda kullanılamadığından seçilen zengin ailelerin kızları bu görevi üstlenir ve giyerlerdi. Bu giysilerin ve takıların sık sık deÄŸiÅŸtirilmesi gümüş ustaları için çok iyi bir pazardı. Bu nedenle Aziz Paulos’un çalışmaları en çok onları rahatsız etmiÅŸti. Demetrios adlı bir gümüş ustası mesleÄŸinin tehlikeye gireceÄŸini sezerek, meslektaÅŸlarından oluÅŸan bir heyetle tiyatroda Aziz Paulos’un vaazinde halkı kışkırtır. Halk hep bir ağızdan “Yücedir Efeslilerin Artemis’i” diye bağırır. Halkın yatıştırılması için kent meclisinin sözcüleri açıklama yaparak Artemis’in yüceliÄŸini vurgularlar. Bütün direnmelere raÄŸmen toplumsal deÄŸiÅŸim engellenemezdi. Ancak geçmiÅŸin deÄŸerleri bir ÅŸekilde biçim deÄŸiÅŸtirerek yeni toplum yapısına uyum göstererek yaÅŸamaya devam etmeliydi. Artemis çoktan HıristiyanlaÅŸarak Meryem Ana olmuÅŸtu. Ä°branice’de genç kız anlamına gelen “almah” sözcüğü; Yunanca’ya “bakire”ye dönüştü. (6) Meryem de Artemis gibi bakire idi. Hıristiyanlar kilisenin ilk zamanlarında Meryem’in Artemis ile karıştırılması kaygısıyla ona tapınmaktan çekinmiÅŸler ama sonraları, ona tanrı anası anlamına gelen Theotokos sıfatını vermiÅŸlerdir. Theotokos sıfatı 5. yüzyılda tanrı ve insan arasındaki ayrımı bir karmaÅŸaya dönüştürdüğü gerekçesiyle kaldırılmak istenmiÅŸtir. Bu öneri Efes Konsili’nde reddedilmiÅŸtir. Meryem Ana Evi’nin bulunduÄŸu Arvilia vadisinde yapılan arkeolojik kazılarda Artemis’e ait bir çok adak kalıntısı bulunmuÅŸtur.

Leto’nun Artemis’i doÄŸurduÄŸu bıldırcınlar yeri Ortygia aynı zamanda Meryem Ana’nın evinin yeridir. Evin aÅŸağısındaki vadide eskiden Tanrıça Artemis için festivaller yapılırdı. Sonraki yıllarda Meryem Ana sevgisi bütün Anadolu’ya yayılacak, Anadolu halkları Ä°slamlaşırken Hıristiyanlığı terk edecekler fakat Meryem Ana’yı yine de çok seveceklerdi. Hıristiyanlık, Anadolu’nun eski tanrısal destanlarından etkilenmiÅŸ, öyküler deÄŸiÅŸik biçimlerde ermiÅŸ destanlarına dönüşmüştür; Kapadokya’da yaÅŸayan ErmiÅŸ Georgios’un burnundan alevler çıkaran canavarı öldürmesi gibi. Hıristiyanlığın kutsal günlerinin çoÄŸu eski çok tanrılı çaÄŸlardaki günlerinin devamıdır. Meryem Ana’nın gökyüzüne uçuÅŸu ve Artemis bayram günleri çakışmaktadır. Çoktanrılı dünyanın tapınakları yeni dünyanın görkemli kiliselerine dönüşür. Kısaca Anadolu’da Hıristiyanlığın yayılmasıyla baÅŸlayan RumlaÅŸma hareketi Anadolu’nun dışındaki coÄŸrafi alanlardan gelen göçlerle deÄŸil tamamen kültürel bir sentezle oluÅŸmuÅŸtur. Helen dili uzun yıllar batı bölgelerini etkilemiÅŸ ancak, Anadolu’nun yerli dilleri, Hıristiyanlığın yaygınlaÅŸtığı dönemlere deÄŸin devam etmiÅŸti. Ä°ncil’in Helen dilinde yazılmış olması Helen dilinin yaygınlaÅŸmasını saÄŸladı. Senelerce imparatorluÄŸun kuytu köşelerinde yaÅŸayan Hıristiyan inancı, Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun resmi dini olmasıyla Anadolu’da hızla yayıldı. Yine de Anadolu’nun yerel kültürleri Frigya, Pontus, Kapadokya’da varlığını direnerek sürdürdü. Roma döneminde Batı Anadolu’da kentleÅŸmenin de artmasıyla birlikte Anadolu nüfusunda da artış olmuÅŸtu. Kentlerde yoÄŸunlaÅŸan bu nüfus hareketi, Anadolu halklarına yeni bir kimlik kazandırıyordu.

Hıristiyanlığın etkisiyle ağırlığını hissettiren RumlaÅŸma süreci DoÄŸu Roma’nın bölgede etkili güç olmasıyla, bölge halklarının kimliÄŸini temsil eder konuma gelmiÅŸtir. Bizans artık Anadolu’da etkin bir güçtür ve Ä°stanbul bu gücün odağıdır. Bizans’ın ilk yıllarında ekonomik açıdan parlak bir dönemin baÅŸlangıcıydı. Batı Roma’nın çöküşü ile Anadolu topraklarında kurulmuÅŸ olan imparatorluÄŸun baÅŸkenti, Balkanlar’dan gelen halk kitleleriyle artmış, daha önce Batı Anadolu kentlerinin taşıdığı ekonomik ağırlık merkezini Ä°stanbul’a kaydırmıştı. Ä°mparatorluÄŸun Ä°stanbul üzerindeki etkinliÄŸinin artmasıyla birlikte ekonomik, kültürel, dinsel çeliÅŸkiler de ön plana çıkmıştı. Hipodromda yapılan at yarışlarında bazı at sürücülerinin yeÅŸil, bazılarının da mavi gömlek giymesi zamanla halklar arasında bölünmeye yol açmış, mavi ve yeÅŸil varolan çeliÅŸkilerin simgesel renkleri olmuÅŸtu. Her iki örgütün de tabanı yoksul sınıflara dayandığı halde, maviler aristokratların, saray bürokratlarının desteÄŸini almış, yeÅŸiller ise; daha çok Anadolu’nun iç bölgelerinden gelen yerli zanaatkarlar ve ticaret erbaplarından oluÅŸmuÅŸtu. Ä°mparatorluÄŸun katı ve merkezi Ortodoks kimliÄŸini benimseyen maviler her zaman imparatorun da desteÄŸini almışlardı. YeÅŸiller mezhep farklılıklarına daha hoÅŸgörülü ve eÄŸilimli iken maviler Ortodoks kilisesine çok katı bir ÅŸekilde baÄŸlı idiler. Ä°mparatorluÄŸun Mavilerden yana olan açık tutumu çeliÅŸkileri daha da artırdı ve mavileri zorba, yeÅŸilleri ise kentin maÄŸdurları durumuna düşürdü. Ancak imparatorluÄŸun yoksul kitlelere karşı haksız tutumu kentte büyük bir ayaklanmaya neden oldu ve kitleleri aynı saflarda birleÅŸtirdi. Ä°mparator ve imparatoriçeyi kentten kaçma noktasına getiren bu ayaklanma mavilerin saraydan yana cephe deÄŸiÅŸtirmesiyle güçlükle bastırılabildi. Bu kent Bizans sonrası tarihlerde de kargaÅŸalara meydan olacak ve kentin hakimleri bu korkuyu hep hissedeceklerdi.

Ä°mparator, Ä°stanbul surları içinde Anadolu’dan kopuk, ÅŸaÅŸaalı yaÅŸamını sürdüredursun, Anadolu halkları tam bir merkezi yönetim kıskacında sömürülüyorlardı. Gerçi kölecilik yerini topraÄŸa baÄŸlı yarı özgür köylülüğe bırakmıştı. Bizans yönetimi bu köylülere arazi sahipleri tarafından baskılar uyguluyordu. Zamanla orta sınıflar yok edilerek büyük arazi sahipleri küçük arazileri ele geçiriyorlar, halkı yarı köle durumuna düşürüyorlardı. Ä°mparatorluk askeri gücünü oluÅŸturan köylüleri bu yeni geliÅŸmelerden korumak amacıyla, büyük arazi sahiplerinin daha da güçlenmesine izin vermedi. Bu kararlar Anadolu’da daha sonraki yüzyıllarda da devam edecek olan yarı feodal sömürü düzeninin temellerini oluÅŸturdu. Aristokrasinin geliÅŸmesi bu ÅŸekilde engellenmiÅŸti. Hıristiyan olmayan halklara uygulanan vergi düzeni, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Ä°slam dininden olmayanlara karşı uygulanan reaya düzenine dönüştü.

Türklerin Anadolu’ya geliÅŸi öncesinde, Bizans bünyesindeki Rum halkı, batıdan gelen Helen halklarının oluÅŸturduÄŸu bir toplum deÄŸildi. Helen yayılmacılığı Batı Anadolu toprakları ile sınırlı kalmış, iç bölgelere pek fazla geçiÅŸ olmamıştı. Anadolu’nun yerli halkları imparatorluk bünyesinde RumlaÅŸmış ancak yine de eski kültürel ve geleneksel deÄŸerlerini devam ettirmiÅŸlerdi. Bu dönem Anadolu için bir HelenleÅŸme dönemi deÄŸil, Anadolu’nun yerel deÄŸerlerinin yaÅŸandığı RumlaÅŸma dönemi idi.

Birkaç yüzyılda Anadolu’da oluÅŸturulan Büyük Selçuklu uygarlığı, sadece Türklerin oluÅŸturduÄŸu bir kültürel birikim deÄŸil, ağırlıklı olarak binlerce yıldır Anadolu birikiminin ürünüdür. Kırsal alanlarda yaÅŸamı kabullenmiÅŸ Türkmen boylarının öylesine görkemli bir kültür oluÅŸturmaları bilimsel açıdan mümkün deÄŸildir. Kaldı ki, Anadolu’ya Ä°ran üzerinden gelen Türkler beraberlerinde köklü Pers kültürünü de taşımışlardır. Ä°sa’dan sonra binli yılların baÅŸlangıcında Orta Asya’dan gelen Türkmen boyları uzun yıllar Ä°ran’la iç içe yaÅŸamışlardı. Anadolu topraklarına geçerken beraberlerindeki Ä°ranlıları da bu topraklara taşımışlardı. (7) Görkemli Ä°ran kültüründen etkilenen Selçuklu hükümdarları saraylarında Türkçe yerine Farsça konuÅŸmuÅŸlar, imparatorluÄŸun resmi dili olarak da Farsçayı tercih etmiÅŸlerdi. Her ÅŸeye raÄŸmen Malazgirt sonrası kitlesel Türkmen göçleri Anadolu’yu geniÅŸ ölçüde TürkleÅŸtirmiÅŸtir. Sonraları MS 1300′lü yıllarda özellikle batı Anadolu’ya kitlesel Türk göçleri baÅŸlamış, Anadolu’daki Türk yoÄŸunluÄŸu bu göçlerle birlikte diÄŸer halklara nazaran artmıştır.

Babai ayaklanması

12. ve 13. yüzyıllarda Anadolu halklarının, özellikle göçebe Türkmenler’in ekonomik ve toplumsal durumu oldukça kötüydü. Anadolu Selçuklu Devleti’nin resmi dini Sünni Ä°slam’dır. Devletin çıkarları ve dinin çıkarları aynıdır. Bu anlayış çerçevesinde din adamları ile devlet arasında bir iÅŸbirliÄŸi vardır. Selçuklu sultanlarının halka karşı zalim tutumları ve iÅŸkenceci uygulamaları halkta merkezi otoriteye karşı güçlü bir tavır geliÅŸtirmiÅŸti. Baba Ä°lyas bu tepkinin simgesiydi. Ekonomik yapıdaki bozulmalar ve yarı feodal yapı içerisinde yeni zengin kitlelerin ortaya çıkması, diÄŸer yanda halkın gitgide yoksullaÅŸması büyük çeliÅŸkiler yaratıyor bir isyanın koÅŸulları her geçen gün hazırlanıyordu. Bütün bu nedenlerin yanında, Selçuklu’nun Ä°ran Bizans karışımı yönetim geleneÄŸini Ä°slam ilkeleriyle yaÅŸatma çabasına karşılık, Heterodoks derviÅŸlerin etkilediÄŸi halkların daha farklı bir Ä°slam anlayışıydı. Bu farklı görüş ve yaÅŸam biçimi her geçen gün göçebeleri, köylüleri, zanaatçıları ve Hıristiyan kitleleri etkiliyor ve bu durum saraydakilerin hoÅŸuna gitmiyordu. Baba Ä°lyas’ın üzerine Selçuklu Sultanı tarafından asker gönderilmesi ve sığındığı Amasya Kalesi’nde öldürülmesi bardağı taşıran son damla idi. Anadolu ayaÄŸa kalkmıştı. Sırasıyla Adıyaman, Gerger, Kahta ve Malatya’ya ulaÅŸmıştı ayaklanan topluluk. Her ulaşılan yerde kalabalıklar kadın, erkek, çocuk hep birlikte ilerliyorlardı. Baba Ä°shak önderliÄŸinde Malatya’da, Elbistan’da, Sıvas’ta, Amasya’da, Kayseri’de Selçuklu orduları bozguna uÄŸratıldı. Babailerin Konya’ya gireceÄŸinden korkan sultan, sarayını terk edip kaçtı ama tüm mal varlığı ile seferber ettiÄŸi Selçuklu orduları KırÅŸehir-Malya’da 4.000 Babai’yi kılıçtan geçirerek ayaklanmaya son verdiler. (8)

Babai ayaklanmasını bastıran Anadolu Selçuklu Devleti, kendi halkı ile yaptığı bu savaÅŸtan sonunda galip çıkmıştı ama, bu yıpratıcı dönem devletin çöküşüne neden olmuÅŸtur. Köylüler, zanaatçılar, göçebe Türkmenler ile devletin baÄŸları tamamen kopmuÅŸtu. Heterodoks derviÅŸler halka devletin inanç ve düşünce sisteminden daha farklı bir yaÅŸam biçimini kabul ettirmiÅŸler ancak sınıfsal bir kopuÅŸ baÅŸlamıştı. Devlet MoÄŸol saldırıları karşısında güçsüz kalmış, fazla bir direniÅŸ gösterememiÅŸti. Anadolu halkları da MoÄŸollar’a direnmiÅŸler ama bu direniÅŸ Selçuklu ile birlikte olmamıştı. Ayaklanmanın oluÅŸturduÄŸu kararsız ortam Osmanlı BeyliÄŸi’ne yaramış, Heterodoks derviÅŸlerle uzlaÅŸmacı iliÅŸkiler geliÅŸtirerek Anadolu toprakları üzerinde kararlı bir devlet yapısı oluÅŸturmuÅŸlardır. Bu dönemde Osmanlılar’ın Hacı BektaÅŸ ile olumlu iliÅŸkileri Anadolu’nun fethini kolaylaÅŸtırmıştır. Yeni devlet düzeni ile baÅŸlangıçtaki uzlaÅŸma zamanla bozulmuÅŸ, ancak Osmanlı ile zaman zaman sürtüşmeler yaÅŸansa da Anadolu Selçuklu dönemine nazaran daha yakın iliÅŸkiler yaÅŸanmıştır.

Logos-Söz-Kelam

Ä°sa’dan beÅŸyüz yıl önce sürekli akış öğretisi ile diyalektik düşüncenin temellerini atan Herakleitos, söz anlamına gelen Logos sözcüğünü aÅŸağıdaki gibi tanımlamıştır:

“Nasıl ateÅŸe yaklaÅŸtırılan kömürler baÅŸkalaÅŸarak ateÅŸlenir, uzaklaÅŸtırılınca da sönerse, ruhumuz da ortaklaÅŸa olanın ardından giderse logostan pay alır, ayrılırsa logossuzdur. Us ile konuÅŸmak isteyenler herkesle ortaklaÅŸa olan ile kendini güçlendirmelidir… Dünya birdir, ne bir tanrı tarafından yaratılmıştır ne de insan tarafından, bir yasaya göre yanan ve bir yasaya göre sönen ve başı sonu olmayan bir ateÅŸtir.” (9) Ona göre bütün ÅŸeyleri ateÅŸ yönetir ve sürekli yaÅŸayan ateÅŸtir. AteÅŸ bir gün gelecek bütün ÅŸeyleri yargılayıp yakacaktır. Herakleitos’a göre evrensel birlik logos kavramı ile anlaşılabilir. Evren ona göre logoslu ve usludur. Bizler tanrısal logosu nefes alırken içimize çekiyoruz ve sonra bedenden dışarı çıkınca da bütün evrenin ruhuna geri dönüyor. Herakleitos’a göre logos var olan her ÅŸeyi yöneten tek ve deÄŸiÅŸmez doÄŸa kanunudur. Bu kavram daha sonra antikçaÄŸ düşünce ve inançlarına dinsel bir boyut getiren stoacılar tarafından tanrısallaÅŸtırılmış, istemeden de olsa Hıristiyan dünya ile bir baÄŸ kurulmasını saÄŸlamışlardır. Herakleitos’un Ä°sa’dan beÅŸ yüz yıl evvel tanımladığı logos, Ä°ncil’de tanrısal bir kimlik kazanmıştır. Meryem Ana’yı yurdundan koparıp Batı Anadolu’ya, Efes’e getirildiÄŸine inanılan Aziz Jean’ın Ä°ncili ÅŸu sözlerle baÅŸlar; “BaÅŸlangıçta söz vardı ve söz Tanrı ile beraberdi ve söz Tanrı idi.” (10) Logos kavramının felsefi boyutu Hıristiyan dinine bu ÅŸekilde yansıtılır.

Logos kavramının Ä°slamiyet’in geliÅŸi sonrasında Anadolu topraklarında kitlesel bir din felsefesine dönüşmesinde Ä°ranlı Hurufiler’in etkileri ile olmuÅŸtur. Ä°ran topraklarında barınamayarak kaçan Hurufiler, Hacı BektaÅŸi Veli tarikatına sığınmışlar ve BektaÅŸi inançlarına da oldukça katkıda bulunmuÅŸlardır. Hurufiler’e göre Tanrı gizli bir hazinedir. Varlığı ve özü sesten oluÅŸur. Sesin ortaya çıkması ile de evren oluÅŸmuÅŸtur. Tanrı kendi siluetini insanın yüzünde göstermiÅŸtir. Ä°nsanı, tanrıdan ayıran ise kelam yani sözdür.

Tanrıya, tanrının ölümsüzlüğüne ulaşmanın tek yolunun, onu ancak gerçek anlamda sevmekle mümkün olacağını söyleyen Platoncu görüş Anadolu topraklarında devletin İslam anlayışından farklı olarak yeniden kimlik kazanmıştır: Tasavvuf. Bu yeni din felsefesi sevgi üzerine kurulmuştur. Tasavvuf inancının özü yoktan varolma değil, tanrıdan oluşmadır. İnsan ve tanrı birlik içindedirler. Tanrı insanın ağzından konuşur, insan da konuşan bir tanrıdır.

İslam, tanrının yüceliğini ulaşılmaz kılar ve insanın tanrı tarafından yoktan yaratılmasını dolayısıyla tanrının ululuğunu ön plana çıkarır. Tasavvufta ise tanrı, insan ile birlik içindedir. Yaratılış yoktan varolma değil, tanrının insan vücudunda görünüşüdür. Dolayısıyla ölüm yoktur, sürekli bir varoluş vardır. İnsanın suç olan eylemlerinden dolayı yargılanması, aynı zamanda insan olan tanrının kendi kendini yargılamasıdır. Tanrı göğün yedi katında değil, bilinen görünen ve konuşan bir varlıktır. Tasavvufta din olgusu korku üzerine değil, sevgi üzerine kurulmuştur. Otoriteyi ellerinde tutan hükümdarlar ya da krallar, tarihte dini de korku unsuru olarak halklara karşı kullanmışlardır. Onların din anlayışında cehennem, mahşer günü ve ateş korkuyu ön plana çıkarmaktadır. Ancak tasavvuftaki tanrı sevgisi ve dostluğu bu korkuları ortadan kaldırmaktadır.

Tasavvufun doğaya bakış açısı da farklıdır. İktidarların İslam anlayışında tanrı doğayı yaratmıştır ve canlılar evreninde insan ön plandadır. Tasavvufa göre ise, canlı cansız bütün varlıklar tanrının kendisidir. Hepsinin ayrı ayrı kişilikleri vardır. Bir bütün olarak evren tanrının kendisidir. Devletin resmi İslam anlayışı kadınları peçelere büründürerek ev ve haremlere hapsederken, Anadolu halklarının benimsediği tanrısal hayat, kadını ve erkeği dinsel törenlerde bile yan yana getirmiştir.

Kapadokya ermiÅŸleri

Türkmen boylarının Anadolu’yu yurt edinmesi ile Anadolu’daki kültürel etkileÅŸim ve deÄŸiÅŸimler ağırlıklı olarak iki önemli kaynaktan beslenmiÅŸlerdir. Bunlar Ahmet Yesevi’nin görüşlerini dile getiren Yesevilik ve BektaÅŸilik’tir. Bu iki görüşün de Horasan’dan geldikleri iddiasıyla birbiriyle iç içe oldukları savunulsa da, temelde önemli farklılıkları vardır. Her iki görüş de Anadolu halklarının Ä°slam’a bakış açılarını Arap kültüründen farklı olarak etkilemiÅŸ ve eski deÄŸerlerle yenilerini kaynaÅŸtırmışlardır.

Yesevilik, devletin Ä°slam anlayışına daha yakın gözükse de AraplaÅŸmış bir Ä°slam düşüncesi anlamına gelmez. Asya Türkleri’nin yaÅŸam anlayışını Ä°slam’la bütünleÅŸtirmiÅŸ, Ä°slam öncesi Türk halklarının yaÅŸam biçimini, kültürel deÄŸerlerini, geleneklerini ve törelerini Ä°slam inancı ile kaynaÅŸtırmıştır. Asya’da tohumları atılan bu akım, Ä°ran üzerinden Anadolu’ya gelirken Türkmen halkları tarafından desteklenmiÅŸtir. BektaÅŸilik ise Anadolu’nun binlerce yıllık kültürel deÄŸerleri ile daha farklı bir Ä°slam düşünce akımı yaratmıştır. BektaÅŸilerin tasavvuf anlayışı ve yorumu, ilk çaÄŸlardaki Anadolu halklarının doÄŸa ile içiçe olan dinsel deÄŸerlerine benzer bir din düşüncesidir. BektaÅŸilerin dinsel törenleri Diyonsos dininin müritleri Bakkhalar’ın törenleriyle benzerlikler içerir. Her ikisinde de törenlere kadınlar da katılır.

Anadolu’daki bir çok erenler gibi Hacı BektaÅŸi Veli’nin de kökleri Horasan’da aranmıştır. Bu Horasanlı yakıştırması o dönemin erenleri için kullanılan genel terimdir Ancak sonraları içeriÄŸi unutularak Horasan diyarından gelenler olarak yorumlanmıştır. (11) Ä°ster Horasan’dan gelsin, ister Kapadokyalı olsun Hacı BektaÅŸi Veli diÄŸer erenler gibi Anadolu’nun binlerce yıllık köklü deÄŸerlerini yeniden yorumlayarak Türkmen ve yerli Rum halklarının yeni yaÅŸamına uyarlamıştır.

Anadolu halklarının ekonomik ve siyasi olarak bütünleÅŸip birlik oluÅŸturmaları, din ve mezhep ayrımı gözetmeyen Ahilik örgütü ile olmuÅŸtur. Bu örgüt bütün zanaatçıları, çiftçileri ve esnafı aynı birlik altında birleÅŸtirmiÅŸtir. Bir devlet bütünlüğü saÄŸlanamayan kararsız Anadolu ortamında bu meslek birliÄŸi halkları birbirine daha da yaklaÅŸtırmıştır. Genç Osmanlı Devleti’nin ekonomik ve siyasi gücü bu örgütle artmıştır. Anadolu’da Ahilik örgütü ile bir pazar ekonomisi oluÅŸturulmuÅŸ ve malların kalitesi artmış, çeÅŸitli standartlarda üretim baÅŸlamıştır. Bu örgütün kurucusu da Kapadokya özellikle KırÅŸehir yöresinde yaÅŸamış olan Ahi Evren’dir. Acılı ve zor bir hayat yaÅŸayan Ahi Evren, Selçuklular’ın ve MoÄŸollar’ın zulmünden nasibini almıştır. Ancak Anadolu halklarına kazandırdıkları unutulmamış, Fatih döneminde Ahilik örgütü yasaklansa da, halklar arasında bu meslek birliÄŸi yaÅŸatılmıştır. Ahi Evren de tıpkı mitolojik dönemlerin Herakles’i gibi, Hıristiyan dünyasının Kapadokyalı Aziz Georgios’u gibi ejderha ile uÄŸraşır, ama o savaÅŸmaz, korkunç yaratığı duası ile yola getirir.

Ahi Evren, Anadolu Bacıları (Bacıyan-i Rum) örgütünün kurucusu Fatma Bacı’nın eÅŸidir. Anadolu’daki büyük bir kadın örgütlenmesi olan bu örgüt kadın erkek ayrımını kabul etmemiÅŸ kökleri Anadolu’nun binlerce yıllık anaerkil yapısına uzanan kadının gücünü tekrar hatırlatmıştır. Sufiler Anadolu’nun Ä°slam ile deÄŸiÅŸen yeni inanç sisteminde, dine farklı bir yorum getirerek kadını güçlü kılmışlardır. Kuran’da erkeklerin kadınlardan üstün olduÄŸu hakkındaki ayette bulunan erkek kelimesinin aslında er olduÄŸunu ve kadının da erlik mertebesine ulaÅŸabileceÄŸini söylemiÅŸlerdir. Fatma Bacı ve Hatun Ana, Hacı BektaÅŸi Veli tarafından sayılan ve sevilen insanlardır. Kadınların oluÅŸturduÄŸu bu birliÄŸin eski Türk geleneklerine pek uymadığı, aksine antik dönem kadınlarının (Amazonlar ve Bakkhalar) devamı niteliÄŸi taşıması, gerçeÄŸe daha yakın gözüküyor.

Türkler’in Anadolu halkları ile kültürel etkileÅŸimi, kaçınılmaz olarak ırksal bir kaynaÅŸmanın ürünüdür. Anadolu’daki büyük etnik grupların, özellikle Ermeniler, Rumlar ve Kürtler’in yüzyıllar boyu köylerde ve kentlerin bir çok mahallelerinde yerel deÄŸerlerini yitirmeden 20. yüzyıla kadar yaÅŸamaya devam ettikleri bilinmektedir. Ancak bu toplumların büyük bölümü Türkmen boylarının Anadolu’ya gelmeleri ile birlikte Ä°slamlaÅŸmışlardır. Son zamanlardaki bilimsel araÅŸtırmalar Anadolu’da yaÅŸayan Türklerin ırksal özelliklerinin, Orta Asya Türkleri’nden çok farklı olduÄŸunu göstermiÅŸtir. Gerek Selçuklu, gerekse Osmanlı dönemlerinde ulus olarak Türk kavramı kabul edilmemiÅŸ, hatta tersine bir aÅŸağılama unsuru olarak kullanılmıştır. Onlar daha çok Selçuklu veya Osmanlı olarak tanınmayı yeÄŸlemiÅŸlerdir. Ä°ktidarlarındaki saraylarda, Türk sözcüğü göçebe Türkmen toplulukları için aÅŸağılama amacıyla kullanılmıştır. Türklerin Anadolu’ya gelmesiyle Rumların da Anadolu’yu terk ettiÄŸi görüşü inandırıcı deÄŸildir. Bunun aksi olan Türkmenlerin Anadolu halkları içinde soy olarak eridiÄŸi görüşü de aynı ölçüde yanlıştır. Yerli halk Türkler’in gelmesi ile büyük oranda TürkleÅŸmiÅŸ ancak aynı zamanda çeÅŸitli etnik gruplar günümüze dek varlıklarını kısmen korumuÅŸlardır.

Özellikle Osmanlı Dönemi’nde Müslümanlarla Hıristiyanlar arasında yapılan evlilikler, hem devlet düzeyinde hem de halklar düzeyinde bütünleÅŸen bu yeni kimliÄŸin çatısını oluÅŸturmuÅŸ; Osmanlı’nın uluslaÅŸma sürecini hızlandırmıştır. RumlaÅŸma sürecinde Hıristiyanlığı benimsemiÅŸ olan yerli halklar, OsmanlılaÅŸma sürecinde de Ä°slam’ı benimsemiÅŸlerdir. Anadolu Hıristiyanları’nın kısa bir süreçten sonra Müslümanlığı benimsemelerinin ana nedenlerinden biri, kökleri binlerce yıla dayanan Anadolu kültürünü, Ortodoks bir süreçte baskı altında tutan eski rejimin yerine daha hoÅŸgörülü ve yerli halkların deÄŸerlerine daha yakın olan Alevi kimliÄŸi ile uzlaÅŸmalarıdır. Bu yeni din anlayışı Hıristiyanlık öncesi doÄŸaya dönük inanç biçimi ile örtüşmüş, dahası ona özündeki zenginlikleri katmıştı. Anadolu topraklarına ulaÅŸan Türk boyları ile Anadolu dışında yaÅŸayan Türkler arasında önemli farklılıklar oluÅŸmuÅŸtur. Anadolu’da kurulan Türk devletlerinin yapısı diÄŸer Hun, Uygur ve Göktürk devlet yapılarından farklıydı. Selçuklu ve Osmanlı devlet geleneÄŸi köklerini Orta Asya’dan çok, Anadolu’da daha evvel kurulan devlet geleneklerine dayandırıyordu. Ä°ran ve Bizans etkisi baskındı. Bu kültür ve uygarlık birikimi Türk devletlerinin yeni yapısının mayası olmuÅŸtu. Özellikle kamu hukuku, Bizans kamu hukuku ile benzerlikler taşımaktadır.

Kültürel anlamda sürekliliÄŸin en önemli kanıtı Anadolu’daki coÄŸrafi bölgelerin, kentlerin, ırmakların isimlerindeki ardıllıktır. Bu isimlerin çoÄŸunlunun kökleri 4.000 yıl öncesine dayanır. Anadolu’nun bir Roma Ãœlkesi haline geldiÄŸi dönemlere ve Araplar’dan alınan isimlerde bunlara eklenmiÅŸtir. TürkleÅŸme döneminde bu isimler küçük deÄŸiÅŸikliklerle devam etmiÅŸtir. Eski Helen dilindeki bazı sözcükler ve takılar Türkçe’ye aynı ÅŸekilde yansımıştır. Türkçe’nin yüzlerce yıl Anadolu’da egemen olması ile Rumca’ya da etkileri olmuÅŸtur. Bu ÅŸekilde, bir dil kaynaÅŸması oluÅŸmuÅŸtur. DoÄŸu Roma Ä°mparatorluÄŸu’nun baskıcı ve merkeziyetçi yönetim anlayışından bıkan kitleler, Türkmenlerin yönetiminde eskisine nazaran daha esnek bir anlayışla karşılaÅŸmışlar; imparatorluÄŸun baskısından yılan diÄŸer etnik kitleler ise yine aynı nedenlerle Türkmen idaresini benimsemiÅŸlerdir. Türklerle çok çabuk kaynaÅŸan yerli halklar yukarıda belirtilen ekonomik ve siyasi nedenlerden dolayı Müslümanlığı benimsemiÅŸler, geçmiÅŸteki binlerce yıllık kültürel zenginliklerini de Anadolu’nun bu yeni efendilerine benimsetmiÅŸlerdir. Anadolu’nun çeÅŸitli yerlerinde yöresel olarak toplu din deÄŸiÅŸtirmeleri olmuÅŸtur. Kars’ta, Samsun’da, Amasya’da, Aydın’da, Bolu’da, Aydın’da ve Girit’te topluca Ä°slam’ı seçen Rumlar, Ermeniler ve Gürcüler vardır. Anadolu tarihinde büyük bir eÅŸitlikçi ayaklanmaya neden olan Å�eyh Bedreddin’in de annesi bir Rum tekfurunun kızı idi.

Ortak mülkiyeti savunan görüşleri ile Anadolu’nun çeÅŸitli yerlerinde kitleleri etkileyen Å�eyh Bedreddin aynı zamanda felsefi boyutta da büyük bir düşünürdür. Ona göre doÄŸa ve tanrı bir bütündür. Madde ve ruhu birbirinden ayırmak olanaksızdır. Bütün dinlerin kaynağı birdir. Mehdi hiçbir zaman gelmeyecektir ve kıyamet olmayacaktır. Cennet ve cehennem bu dünyaya iliÅŸkin kavramlardır. Yeryüzündeki bütün mülkler ortak kullanılmalıdır ve herkesin malı olmalıdır ona göre. Bedreddin’den etkilenen Börklüce Mustafa Aydın dolaylarında, Tornak Kemal de Manisa dolaylarında Osmanlı’ya karşı ayaklanmışlardır. Bu ayaklanma, bin yılı aÅŸkın bir zaman önce, aynı bölgede Romalılara karşı yapılan eÅŸitlikçi Aristonikos ayaklanmasının bir tekrarıdır. Ama diÄŸeri gibi bu baÅŸkaldırı da kanlı bir ÅŸekilde bastırılmıştır. Å�eyh Bedreddin’in düşüncesi ayaklanmanın bastırılması ile yok olmadı. Daha sonraki yüzyıllarda da müritlerine rastlandı.

Osmanlı ekonomisini ayakta tutan gelirlerin azalması üzerine devlet halkların üzerindeki baskıları iyice arttırmaya baÅŸlamış ve dolayısıyla tepkiler de artmıştı. Celali ayaklanmaları bu tepkileri dile getirir. Osmanlı ordusu yüz binlerce insanı katleder ayaklanmayı bastırmak için. Bu iç savaÅŸ birçok sorunu da içinden çıkılmaz hale getirir. Anadolu erenlerinin temellerini kurduÄŸu devlet-halk barışıklığı ortadan kalkmaktaydı. Halk devlete küsmüştü artık. Ayrımcılığın boyutu Anadolu Selçuklu dönemini bile aÅŸmıştı. Alevi-Sünni ayrımı, Ä°stanbul-taÅŸra ayrımı, yerleÅŸik-göçebe ayrımı imparatorluÄŸu gitgide yıpratıyordu. Kırsal alan-kent dengesi bozulmuÅŸ, kısacası devlet ve halkın baÄŸları onarılamayacak ÅŸekilde kopmuÅŸtu. Ä°stanbul Anadolu’yu sömürüyordu.

17. yüzyıl Ä°stanbul’un Anadolu emeÄŸinin üzerinden ellerini biraz çektiÄŸi ve denetimi azalttığı yüzyıldır. Bu rahatlama Anadolu ÅŸehirlerinin güçlenmesine neden olur. Tımar sistemi ile topraÄŸa baÄŸlı nüfus kentlere akmaya baÅŸlamıştı. Ancak bu geliÅŸme halkları biraz soluklandırsa da çöküşü durduramamıştı. Tımar sisteminin çöküşü ve batıdaki Burjuva Devrimi karşısında Osmanlı acizdi ve sona yaklaşıyordu. Osmanlı etnik kimliklere karşı tavrını deÄŸiÅŸtirmiÅŸ, yeni dönemin koÅŸulları Anadolu halkları arasındaki baÄŸları da tamamen koparmıştı. Etnik kimliklerin yeni arayışlar içindeydiler. ÇeliÅŸkilerin artışı kimlik kaosunu içinden çıkılmaz hale getirmiÅŸti. Yeni kimlikler tarihsel süreklilik deÄŸerlerine önem vermiyordu. Bu binlerce yıl öncesine dayanan soylu baÄŸların arayışıydı. Bu arayışın sonuçları ağır ve trajik olacaktı. Yüzlerce yıl aÅŸağılanan Türk kimliÄŸi Anadolu’ya sindirilmeye çalışılıyor, Anadolu insanının kültürel kimliÄŸi uzak Asya ülkelerinde aranıyordu. Artık Anadolu köylerinden ut melodileri yükselmiyor, Ermeni kızla Türkmen delikanlının türküsü söylenmiyordu. Son yüzyılın baÅŸlarında bir kumandan Troya yakınlarında bir tepeden ufka bakıyordu. Düşündükleri henüz kazanılmamış büyük bir zaferin sonuçları deÄŸil, çok daha sonra yapacaklarıydı. Sarı saçları rüzgarda dalgalanırken keskin mavi gözleri Troya harabelerinden uÄŸuldayan sesin kaynağını arıyordu. Troya Savaşı bozgunundan binlerce yıl sonra Anadolu halkları batıdan gelen gemileri ilk kez yenmiÅŸlerdi. Hektor ayaÄŸa kalkmıştı. Ama asıl önemli olan, bundan sonra olacaklardı.

Tarihöncesi ve Etnografya Uluslararası Araştırma, Belgeleme ve Deneysel Arkeoloji Merkezi

Archeoluogo, geçen yüzyıl içinde ünlü arkeolog Paolo Orsi’nin Akdeniz NeolitiÄŸinin en önemli merkezlerinden biri olan Stentinello’yu ortaya çıkarttığı Siracusa’da (Sicilya) 21 Nisan 1999′da birkaç arkeolog ve arkeolojiye meraklı kiÅŸilerin gönüllü teÅŸebbüsleri ile kurulmuÅŸtur.
Kar amacı gütmeyen merkez, deneysel yöntemler ve etnoarkeolojik çalışmalarla tarihöncesi dönemlerde olduÄŸu kadar günümüzde yaÅŸayan “ilkel insanların” etnografyası ile ilgili araÅŸtırmaları da teÅŸvik etme ve sürdürme amacını gütmektedir.
Tarihöncesi dönemlerin kültür mirası ve yaÅŸayan geleneklerin uygulamalı deneysel yöntemler kullanarak öğrenilmesi, yorumlanması ve ortaya çıkartılması merkezin temel amacıdır. Bu amaçla, Archeoluogo’da tarihöncesi dönemi çeÅŸitli yönleri ile canlandırarak yaÅŸatabilmek için deneysel uygulamaların yapılabileceÄŸi bir yapılanmaya gidilmektedir. Burada arkeolojik yerleÅŸmeleri, dolayısıyla geçmiÅŸi anlamak ve daha saÄŸlıklı yorumlamak için gerekli olan bir baÅŸvuru kolleksiyonu oluÅŸturulmaya çalışılmaktadır. Merkez kendini bir tartışma ve öğrenme platformu olarak gördüğü için ÅŸu etkinliklerin yapılmasını öngörür : araşırma, kuramsal ve uygulamalı çalışmalar, laboratuvar analizleri, üç ayda bir yapılan konferans ve sempozyumlar.

Başta italyan ve Türk olmak üzere değişik ülkelerden araştırmacılar tarafından arkeolojik taş, kemik ve kil aletlerin üretim aşaması ve işlevlerini belirleyebilmek ve bunlarla ilgili arkeolojik yorumların daha sağlıklı yapılabilmesi için bir veri tabanı ve karşılaştırma malzemesi olabilecek bir kolleksiyon oluşturulmaya çalışılmaktadır.

Arkeolojik buluntuların üretim ve işlevini anlamak için geleneksel araştırma yöntemlerinin tartışılıp, tarihöncesi ve etnografik araştırmaya ilişkin bazı sorunları yeniden tanımlayacak etkinlikler düzenlenecektir. Bunlar arasında:

1- Paleolitik’ten Tunç Çağı’na kadarki yontmataÅŸ ve kemik aletlerin üretim teknolojisi

2- Çanak çömlek yapım ve bezemesi

3- Tarihöncesi sanatın uygulanma teknikleri

4- Tonut yapım teknikleri

5- Tayvan ve bitkilerin evcilleştirilmesi ile ilgili bazı sorunlar

6- Tahıl üretiminin aşamaları ve teknolojisi

7- Tarihöncesi dönemlerdeki doğal çevre ortamının ekolojik yöntemler ile araştırılması

Proje

Tarihöncesi ve Etnografya Uluslararası AraÅŸtırma, Belgeleme ve Deneysel Arkeoloji Merkezi (http://ferlisi.interfree.it) Sicilya’nın doÄŸusunda arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılan yapıların (Neolitik’ten Tunç Çağı’na kadar) rekonstrüksüyonu ile ilgili sorunlara çözüm getirmek için, Akdeniz çevresindeki yapı malzemeleri ve teknikleri üstüne bir çalışma baÅŸlatmıştır. Çalışma, gerek arkeolojik gerekse etnografik kaynaklardan bilgi toplamaya yöneliktir. Bu araÅŸtırmanın sorunları ve çözümleri için temel tartışma yeri web sayfaları olacaktır; böylece bilgi alışveriÅŸi ve düşünce üretme mümkün olan en geniÅŸ bir alana ulaÅŸabilecektir.

Amaç ve Etkinlikler

Amaç: Merkez, geçmiş toplumları anlamak amacı ile etnografik çalışmalar yapmak ve yetkin girişimlerde bulunarak eldeki verilerin belgelenmesi ve bilimsel yorumuna katkıda bulunarak teşvik eder. Bu amaçla dernek:

a-Deneysel arkeoloji, arkeometri incelemeleri ve etnografik araştırmaların yardımıyla geleneksel yöntemleri de içine alarak özel sorunların araştırılması amacıyla çalışma grupları oluşturmak;

b-Tarihöncesi SiT alanlarının araştırılması, korunması ve değerlendirilmesi amacıyla gelişme sürecindeki ülkelerle işbirliği yapmak. Böyle bir işbirliği amaca uygun olarak eğitilmiş gönüllü kişilerin gönderilmesi ile gerçekleştirilebilir;

c-Eğitim, arkeolojik yönlendirme ve mesleki formasyon çalışması sürdürmek üzere bir eğitim merkezi kurmak;

d-Oyun-eğitim çalışmaları (kille, simgesel betimlemelerle ve grafik-resim vb. yoluyla eski eserlerin reprodüksiyonu) aracılığıyla çocukları arkeolojiye yakınlaştırmak. Bu tür çalışmalar engelli çocuklara da yönelik olacaktır. Böylece karşılaştırma ve iletişim olanakları da yaratılacaktır;

e-Bu tür çalışmalarla, doğrudan ilgili tüm kişi ve kuruluşlar arasında belli sürelerle toplantı, seminer ve kongre düzenlemek;

f-Deneysel arkeoloji, arkeometri ve etnografya konusunda uluslararası bir kongre düzenlemek;

g-Akdeniz çevresindeki tarihöncesi yerleşim ve etnografik incelemelere öncelik tanıyan kamu ve özel kuruluşlarla her biçimde yararlı bilimsel görüş alışverişinde bulunmak;

h-Üyelerinin, aynı zamanda dernek dışındaki kişilerin yayınlanmaya değer nitelikteki çalışmalarına yer vermek amacıyla deneysel arkeoloji, arkeometri ve etnografik araştırma çalışmaları ve derneğin etkinlikleri üzerine bilimsel bir haber bülteni yayınlamak. Bu haber bültenine, özel monografik, duysal-görsel, multimedya, özel sorunlar ve farklı düzeydeki bilimsel sorunlar üstüne olan yayınları eklemek;

i-Tarihöncesi, arkeometri ve etnografya bilimlerini kapsayan bir kitaplık oluÅŸturmak ve geliÅŸtirmek; merkez’in amaçları doÄŸrultusunda ek bölüm ve arÅŸiv kurmak;

j-Arkeolojik malzemenin incelenmesi, çizimi ve fişlenmesi, restorasyonu, ilk insanların incelenmesi için etnografik çalışmaların kamu ve özel kuruluşların izniyle geçici ve sabit sergi gerçekleştirilmesi gibi özel çalışma alanlarını teşvik etmek;

k-Öğretim faaliyetlerinde bulunmak, öğretici laboratuar çalışması, deneysel arkeoloji faaliyeti, araştırma yöntemlerinin düzenlenmesi;

l-Üniversiteler, müzeler, denetim daireleri, yetkili denetçiler ve bu tüzüğe yakın ortak amaçların gerçekleşmesi doğrultusundaki çeşitli kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak;

m-Gereken her türlü araç-gereç ve donanımı satın almak

n-Bu tüzüğün konusunun araştırılması, gelişmesi ve kültürel-bilimsel temelde yaygınlaştırılmasına katkıda bulunacak doğrudan yada dolaylı her faaliyette bulunmak.

ÃœYELER

İtalyan ve yabancı kişiler bu tüzükte belirtilen ilkeleri kabul etmek koşulu ile derneğin üyesi olabilir. Üyeler, kamu ve özel dernek ve kuruluş temsilcileri üye meclisini oluşturur.

ÜYE KABULÜ

Adayın kendi dilekçesi üzerine kurucu kurulun kararıyla üye olunur. Üyelik dernek amaçlarına uymama, ölüm, istifa, aidatların ödeme tarihinin geciktirilmesi ve itaatsizlik sonucu düşer.

ÜYELERİN HAK ve GÖREVLERİ

Üyeler derneğin amaçlarının gerçekleşmesi için girişilen tüm etkinlik ve gösterilere etkin olarak katılmak, derneği desteklemek; derneğin yıllık toplantısına katılmak; yıllık aidat yoluyla derneğin kendi kendini parayla desteklemesi için katkıda bulunmakla yükümlüdür. Bu aidatın miktarı her yıl üyeler kurulu (yönetim kurulu) tarafından belirlenir. Üyeler, tarihöncesi ve etnografya araştırmalarına ilişkin yayınların telif haklarının bırakılması ile derneğin bir kitaplık oluşturmasına katkıda bulunma görevine sahiptir.

Archeoluogo’da her ilkbahar-sonbahar dönemlerinde deneysel arkeoloji ve Akdeniz arkeolojisi ile ilgili bilgileri geniÅŸletmek amacıyla teorik, deneysel ve laboratuar çalışmaları ile arkeolojik yerleÅŸmeleri içeren bir gezi programı uygulanmaktadır. 5 yaÅŸ üzerindeki herkese açık olan çalışmalar sırasında hem arkeoloji öğrenmek hem de günümüz teknolijisinden yararlanmadan tarihöncesi hayatı tekrar yaÅŸamak için zorluklara meydan okumanın (challenge) heyecanını yaÅŸayacaksınız. Küçük öğrenciler misafirperverlik, saygı, sevgi ve sorumluluk gibi deÄŸerlerin geliÅŸtirilmesini öğrenmektedir. Uluslararası toplantılarda ekip ve meslektaÅŸlar, öğrenciler birbirlerini geliÅŸtirmekte, uluslararası iliÅŸkilerin ve kültürel anlayışların deÄŸerini öğrenmektedir.

MESLEK TANIMI: İnsanın dünya üzerinde görülmesinden Ortaçağa kadar geçen süreç içinde insana ilişkin her türlü kalıntı ve buluntuyu, doğal çevre ile insan arasındaki ilişkileri, yüzey, sualtı araştırmaları ve kazılarla ortaya çıkaran, inceleyen, değerlendiren ve koruyan kişidir.

GÖREVLERİ:

* Eski çağlardan günümüze kalmış toprak veya su altındaki eserleri gün ışığına çıkarmak için kazılar yapar,

* Kazılardan elde edilen eserleri temizler,

* Parça eserlerin yapıştırılmasını (konservasyon), bakım-onarım ve restorasyonunu yapar,

* Eserlerin kaydını tutar, korunmasını sağlar ve halkın bilgisine sunar,

* Kültür Bakanlığında çalışması durumunda; kazılarda gözlemci olarak görevlendirilebilir,

* Korunması gereken kültür ve tabiat varlıklarını saptar ve kaydını tutar, bunlara yönelik koruma ve restorasyonlar konusunda kararlar çıkarılmasını sağlar,

* Çevresindeki antik kentlerin (ören yerlerinin) belirli aralıklarla denetimini yapar,

* Müzelerde çalışanlar koleksiyoncuların denetimini yapar.

KULLANILAN ALET ve MAKÄ°NALAR:

* Spatula (ucu sivri küçük mala), kazma, kürek, el arabası, keski, su terazisi, fırça, süpürge, fotoğraf makinesi, metre, ölçüm, çizim araç-gereçleri, kimyasal maddeler, sondaj aletleri.

MESLE�İN GEREKTİRDİ�İ ÖZELLİKLER

Arkeolog olmak isteyenlerin;

* Tarih ve kültür konularına meraklı ve bu alanlarda başarılı,

* Açık havada çalışma yapmaktan hoşlanan,

* İyi bir gözlemci ve araştırıcı,

* Bedence saÄŸlam,

* Normalin üstünde genel yeteneğe ve özellikle sözel düşünme ve neden-sonuç ilişkisini ortaya çıkarabilme gücüne sahip kimseler olmaları gerekir.

ÇALI�MA ORTAMI ve KO�ULLARI:

Arkeologlar görevlerine göre değişik ortamlarda çalışırlar. Araştırma yapan arkeologlar, çoğunlukla okuyarak, yazarak görev yaparlar, yaz aylarında kazı çalışmalarını açık havada yürütürler. Müzelerde çalışanlar için çalışma ortamı temiz ve sessizdir. Bir kazıda ilginç bir parçanın bulunması ve ait olduğu dönemin belirlenmesi uzun ve zahmetli bir çaba sonucunda gerçekleşir ve bu durum kişiye büyük bir mutluluk verir. Arkeologlar, eski çağ tarihçisi, heykeltıraş, mimar, topoğraf, teknik ressam, fotoğrafçı, epigraf (yazıt okuyan kişi) gibi meslek elemanlarıyla sürekli iletişim halinde çalışırlar.

ÇALI�MA ALANLARI ve İ� BULMA OLANAKLARI:

* Arkeologların çalıştıkları kuruluÅŸlar; üniversiteler (öğretim görevlisi veya araÅŸtırmacı olarak), Müzeler ve Anıtlar Genel Müdürlüğü’ne baÄŸlı çeÅŸitli müzeler, kültür ve tabiat varlıklarını koruma kurulları, özel müzeler, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Maden Tetkik Arama Enstitüsüdür

MESLEK E�İTİMİNİN VERİLDİ�İ YERLER:

Ãœlkemizde halen Akdeniz, Anadolu, Atatürk, Dicle, Mersin, Çanakkale On Sekiz Mart, Selçuk ve Trakya Ãœniversitelerinde sadece Klasik Arkeoloji Anabilim dalında; Hacettepe Ãœniversitesinde Protohistorya ve Ön Asya Arkeolojisi Anabilim dalında; Ege Ãœniversitesinde Klasik Arkeoloji, Protohistorya ve Ön Asya Arkeolojisi Anabilim dallarında; Ankara ve Ä°stanbul Ãœniversitesinde de her üç anabilim dalında (Klasik Arkeoloji, Protohistorya ve Ön Asya Arkeolojisi) eÄŸitim verilmektedir. Bilkent Ãœniversitesinde ise Arkeoloji ve Sanat Tarihi olarak iki bölüm birleÅŸtirilmiÅŸtir. Ä°lgili bölümlere liseden sonra Öğrenci Seçme ve YerleÅŸtirme Sınavı (ÖSYS) ve “Türkçe-Sosyal (TS)” puanı ile girilebilir.

E�İTİMİN SÜRESİ ve İÇERİ�İ:

Mesleğin eğitim süresi 4 yıldır.

Arkeoloji alanında eğitim veren anabilim dallarının birinci sınıfında, temel kavramlar ve terimler öğretilmektedir. Arkeoloji alanında eğitim veren bu anabilim dallarının birinci sınıfında temel kavramlar ve terimler öğretildikten sonra diğer sınıflarda her anabilim dalı kendi konusu çerçevesinde insanlığın sosyo-kültürel yapısını ve kültür ortam ilişkilerini işler.

Klasik arkeolojide Yunanca ve Latince öğretilmektedir. Dönem özelliklerinin incelendiği heykel, seramik, mimari, tarihi coğrafya vb. dersler verilmektedir.

MESLEKTE Ä°LERLEME:

* Lisans eğitimini tamamlayan kişiler üniversitelerde görev almak isterlerse araştırma görevlisi sınavında başarılı olmaları gerekir. Bu şekilde göreve başlayan kişiler doktora derecesi aldıktan ve gerekli çalışmaları tamamladıktan sonra yardımcı doçent, doçent ve profesör olarak meslekte ilerleyebilirler.

* Meslek elemanları belli bir alanda uzmanlaşabilirler. Bunlar; eski tunç çağı eserleri, konservatör (yarım eserlerin yapıştırılması), sikke (numismat), arkaik dönem heykeltıraşlığı, helenistik çağ mimarisi, seramik, vb. alanlardır.

Benzer Meslekler: Sanat tarihçisi, tarihçi.

BURS, KREDÄ° ve ÃœCRET DURUMU:

* Öğrenciler üniversitelerin veya müzelerin yaz aylarında yapmış olduğu kazılara katılırlarsa asgari ücret seviyesinde ücret alabilirler.

* Å�artları uyan öğrenciler Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu’nun saÄŸlamış olduÄŸu kredi ve yurt hizmetlerinden yararlanabilmektedirler. ÇeÅŸitli kurum ve kuruluÅŸlarca baÅŸarılı öğrencilere karşılıksız veya mecburi hizmet karşılığı verilen burs olanağı da vardır.

- Eğitim sonrası teknik hizmetler sınıfında göreve başlarlarsa asgari ücretin 3-3,5 katı dolayında maaş almaktadırlar.

Arkeoloji bir bilim dalı olarak, XIX. yüzyıldan beri kendi içinde tarihsel geliÅŸim ve deÄŸiÅŸim geçirerek, diÄŸer bilim dalları arasında yerini almıştır. Eski toplumların bütün yapıp etmeleri (beslenme tarzları, ürettikleri ürünler, savaÅŸları…) maddi kalıntıları, maddi kalıntılara baÄŸlı olarak iliÅŸkileri… vb. arkeolojinin konusunu oluÅŸturur. Bu yüzden arkeolojinin uÄŸraÅŸtığı, ele aldığı bütün sorular ve sorunlara “arkeolojik metin” diyebiliriz.

O halde öncelikle arkeolojik bir metnin yorumlanmasının ne olup olmadığı ve arkeolojik yorumlamanın niteliğini incelememiz gerekiyor.

Arkeologun arkeolojik metinle arasındaki tarihsel uçurumun varlığı, yorumu kaçınılmaz bir hale getirir. Ama hemen belirtmemiz gerekir ki; yorum sadece tamamlanmamış parçaları tamamlamak için yapılan bir uygulama deÄŸildir. Yorum; arkeolojik metni anlamlandıran, metnin konuÅŸmasına kulak veren ve ona katılan bir uygulamadır. Öte yandan en betimleyici, iÅŸlevsel açıklamalar bile belirli bir zihinsel iÅŸlemden (çeviri, analoji, düzenleme, sınıflama…) geçtiÄŸinden dolayı yorumlamanın kaçınılmaz olduÄŸu söylenebilir. Yorumlamada bizim “görme ve algılama” biçimimiz, yargılarımız önemli rol oynar. Böylelikle yorumlamanın epistemolojik yönüne deÄŸinmiÅŸ oluruz. Yorumun kendine ait iÅŸleyiÅŸi ve yasası vardır. Bir arkeolojik metne uygulanırken de bunlar iÅŸlemeye devam eder. ÖrneÄŸin; bir çanak-çömlek parçası bulduÄŸumuzda bunun öküzlere takılıp toprağı eÅŸmekte kullanıldığını söyleyemeyiz.(1)

Arkeolojik yorumlamayı eşsüremli ve artsüremli yorumlama olarak inceleyebiliriz. Eşsüremli yorumlama; içine betimlemeyi-açıklamayı da alarak arkeolojik buluntu öğelerin kendi içinde gelişimsel, değişimsel ve ilişkisel düzeylerini yorumlama uygulamasıdır. Artsüremli yorumlama ise; arkeolojik bir metnin yöntembilimsel-kuramsal olarak diğer bilim dallarının yardımıyla yorumlamaya girişme çabasıdır. Bugün jeomorfolojiden antropolojiye kadar birçok bilim dalları arkeolojiye yardım etmekte. Tüm bu bilim dallarının yardımından elde edilmeye çalışılan amaçsa, arkeologun arkeolojik bir metni daha sağlam verilerle yorumlamaya girişmesi olabilir.

Yoruma bir katkı saÄŸlayabileceÄŸini düşündüğümüz dilin tanıklığına deÄŸinelim: Ferdinand de Saussure, dilin, insanbilime, tarihöncesi bilimine pek de aydınlatıcı bilgiler saÄŸladığına inanmaz: “…Dil ortaklığına bakarak kan birliÄŸi bulunduÄŸu sonucuna varılabileceÄŸi, bir dil ailesinin insanbilimsel bir aileye denk düştüğünü sanmak yanılgı olur…”

Farklı toplumların aynı dili konuÅŸtukları, farklı dillerin aynı toplum içinde konuÅŸulduÄŸu tarihsel bir olgu olarak gözlemlenebilir. Ayrıca dilin türsel özelliÄŸi olan morfo-sentaksına bakarak, toplumun nesneleri düzenleyiÅŸ biçimini ve sıralayışını öğrenemeyiz. Latince, Grekçe gibi belirli bir söz dizim kuralı olmayan dilleri konuÅŸan toplumların, nesneleri geliÅŸigüzel düzenlediÄŸini, nesnelerin geliÅŸimsel ve deÄŸiÅŸimsel durumlarının bu yönde ilerlediÄŸini söyleyemeyiz. Dil söz konusu olduÄŸunda paradoks gibi görünen durumlar ortaya çıkar. Mircea Eliede eski toplumlarda Ãœretim araç ve gereçlerinin kullanımını kısaca nesnelere iliÅŸkin tutumun “mitler” aracılığıyla yani dil sayesinde aktarıldığını söyler. aynı biçimde Vladimir Propp folklorun gerçeklikten kaynaklandığını ve bir “gerçek” olduÄŸunu belirtir. Dil belirli bir yoruma ulaÅŸtığında nesnelere iliÅŸkin tutum ve davranışın aktarıcısı olur. Gerçekten de bugünkü tüketim mantığımızın, nesnelere bakış açımızı deÄŸiÅŸtirmediÄŸini söylemek saçma olurdu. Tüm bunlardan çıkan sonuç; arkeolojik bir metnin çok bilinmeyenli denklem gibi olduÄŸu, konuya nasıl bakarsak bakalım bazı öğelerin karanlıkta kaldığını söyleyebiliriz. Zaten arkeoloji bu karanlık noktaları aydınlatmak için kazmıyor mu?

Hans George Gadamer’in hayatı boyunca cevap aradığı “Bir metni anlamak ne demektir?” sorusunu, biz “Bir arkeolojik metni anlamak ne demektir?” ÅŸeklinde tekrar sorabiliriz. Soruya baÅŸladığımız yer, arkeolojinin topraÄŸa ilk çapa vurduÄŸu yerle aynı.

1. NEOKLASİZM (YENİ KLASİKÇİLİK)

Barok ve Rokoko akımlarına tepki olarak, 18. yüzyılın ikinci yarısında tüm
Avrupa’yı etkisi altına alan bir sanat anlayışı ve tarzıdır. Bu yüzyılın en önemli
toplumsal olayı Fransız Devrimi’ dir. Devrim, Yunan ve Roma şehir devletlerinde
görülen demokrasiyi, Avrupa’ya uzun bir dönem sonrasında ancak bu yüzyılda
taşıyabilmiştir. Neoklasik resim : Yeni tarzın teknik özellikleri, ışığın getirdiği etkilerden uzak,
perspektif ve derinlik aramayan, arka plana ağırlık veren -keskinleşen- çizgilerdir.
Bu akımın en büyük ustası Jacques Louis David’dir.

Neoklâsik akımın en etkili olduğu alan mimarlıktır (Resim2).
italyan mimar Andrea Palladio (Palladiyo) Neoklâsik mimarînin temellerini atmıştır.
Vicenza’da ki Villa Rotondo(1550-1551) (Resim 1),
Maser’ deki Villa Barbaro (1555-1559) mimarın bu tarzını en iyi yansıtan yapılarındandır.
Bu dönemin diğer mimarları:
italya’da Bianchi(Biyanki), Luigi della Canonica(Luici della Kanonika);
Fransa’da Pierre François Leonard Fontaine(Fonten), Armond
Raimond(Remon); ingiltere’de John Nash (Con Ne.), Robert Adam(Rabırt)

Neoklâsik tarzda heykel üreten sanatçı Yunan ve Roma heykellerini
kendine örnek olarak almış, Yunan ve Roma heykeltıraşlarının çok
sevdiği beyaz mermerle benzer tarzda yeni eserler yapmıştır.
italyan heykeltıra. Antonio Canova (Kanova) (1757-1852)’nın,
Napolyon’un kız kardeşi Pauline Borghese’nin heykeli (Resim 3)
modelin saçına ve duruşuna kadar tam bir klâsik heykeldir.
Dönemin heykeltırşlarını etkileyen Canova dışında, Alman Gotfried Schadow
(şadov) (1764-1850),ingiliz John Flaxman (Fleksm›n)(1755-1826),
Danimarkalı heykeltıraş Bertel Thorwaldsen (Torvaldsen) (1770- 1844) de bu tarz heykeller yapmıştır.

Bu dönemde yapılan resimlerin konusunu, tarihsel olaylar oluşturmuştur.
Ayrıca Yunan mitolojisi de Neoklâsik tarzda yapılan resimlerde sıklıkla işlenmiştir.
Neoklâsik resmin en önemli sanatçısı Fransız Jacques Louis David(Jak Lui David)(1748-1825)’dir.
Fransız Devrimi öncesindeki yeni cumhuriyetçi düşüncelerini tuvaline aktarmaya çalıştığı Horas Kardeşlerin Yemini,
Marat’ın Öldürülmesi, Paris ve Helen’in Aşkları, Sabinler’in Kaçırılışı,
Napolyon portreleri ve Madam Vernicac (Resim 4) ressamın eserlerindendir.
Bu dönemin diğer ünlü ressamı David’in öğrencisi Jean Dominique Ingres (1780-1867)’tir.
Zeus ve Thetis, Büyük Odalık ve Kaynak sanatçının resimlerindendir.

2. ROMANTÄ°ZM

19.yüzyıl, sanatı ve toplumu değişime uğratacak önemli toplumsal olaylara
sahne olmuştur. 1830, 1848 ayaklanmaları, 1870 savaşı, 1789 Fransız Devrimi,
gelişmekte olan sanayinin neden olmaya başladığı bunalımlar, bu dönemdeki
toplumsal olayların en belirginleridir.
18.yüzyılın sonlarında doğan Romantizm güzel sanatlar alanında ünlü
sanatçılar yetiştirmiştir. Bu akımın en önemli sanatçıları Fransisko Goya, Teodore Gericault, Eugene Delacroix’tir.

Romantik sanat duyguyu temel alır sanatçı doğrudan kendisine yönelmiştir, güzellik yerine ifadeyi ön plânda tutar.

Duyguları, iç dünyası, kendi gücü onun tek kaynağıdır. Bu akımda sanatçının bireysel olarak kendini yorumlaması,
kişiliğinin duygusal yanını en iyi biçimde anlatabilmesi onun başarısıdır.
Sonbahar ve gece bu sanatın işlediği konular arasında yer alır.

Fransa’da Romantik resim Eugene Delacroix (Öjen Dölakruva, 1798-1863)
ile ileri bir düzeye ulaşmıştır. Sanatçı Neoklâsisist tarzdaki sağlam çizgi ve desen
resmine karşılık, rengi ön plâna çıkaran, daha çok dönemin siyasî yapısına ışık tutan
tarihi konulu resimler çalışmıştır. 1830 ayaklanmasını hatırlatan Halka Önderlik
Eden Özgürlük tablosunda (Resim5) Fransız halkının her kesiminden kadın ve
erkeği yürüyüş halinde resimlemişitir. Resimde özgürlüğü temsil eden yarı çıplak bir
kadın dikkati çeker. Dante’nin Kayığı, Mezarcı ve Hamlet, Cezayirli Kadınlar,
Yahudi Düğünü, Aslan Avı, Chopin ve kendi portreleri sanatçının
çalışmalarındandır.
Alman Romantik resim sanatı Caspar David Friedrich (Fredrik) (1774-1840)
ile kendini sanat dünyasına tanıtır. Sanatçı genelde dağları,ormanları, Kuzey Denizi
kıyılarını, ilkbahar ve sonbaharı, güneşin doğuş ve batış anını, gökkuşağı ve
kayalıkları resimlemiştir. Resimlerinde doğa birinci, figürler ise ikinci plândadır.
Deniz Üzerinde Ayın Doğuşu sanatçının ünlü bir yapıtıdır. Meşe Ormanındaki
Manastır, Dağ Manzaraları, Sabah Işığı, Rugen’deki Beyaz Kayalar
(Resim 6) diÄŸer eserlerindendir.

Ä°spanyol Romantiklerinden
Francisco Goya(1746-1828) saray
ressamı olmasına kaşın, döneminin
bütün olumsuzluklarını resimlerinde
eleştirmiştir. İhtilâl döneminin
büyük sanatçısı, klâsik anlayışın sert
çizgili, ideal tiplerinin aksine, rengi
ön planda tutan romantik fırçasını
sıklıkla kullanmıştır. Sokak Savaşçı
larının Kurşuna Dizilmesi, Çıplak
ve Giyinik Maya, (Resim 7)
şemsiye eserlerinden bazılarıdır.

İngiliz Romantik ressamları
nın en önemlisi William
Turner(1775-1851)’dir. Daha çok
manzara çalışan sanatçının resimlerinde
tren dumanları, denizin sisi içinde
kadırgalar, ışığın dağıttığı görünümler,
batan güneşin altında romantik bir
tarzla verilmiÅŸtir (Resim 8).

3. REALİZM (GERÇEKÇİLİK)

19. yüzyılın ortalarına doğru Fransa’da ortaya çıkan bu akım, günlük yaşam ve sorunlarını olduğu gibi, özelikle resim ve heykelde biçimleyen bir anlayıştır. Avrupa sanatına Rönesans ile birlikte giren bu anlayış 20.yüzyılın başına kadar etkilerini sürdürmüştür. Akım, manzara ve tarihî tabloların yerine yaşanan gerçeği, köylü ve işçilerin yaşamlarına ilişkin kesitleri tuvale aktarır.

En önemli özelliği, gerçek olanı, gözle görülüp elle tutulanı tıpkı bir ayna gibi ifade etmesidir. Realist sanatçı Courbert “ Ben hiç melek resmi yapmadım, çünkü hiç melek görmedim� demektedir. Realist akımın izleyicileri, bir sanatçının zengin ve görkemli dünyasını tasvir etmek yerine dünya gerçeklerini gözler önüne sermişlerdir. Bu akımın öncüleri Courbert, Corot, Millet ve Honore Daumier’dir.

Fransız ressam Gustave Courbet (Kurbe,1819-1877) realizmin babası sayılır.Sanatçı, Taş Kırıcılar tablosunda eski elbiseler içinde yüzleri güneşten yanmış, elleri çalışmaktan sertleşmiş iki emekçiyi bütün gerçekçiliğiyle göstermiştir. Fırtınadan Sonra Etratet Kayalıkları adlı tablosu daha çok İzlenimci etkiler içerir (Resim 9). Jean FrancoisMillet (Mile, 1818-1875) de Başak Toplayan Kadınlar adl eserinde üç köylü kadını hasattan geri kalanları toplarken, benzer bir tarzda resimlemiştir(Resim 10). Fransa’da Realizmin öncülerinden biri de Honore Dauimer (Domye,1810-1879) olmuştur. Karikatür sanatının önemli ismi olan sanatçının resimlerinde mahkeme salonu, tiyatro ve sirkten alınma sahneler realist bir tarzda resimlenmiştir.

YUNAN SANATI

Mimari

Yunan mimarisinin ortaya koyduğu en önemli yapı tipi tapınaklardır. Tapınaklar tanrının evidir. Dor Nizamı(Anadolu’da, Dor Nizamında yapılan tapınaklara bir örnek Assos’taki Athena tapınağıdır) , İyon Nizamı(Efes Artemis tapınağı), Korint Nizamı(Silifke civarında Uzunburç’ta bulunan Zeus Tapınağı) olarak bölümler halinde incelenir.

Heykeltraşlık:

1.Arkaik Dönem (7.yy) : Mısır ve Mezopotamya sanatının etkileri görülür. Frontal duruş devam etmektedir. Eller yumruk halinde aşağıya sarkıtılmıştır. Adaleler kabarık bir haldedir. Vücut tamamen çıplaktır. (örn. Delfi’de bulunan atlet heykeli)

2.Klasik Dönem (5. ve 4. yy): Vücut ağırlığının iki ayağa eşit olarak dağıtılması yerine ağırlık bir bacağa bindirilmiş ve böylece bünye düz bir hat yerine eğri bir hat çizerek daha gerçekçi bir görünüm kazanmıştır.(örn. Miron’un disk atan heykeli)

3.Hellenistik Dönem (M.Ö. 330-30) : Heykellerdeki tanrısal ifade ortadan kalkmştır. İnsan duyguları ve karakteri ana konu olmuştur. İdeal insan yerini sıradan insanlara bırakmıştır.(örn. Laakoon ve oğulları heykeli)

ROMA SANATI

Bu dönemde Tapınaklar,Forum,Bazilika gibi mimari kuruluşlar vardır. Amfitiyatrolar, hamamlar, stadyum, hipodromlar sosyal hayatı canlandırmıştır.
Romalılar Etrüsk yapı tekniği ve kireç harcı kullanarak kemer ve kubbe tekniklerini geliştirmiş ve bunlarla geniş mekanlı binaların üstünü kolaylıkla örtmüşlerdir. Roma’da M.S. 80’de yapılan Colloseum, Pantheon Tapınağı, Pompei’deki evler bu dönemin başlıca yapıtlarıdır. Heykellerinde ve kabartmalarında dini konular ağırlıktadır.

ERKEN HRÄ°STÄ°YAN VE BÄ°ZANS SANATI

Bizans Sanatı , Roma İmparatorluğu’ndaki siyasal değişikliklerin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Büyük ölçüde Roma Sanatı ile ilişkili bir sanat olmuştur. Hristiyanlığın yasak olduğu yıllarda dini ibadetlerini gerçekleştirmek için katakomplar yapmışlardır. Burada sembolik bir sanat vardır. Erken Hristiyan Sanatının gelişmesinde en önemli bölge Kapadokya bölgesidir. Bu alandaki kaya mezarlarında birçok resime rastlanır. Bizans Sanatı’nın dönemleri:

1.Erken Bizans Dönemi : 5. yy sonundan 726 yılına kadar devam eder. Bu dönemde Hellenistik ve Roma sanatı özellikleri Bizans sanatı üzerinde etkili olmuştur.

2.İkonoklaşma Dönemi : (726-842) Bu dönemde tasvir yasağı vardır.

3.Orta Bizans Sanatı : (842-1204) Bizans sanatının kendine özgü karakterini bulduğu dönemdir. İslam uygarlığı ile beraber, ilkçağın bilgi ve doğunun sanat zevkinin egemen kıldıkları bir dönemdir.

4.Son Dönem : 1261’den 1453’e kadarki son eserlerin verildiği dönemdir.

ANADOLU SANATI

1-HÄ°TÄ°T SANATI

Yakındoğu tarihinin Mezopotamya dışında en büyük kültürünü kurmuşlardır(M.Ö. 2000) Merkezleri Hattuşaş’tır . Korunma amacıyla yapılan surlar, kente girişi sağlayan kapılar yapılmıştır. Kapıların altında � Potern� denilen yeraltı yeraltı geçitleri bulunmaktadır.

2-FRÄ°G SANATI

Merkezleri Polatlı yakınlarında Gordiondur (M.Ö. 8.yy). Megaron planlı (bir giriş holü ve bunu izleyen büyük salondan oluşan yapı) yapılar en fazla kullandıkları mimari yapı tipidir. Kaya mezarlarının yanısıra tümülüsler (toprak yığması ile oluşan yapay tepelerden meydana gelen mezar) aynı ölçüde önemlidir.

3-LÄ°DYA SANATI

Merkezleri Sard’dır (M.Ö.2000). Lidya tümülüsleri taştan yapılan bir mezar odası ve buraya dıştan ulaştırılan yollar bakımından Frigya tümülüsünden ayrılır. Lidya Sanatında küçük el sanatları yaygındır. Lidya seramikleri biçim yönünden Yunan Seramiği’nden etkilenmiştir. Fildişi oymacılığı ve altın işçiliği ön sıralarda yeralır.

4-URARTU SANATI

Başkentleri Tuşpa (Van) dır (M.Ö. 9-6.yy). Saraylar, tapınaklar, kuleler ve benzeri eserler vermişlerdir.

ÖN ASYA UYGARLIKLARI

1-MISIR SANATI

Eski Krallık (M.Ö. 3000-2100)
Orta Krallık (M.Ö. 2100-1560)
Yeni Krallık (M.Ö. 1560-715)
Geç Dönem (M.Ö. 715-332)

Eski Krallık döneminde mezarlar basit odalar şeklindedir. Tuğla duvarlar ahşap ile kaplıdır. Bunların üzerinde asıl lahdin bulunduğu yer kirişlerle örtülür. Mezar odası ve tören yeri toprağın oldukça altındadır. Buraya genellikle ölü heykelleri konulur. Bu gelenek ölünün mumyalanması kadar önemlidir. Mezar odasının ve tören yerinin toprak altında olmasına rağmen, toprak üzerinde, kenarları eğimli dikdörtgen planlı bir yapı yer almaktadır. ‘Mastaba’ adı verilen bu düzenleme ile birlikte piramitlere geçişin ilk adımı atılmış olur.

Mısır Mimarisi’nde Piramitler:

Keops, Kefren, Mikerinos piramitleri ile görkemli sfenks aynı döneme aittir. Bu eserler Gize Ovası üzerindedir ve Mısır’ın sembolü olarak kabul edilir.

Resim Sanatı :

Konu olarak, cenaze törenleri ve diğer dini gelenekler işlenmiştir. Bunların dışında hükümdara hediye sunuşlar, tarlalarda çalışan insanlar gibi değişik ve güncel konulara yer verilmiştir. Boya olarak, topraktan elde edilen doğal renkler; fırça olarakda ucundan püsküller çıkana kadar çiğnenmiş kamış kullanılırdı. Figürlerde, yüz profilden, gözler önden görülürmüşcesine yapılırdı. Vücutta, omuzlar kalçaya kadar cepheden, bacaklar ise profilden verilirdi.

2-MEZOPOTAMYA SANATI

Dicle ve Fırat nehirleri arası bölgeye verilen isimdir, iki nehir arası anlamına gelir. Sümerler astronomi ile yakından ilgilenmişlerdir. Yüksek tapınakları dini işlevinden ayrı olarak rasathane aracı olarak ta kullanulmıştır. Mısır piramitleri ile aynı dönemde yapılan bu kule-tapınaklar arasında birtakım benzerlikler vardır.
Heykellerinde, çoğunlukla ellerini göğsünün üstünde kavuşturmuş, tüylü bir kürk giymiş, tapınan insan figürleri tasvir edilmiştir. Kabarma konularında dönemin politik olaylarına yer verilmiştir.

Avrupa’nın birçok yerinde mağaralarda bu döneme ait resimler bulunmaktadır. Örnek olarak Fransa’da Lascaux Mağarası, İspanya’da Altamira mağarası sayılabilir.

Anadolu’da Paleolitik Çağ’da yerleşim yerleri : Antalya Beldibi, Karain, Belbaşı, Öküzini, Adıyaman Palanlı, mağaraları v.b.

2-MEZOLİTİK ÇA�:

Paleolitik Çağ’dan büyük farklılık göstermez. Paleolitik Çağ ile Neolitik Çağ arasında bir geçiş dönemidir. Bu çağın en özgün buluntuları ‘mikrolit’ diye adlandırılan çakmaktaşından yapılmış geometrik biçimli minik aletlerdir. Anadolu’da Mezolitik Çağ’da, Samsun Tekkeköy, Antalya Beldibi ve belbaşı kaya sığınaklarına rastlanmıştır.

3-NEOLİTİK ÇA�:

Yeni Taş veya Cilalı Taş Devri olarakda anılır. İlk üretim ve mağara dışında ilk köy yerleşimi başlamıştır. Yine bu çağda göçebeliğin yerini tarım ve hayvancılık almıştır. Anadolu’da Söğüt Tarlası-Urfa, Çatalhöyük-Konya, Hacılar-Burdur, Köşkhöyük-Niğde bu çağın önemli yerleşim merkezleridir.

4-KALKOLİTİK ÇA�:

Avcılığa olan ilgi azalmış, mağara duvarlarına yapılan avcılıkla ilgili duvar resimleri önemini kaybetmiş ve giderek ortadan kalkmıştır. Bu dönemde genellikle çeşitli çanak-çömlekler üzerine geometrik bezemeler biçiminde resim yapılmıştır. Anadolu’da Beyce Sultan-Çivril,Denizli , Fikirtepe-İstanbul, İkiztepe-Samsun ve Kumtepe-Çanakkale bu dönemin önemli merkezlerindendir.

5-MADEN ÇA�I:

Maden Çağı dört kısımda incelenir:

Eski Tunç (M.Ö. 3000-2000)
Orta Tunç (M.Ö. 2000-1500)
Son Tunç (M.Ö. 1500-1000)
Demir Çağı (M.Ö. 1000)

Bu dönemde taş aletler yerlerini parlak perdahlı, yüzleri, kulpları, yiv biçimindeki bezemeleriyle madeni kapların taklit edildiği çanak çömleğe bırakmıştır. Anadolu’nun Maden Çağı, Orta Tunç döneminde itibaren tarih çağlarına girer. Bu çağdaki yerleşim alanları, güneyde Çukurova ve Amik bölgesinde, batıda Troia (Truva) çevresinde, İç Anadolu’da Ahlatlıbel, Polatlı-Gordion, Alişar, Alacahöyük ve Kültepe’de ağırlıklı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Primitif halklarda görülen resimlerin özellikleri :

- Buzul Çağı’nın mağara içlerinde yapılmış olan hayvan resimleri, bu halklarda açık havadaki kayaların üzerine çizilmeye başlanmıştır. Ancak bu kez Buzul Çağı’ndaki gibi yalnız hayvan değil, insan resimlerinin yapılması da söz konusudur.ayrıca bu resimler, Buzul Çağı’nın tek tek yapılmış olan hayvan resimleri de değildir. İnsan ve hayvan , bir konu çerçevesinde bir arada resmedilmiştir. Yalnız konuya tahsis edilmiş belirli bir yüzey düşünülmemiş, konu herhangi bir yüzeyin, bir parçasına işlenmiştir.

- Buzul Çağı’nın hayvan resimlerini karakteri, hayvanın göz önünde teşekkül eden optik görüntüsünde idi. İşte bu optik görüntü, hayvan resimleri için aynı kalmakta, fakat insan , şematik ve çizgi halinde gösterilmekteydi. Yani insan resmi, hayvan resmi gibi optik görüntünün gözdeki yansımasına göre değil, uzuvlarının idrak durumuna göre biçimlendiriliyordu. Demek ki insanın uzuvlarını idrak edip etmemesine göre, yapısal olarak uzuvların yan yana sıralandırılması söz konusu oluyordu.

- Mağara çağının birbirlerini kesen ve birbirleri üzerine resmedilmiş olan figürleri bu kez birbirini kesmeyen fakat birbirleri ile ilişkili olarak, bu konu çevresinde toplanıyorlardı.

- Cinsel uzuvların özellikle belirtilmesi, ilk kez primitif halklarda görülüyor.
- İnsan figürlerinin iç formları belirtilmiyor. Figürler bir gölge resim halinde gösteriliyor.
- Ä°nsan başı önceleri gövde ve baÅŸa oranla, çok büyük resmediliyor. Sonraları ise başın oransız olarak büyüdüğü görülüyor. Bu dönem Buzul Çağı’ndan sonra ilk köylerin doÄŸduÄŸu sırada gözlemleniyor. – Resimlerde av ve savaÅŸ sahneleri , hayvan sürüleri, dini danslar konu olarak ele alınıyor. Yer yer tek bir hayvanın da resmedildiÄŸi görülüyor.

Primitif halklar, devlet kurar kurmaz, siteler halinde yaşamaya başlıyorlar. İşte tunçun işlenmesi ve yazının keşfi de bu sıralara rastlıyor. Demek ki site ile tarih başlıyor. Böylece insanlığın yeni ihtiyaçları sanatta anıtsal nitelikli taş yapılara, heykellere biçim veriyor. Bu önemli oluşum sonucu, sanatta ‘arkaik üslup’ dediğimiz üslupta eserlerin doğması mümkün olmuştur. Arkaik üslup, anıtsal sanatların ilk aşaması olarak kabul edilir. Arkaik üslup özellikleri, her işi yapan köy insanı yerine, herkesin iş bölümü yüzünden ayrı bir meslek sahibi olduğu toplum ortamında oluşudur. Bu nedenle belli bir teknik yetkinlik, arkaik üsluplu eserin önemli bir isteği olarak belirmiştir. Ölçü birimlerinin tespiti de bu devrede görülür. Geometrik ve matematik ölçüler, yapıda geçerli olur. İş bölümü yüzünden sanatçı, kendi alanında yeterince çalışmış, sanat eserinin vasat el işinden farklarını anlamıştır. Daima kendi alanında çalıştığından, yeni gözlemlerini eski eskilerinin üstüne katmasını öğrenmiştir. Bu nedenlerle, arkaik üslupta çalışan bir sanatçının kişiliğinde, primitif halk sanatlarının sanatçısına oranla, çok farklı bir sanatçı kültürü doğmuştur.

Arkaik resim sanatının özellikleri :

- Arkaik resim sanatı, arkaik rölyef biçimlendirmesinin özelliklerini taşır.
- Primitif halk sanatlarının resim anlayışı, arkaik resmin ilk döneminde aynen görülür. Yani, çeşitli olayların şematik figürlerle ifade edilmesi devam eder.
- Figürlerde, vücut cepheden, baÅŸ ve ayaklar yandan gösterilir. Vücut normal ölçülerinde gerçeÄŸe yakın olarak gösterilir. Kompozisyon içindeki figürler birbirlerini kesmezler. – Yüzlerde kiÅŸisel ifade yoktur. Figürler belli kiÅŸileri temsil ederler. Figürlerin büyüklükleri toplumdaki mevki hiyerarÅŸisine göre tespit edilir.
- Figür resimleri daima yazı ile yanyana ve içiçedir. Resimler, dinlerin ya da devlet şeklinin yapısına göre temsil edici ya da hikaye edici bir özellik taşır. Resimler süs niyeti ile yapılmazlar.

- Arkaik üsluplu resim, şematik, kaba ve katı biçimlerdedir. Bunlar, din ve devlet kurumlarındaki önemli kişilerin hayatlarını sembolik olarak yansıtırlar. Ya da o kişilerin bizzat kendisi olarak kabul edilirler.
Arkaik üslup niteliklerinin giderek ‘klasik üslup’a varması, toplum yapısında ve teknik buluşlarda önemli gelişmelerin yapılmasını gerektirir. Arkaik dönemde, yani tarımsal kültürlerin arkaik devresinde, sanatçının tamamen din ya da devlet adamının emrinde olduğunu görüyoruz. Klasik üslup ise sanatçıya farklı bir görev yüklüyordu. Böylece ele alınan yapı dini değil, birinci planda saray ve devlet yapıları oluyor. Fakat devlet yapısında din kurumunun etkisi henüz çoktur. Böylece yeni bir sistem ve yeni bir dünya görüşünün ortaya çıktığı, eserlerin özelliklerinden anlaşılıyor. Eğitimden aile anlayışına, devlet kurumlarına, iş hayatına, devlet adamlarının yaşayış tarzlarına kadar her şey değişiyor.

Klasik üsluplu resmin özellikleri :

- Konu gene insandır. İnsan yapısı, doğa gözlemine göre biçimlendiriliyor. Anatomi, doğru ve optik bir gözleme dayanıyor.
- Resimde insan, bir mekan içinde gösteriliyor.
- Resimlerde, tek ve üçlü figürler dikkati çekiyor. Pramidal kompozisyon, tablo resimlerinin biçimlendirilmesinde önemli bir düzen görüşü oluyor.
- Profan konular, dini konuları ikinci plana itiyor.
- Kapalı kompozisyon dediğimiz, bütün figürlerin tablo içerisinde yer aldığı resim düzeni, dikkatle uygulanıyor.
- Resimlerde, tek bir noktadan gelen ışık değil, tablonun her tarafını aydınlatan üniversal ışık önem kazanıyor. Yani ışık-gölge, vücutları ile mekanı şekillendirmiyor. Işık-gölge, resim sanatının olgun klasik devresinde yavaş yavaş ortaya çıkıyor.
- Vücut ve mekan, renk perspektifi ile değil, çizgi perspektifine göre hacimleştiriliyor.
- Yüzlerin ifadesi heykelde olduğu gibi iç duyguları yansıtmıyor.

- Arkaik resmin mantıki ve yüzeysel vücut biçimi, tamamen ortadan kayboluyor. Klasik üslup döneminden sonra, sanat eserlerinde başka bir biçimlendirme tarzı görülür. ‘Barok üslubu’ adı verilen bu dönemde krallıklar büyümüş, imparatorluk halini almıştır. Saray olanca haşmetiyle gelişmiştir. Kentler büyümüştür. Sanatçı bu kez imparatorun saray konuları yanında, halk tabakasının hayatını da resmetmeye başlamıştır. Bu bakımdan ressam ya da heykelci, bir yanda saray mensuplarını konu edinirken, diğer yanda halkın içindeki önemsiz kişileri de tasvir etmeye başladığından, kişilere özgü doğal güzelliğin keşfedildiği görülür. Barok üsluplu eserler, imparatorluklar gibi çok karışık unsurların kompozisyonudur. Bir kere barok, son derece detaylı bir sanat niteliğini taşır. Bu detaylılık, mimari olsun, heykel ve resim olsun aynıdır. Yapılar bir süs ve azamet hastalığına tutulmuş gibidir.

Barok üsluplu resim sanatının özellikleri :

- Kompozisyon bakımından klasik üsluplu resmin özellikleri bu devrede ortadan kalkmaya başlar.Kompozisyon dağılır. Pramidal ya da üçlü kompozisyon yerini dağınık, diagonal düzenlere bırakır. Kapalı kompozisyon yerini açık kompozisyon alır.
- Resim yüzeyi, mimari yüzeyler gibi parçalanır, ayrıntılaşır.
- Vücut anatomisi küçük adalelere, damarlara kadar gösterilir.
- Dolayısıyla sağlam duruşlu, klasik vücut kuruluşu dağılır ve yerini adeta bir adale yığını alır.

- Klasik üslubun durgun yüz ifadesi, yerini hisli, ıstıraplı ve neşeli tavırlara terkeder. Duruk yüzler ve sade vücut hareketleri yerlerini teatral denilen mübalağalı, hissi duruşlara, yüzlere, mimiklere, el, kol ve vücut hareketlerine bırakır. Figürler, adeta tiyatro sahnesindeymişcesine pozlar takınırlar. Sahte hareketli bir figür topluluğu, süslü saray, ev ve kır atmosferi içinde kompoze edilir.

- Lüks, süs, tantana, ipekli kumaşlar, boya, peruka, dans gibi dünyevi yaşamın fantazi züppeliği, resimlerin konusu olur. Hayvani arzuların hüküm sürdüğü sahneler ortaya çıkar. Günlük ve anlık janr resimleri ilk kez itibar görür.
- Manzara resmi, resim sanatında müstakil olarak kandini ilk kez göstermeye başlar. Bu manzara ifadesi, klasik üsluplu resimlerde görülen hayali ve itibari manzaralara hiç benzemez. Bunlar doğa karşısında etüd edilmiş, figüre fon olmayan, müstakil açık hava resimleridir.

- Resimdeki hacim ifadesi ışık-gölge ile elde edilir. Klasik resmin üniversal ışık anlayışı ortadan kalkar. Mevzi, tek noktadan gelen ışık biçimlendirme de esas olur.
- Klasik resimde görülmeyen etin ten rengi, ifade edilmeye başlanır. �ehvani duyguları belirten resimler ortaya çıkar.

- Hikaye etme düşüncesi ile kompozisyonlar düzenlenir.
- Çizgisel desenle biçimlendirilen klasik devre resminin objesi yanında, barok resim, boyanın resmedilen şeyin maddesini yansıtmasını amaç edinir. Boyanın madde güzelliği keşfedilir. Böylece tarihte ilk kez tuş resminin ortaya çıktığı görülür. Doğa güzelliği yanında resimde ilk kez beliren boya güzelliği, bir sanat değeri olarak kabul edilir.

- Barokun son aşaması olan rokoko ile üslup gelişimi, süsleyici ve sahteci bir resim anlayışı içinde kendini tüketir.

Tarımsal kültürlerin sanat üslupları, bu özellikler ile binlerce yıl devam eder durur. Ama sonunda tarım kültürü ve ekonomisi, yerini başka bir dünya görüşüne, başka bir kültür ve ekonomiye bırakır. Öyle ki, XIX. yüzyılın başından itibaren Parlementer- Bilimsel-Teknoloji çağı diye yeni bir çağ başlar. Artık tarımsal kültürün bütün değerleri iflas eder. Önce saray, sonra din ve kısa zamanda tarımsal kültürle ilgili bütün kurumlar değişir. Askeri taktiklerden aileye ve milli eğitime kadar herşey yerini yeni kurulan dünyaya göre ayarlar. Bu yeni oluşum, insanlığın büyük ölçüde çarpıştığı, birbirini yediği yeni bir dönemi hazırlar. Bilimsel araştırmalar, teknoloji ve parlementer düzen, sanatçıyı da yeni bir ortam içinde bırakır. Sanatçı artık ona görev veren sarayı yanında bulamaz ve yalnız kalır. Böylece sanat ilk kez, din kurumları ve saray dışında sanatçının kendi kişisel görüşlerini yansıtır. Bu yüzdendir ki, biz XIX. yüzyılın başından itibaren kişisel görüşlerin kaynaştığı bir akımlar devrinin açıldığını görüyoruz. Bilimsel Teknoloji Çağı’nın tarımsal kültürlerden ayrı, yeni bir arkaik, klasik ve barok sanatı ortaya çıkar.

İnsanlığın Eskitaş çağlarından bu yana eserleri ile çizdiği grafik izlendiğinde, küçük avcı topluluklarından köylere, köylerden site hayatına, site hayatından kent devletlerine ve daha sonraları, imparatorluklar ile diğer çeşitli devlet yönetimlerine varılır. Toplumun yapı ve kültürünü oluşturan sonsuz faktörlerin kışkırttığı sanatçının eseri, dolayısıyla toplum-sanatçı ikilisinin ortak malı olur. Ancak eser, sanatçıdan çok toplum malı olarak kabul edilir. Bu nedenle sanatçıları, çeşitli kavim ve milletlerin adına göre sıralıyoruz. Bu açıdan bakma, sanat eserinin kişisel bir fantazi olduğu görüşünü de reddeder. Bu yüzden sanat eseri, toplumsal yapıyı ve düşünüşü yansıttığı oranda, sanatçı kişiliğini ve fantazisini de ortaya koymaktadır.

Réné Hygue’ün de dediği gibi sanat estetikle iç içedir. Çünkü çağların dünya görüşleri, aynı zamanda estetik görüşleri de yansıtır. Sanat eserinin bir dünya görüşü ürünü olduğu kabul edilince, Mısır mimarisinin neden bir Yunan mimarisinden farklı olduğu anlaşılır. Gene aynı şekilde, Hristiyan ve İslam toplumlarının neden ayrı birer dünya görüşünü yansıtan sanat eserine ihtiyaç duydukları da ortaya çıkar. Bu bakımdan biz, devlet yapısının ve inançların, sanat eserinde payları olduğunu anlıyoruz.

Toplum kültürünün sanatçı için ne denli itici bir güç olduğunu biliyoruz. Örneğin, insan toplulukları site haline gelmeden önce, sanatçının teknik yönden geliştiğine tanık olmuyoruz. Site, sanatçı kabiliyetleri, devamlı bu yönde çalışmaya sevketmiş ve sonunda anıtsal sanatların ilk dönemi olan arkaik üsluplu eserlerin ortaya çıkmasında başlıca rolü oynamıştır.

İnsanlık tarihi, büyük bölümler halinde üç önemli kültür dönemine ayrılır. Bunlar, yağma kültürü, tarım kültürü ve bilimsel teknoloji kültürüdür. İnsanlar bu kültür aşamalarının birinden diğerine geçebilmek için, binlerce yıl çabalamak zorunda kalmışlar ve dolayısıyla büyük acılara sebep olmuştur. Örneğin yağma kültüründen tarım kültürüne geçiş, yalnız kişisel ıstıraplarla atlatılmamış, aynı zamanda insanoğluna çok zor gelen, toplumsal yapılarının da tamamen değişmesine neden olmuştur. Çünkü yağma kültürü içinde yaşayan insan, yiyeceğini doğada hazır olarak bulmaya alışmıştı. İşte bu hazıra alışmadan, kendi ürettiği ürün ile yaşama durumuna geçiş, yağma hayatının bütün gereklerini terketmesini zorunlu yapmıştı. Primitif halk sanatları’nın doğuşu, site ile birlikte anıtsal mimarinin ortaya çıkışı, sanat eserinde kompozisyon fikrinin idrak edilmesi, büyük dinlerin belirmesi hep tarımsal kültür döneminde insanlığın malı olacaktı.

Yağma kültüründen sitenin doğmasına kadar geçen zaman içinde, sanat eserlerinin üslubunda anıtsal nitelikler olmadığından, bu devrenin eserlerine ‘primitif halk sanatları’ diyoruz. Primitif halk sanatları, yarı tarımcı ve çobanlıkla geçinen toplumlarda gözleniyor. Bu sanatların diğer bir özelliği, devlet kuramamış aşiret topluluklarının sanatı olmasıdır.

DoÄŸru ya da yanlış olsa da herhangi kesin bir yargı bildiren (Örn: “Duvar sarıdır”) cümledir. Her önerme cümledir ama her cümle önerme deÄŸildir. Emir, dua, istek ve soru tipindeki cümlelerle, adlar, sıfatlar… Önerme olamazlar. (Örn: “Duvar sarı olmalıdır”; “Umarım duvar, sarıya boyanmıştırâ€�; “Duvar, sarı mıdır?â€�…)
Her önerme, yüklenilen (özne), yüklenen (yüklem) ve bir de bağ (kopula, özneyi yükleme bağlayan bağlaç) bulunur.

Örneğin: Duvar, sarıdır

1- Önerme Çeşitleri

a. Yargının Niteliğine Göre Önermeler

– Olumlu ve Olumsuz Önermeler: Önermenin yükleminin niteliğine göre değerlendirilmesidir. Buna göre, şayet yüklem, özneye bir özellik ekliyorsa (“Ali, çalışkandır.�; “Pasta, çikolatalıdır.�; “Bütün kadınlar, güzeldir.�) Olumlu; şayet yüklem, özneden bir özellik çıkarıyorsa (“Ali, çalışkan değildir.�; “Masa burada değildir.�; “Hiçbir kadın, çirkin değildir.�) Olumsuz Önermedir.

Uyarı: Bu önermeleri değerlendirirken anlama değil biçime bakılır.

Örneğin : “Ali, çalışkan değildir.� (Olumsuz)
“Ali, tembeldir.� (Olumlu)

b. Yargının Sayısına Göre Önermeler
– Basit (Yüklemli, Kategorik) Önermeler: �ayet bir önerme, tek bir yargı taşıyorsa basit önermedir. Basit önermeler, sadece özne ve yüklemden oluşurlar. Ancak bazı durumlarda özne ve yüklem açıklamalı verilmiştir. Bunlara, Karmaşık Önermeler de denir. Yine de tek bir özne ve yüklem bulunduğu için karmaşık önermeler, basit önermeler içerisinde değerlendirilirler.

Örneğin : “Uzay, fethedilmiştir.� (Basit)
“Tarih boyunca insanların ilgisini çeken uzay, meraklı insanlar tarafından fethedilmiştir.� (Karmaşık)

– Bileşik Önermeler: Birden fazla yargı taşıyan önermelere denir. Bileşik önermeler, bileşikliği taşıdıkları eklerle açıkça belli olan önermeler ve bileşikliği hiç ek taşımadıkları için gizli olan önermeler olarak ikiye ayrılırlar.

I) Bileşikliği açıkça belli olan önermeler
Koşullu Önermeler : Bu önermeler, iki§ basit önermenin “ise� bağlacıyla birleştirilmesiyle oluşur. Bunun sonucunda “ön bileşen� ve “art bileşen� ortaya çıkar. Ancak bu birleştirmede eğer, bağlaç art bileşenin olup-olmama koşulunu ön bileşene bağlıyorsa Bitişik Koşullu Önerme; eğer bağlaç ön bileşenle art bileşenden birini seçip diğerini yok ediyorsa Ayrık Koşullu Önermedir.

Örneğin : “Çok çalışırsa, istediği bölümü kazanır.� (Bitişik)
“Kazanamamışsa, gerektiği kadar çalışmış değildir.� (Bitişik)
“Ya Marmara’yı ya da Ege’yi kazanacağım� (Ayrık)

Bağlantılı Önermeler: Birbirlerine olumlu ya da olumsuz olarak bağlanmış önermeler topluluğuna denir.

Örneğin : “Bu yaz hem gezeceğim hem de bol-bol dinleneceğim.� (Olumlu – Bağlantılı)
“Kışın ne gezdim, ne de dinlendim.� (Olumsuz – Bağlantılı)

Nedenli Önermeler: Ön bileşenin, art bileşenin nedeni olduğu önermelerdir. Bu önermelerde bağlantı genelde neden bildiren “çünkü� bağlacıyla yapılır.

Örneğin : “Hasta olacaksın; çünkü kendine hiç iyi bakmıyorsun.�
“Gitmeni uygun bulmuyorum, yani gitmeni istemiyorum.�

Ekli Önermeler: Bu önermeler, “ama�, “fakat�, “mamafih�, “lâkin� gibi eklerle birbirine bağlanmış basit önermelerden oluşur.

Örneğin : “İstediğin yere kaçabilirsin; ama benden saklanamazsın.�
“Herkes trenden indi; lâkin o inmedi.�

II) Bileşikliği gizli olan önermeler
Bu tür önermelerin bileşiklikleri biçimlerinden değil, anlamlarından çıkartılır.
Özgülü Önermeler: Yükleminde bildirilen eylemin sadece özneye ait olduğunu bildiren önermelere denir. Bu önermelerde gizli bir “onların dışındakiler de bu özellik bulunmaz� anlamı vardır.

Örneğin : “Bu matineye yalnız kadınlar girebilir.� (Kadın olmayanlar giremez.)
“Ancak çalışanlar kazanacaktır.� (Çalışmayanlar kazanamayacaktır.)

Çıkarmalı Önermeler: Özne ve yüklemin birbirine “dışında�, “hariç� kavramlarıyla bağlanır. Böylece yüklemdeki eylem, öznenin dışında öznenin ait olduğu kaplamın geneline yayılmıştır. Bu önermelerde “yüklemin yüklediği özelliğin tam tersi öznede bulunur� ifadesi gizli olarak bulunmaktadır.

Örneğin : “Seninle ilişkimiz hariç, tüm ilişkilerimde yalan söyledim.� (Seninle ilişkimde yalan söylemedim)
“Çikolatalı pasta dışında pasta yemem.� (Çikolatalı pasta yerim)

Karşılaştırmalı Önermeler: İçlerinde “en�, “en çok�, “daha çok� gibi ifadelerle kurulan önermelerdir. Bu önermelerde “Öznenin bulunduğu gruptaki diğer elemanlar yüklemin ifade ettiği özelliği barındırırlar.� ifadesi ile “ama özne, en çok barındırır.� ifadesi gizli olarak bulunmaktadır.

Örneğin : “Bu olaya en çok o şaşırdı.� (Diğerleri de şaşırdı)
“Bu araba en hızlısıdır.� (Diğer arabalar da hızlıdır.)

Sınırlandırıcı Önermeler: Öznenin yüklemde ifade edilen özelliği nereye veya ne zamana kadar taşıdığını/taşıyacağını belirten önermelerdir. İfade edilen anlamın tam tersini gizli olarak taşımaktadır.

Örneğin : “Bu takım, son dört maçtır galibiyet yüzü görmedi.� (Dört maç öncesine kadar galibiyet alabiliyordu.)
“17 Ağustos’tan sonra her şey değişti.� (17 Ağustos’tan önce her şey başkaydı.)

c. Yargının Kipliğine Göre Önermeler
Bu tür önermelerin ortak özelliği basit önerme olmalarıdır. Öznenin yüklem ile ilişkisini bildirmektedir. Ancak, biçime değil de anlama göre değerlendirme yapıldığı için, kimilerince mantığın konusu dışında tutulmuştur.
Yalın (Assertorik) Önermeler: Öznenin yüklemi deney ve gözlemle ispatlanmış bir şekilde kendisinde taşıdığının ifade edildiği önermelerdir.

Örneğin : “İnsan, omurgalıdır.�

Zorunlu (Apodiktik) Önermeler: Öznenin yüklemi zorunlu bir şekilde taşıdığını ifade eden önermelerdir.

Örneğin : “Başarı isteyenlerin, sorumlu olması gerekir.�

Mümkün (Problematik) Önermeler: Öznenin yüklemde belirtilen özelliği olasılık olarak taşıyabildiğini ifade eden önermelerdir.

Örneğin : “Ayça bugün buraya gelebilir.�

Tanımı: Verilmiş önermelere dayanarak zihnin onlardan zorunlu olarak bir sonuç çıkarması işlemidir.
Örnek:
Tüm insanlar ölümlüdür.
Sokrates insandır.
O halde Sokrates ölümlüdür.

Kıyas çeşitleri

1. Basit kıyaslar
İki öncül ve bir sonuçtan oluşan kıyaslara basit kıyas denir.

A) Kesin kıyaslar
Kıyasın sonucu anlam bakımından bulunur, şeklen bulunmazsa bunlara kesin kıyas denir.

a) Yüklemli kesin kıyaslar: Yüklemli öner-melerden yapılan kıyaslardır.
Kesin kıyaslarda büyük, küçük ve orta terim olmak üzere üç terim bulunur.

Sonucun yüklemi büyük terim, konusu küçük terim, her iki öncülde ortak olan orta terimdir.

Örnek:
Hiçbir yurtsever çıkarcı değildir.
Tüm Atatürkçüler yurtseverdir.
O halde hiçbir Atatürkçü çıkarcı değildir.

Bu kıyasta;
büyük terim: çıkarcı
küçük terim: Atatürkçü
orta terim: yurtseverdir.

Yüklemli kesin kıyasın kuralları
1) Her kıyasta, büyük, küçük ve orta terim bulunur.
2) Orta terim sonuçta bulunmaz.
3) Orta terim öncüllerden en az birinde tüm kaplamıyla alınmalıdır.
4) Sonuç daima öncüllerin zayıf olanına bağlıdır. Yani öncüllerden biri tikelse sonuç da tikeldir. Öncüllerden biri olumsuz ise sonuç da olumsuzdur.
5) İki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz.
6) İki tikel öncülden sonuç çıkmaz.
7) Öncüller olumlu ise sonuç olumsuz olamaz.

b) Koşullu kesin kıyaslar: Öncülleri yalnız şartlı veya biri şartlı diğeri yüklemli önermelerden oluşan kıyaslardır.

Örnek :
Her ne zaman güneş doğarsa gündüz olur.
Her ne zaman gündüz olursa aydınlık olur.
O halde her ne zaman güneş doğarsa aydınlık olur.

İkilem : Sonucun her iki öncülde zorunlu olarak bulunduğu kıyaslardır.
Örnek : Fatih Sultan Mehmet’in babası II. Murat’a yazdığı mektupta;

“Eğer padişah iseniz memleketin kötü bir zamanında başta bulunmamanız ödevlerinize aykırı bir harekettir, silah başına geliniz! Eğer padişah ben isem size itaat etmenizi hatırlatıyorum ve emrediyorum: Silah başına geliniz!� şeklindeki akıl yürütme ikilemdir.

B) Seçmeli kıyaslar
Sonucun aynının veya karşıt halinin öncüllerde hem şekil hem de anlam bakımından bulunduğu kıyaslardır.
Örnek:
Her ne zaman güneş doğarsa oda aydınlık olur.
Güneş doğmuştur.
O halde oda aydınlıktır.

2. Bileşik kıyaslar
İkiden fazla öncülü bulunan kıyaslardır.

a) Zincirleme kıyas
Zincirleme kıyas ardarda gelen birçok kıyastan oluşur.

Örnek: Tüm omurgalılar kırmızı kanlıdır.
Tüm memeliler omurgalıdır.
O halde tüm memeliler kırmızı kanlıdır.

Tüm memeliler kırmızı kanlıdır.
Tüm et yiyenler memelidir.
O halde tüm et yiyenler kırmızı kanlıdır.

Tüm et yiyenler kırmızı kanlıdır.
Tüm kedigiller et yiyendir.
O halde tüm kedigiller kırmızı kanlıdır.

Eğer zincirleme kıyasta ortadaki sonuçlar çıkartılırsa sorit adını alır.

b) Karma kıyas
Bir kesin kıyas ile seçmeli kıyasın birleşmesinden oluşur.

3. Düzensiz kıyaslar
a) Entimem
İfade eksik zihinde anlam tam olan kıyastır.
Örnek : Kalp kırmak kötüdür.
Düşünüyorum o halde varım

b) Delilli kıyas
Kıyasın öncülleri ile birlikte onların delilleri de ifadede yer alan kıyaslardır.

Akıl yürütme

A) Tümevarım
Tek tek yargılardan genel yargıya ulaşmak şeklindeki akıl yürütmedir.
Örnek : Demir metaldir, ısıyı iletir.
Bakır metaldir, ısıyı iletir.
Altın metaldir, ısıyı iletir.
O halde tüm metaller ısıyı iletir.
B) Tümdengelim
Genel bir yargıdan özel durum hakkında yargıda bulunmaktır.

Örnek : Tüm insanlar ölümlüdür.
Ali insandır.
O halde Ali ölümlüdür.
C) Anoloji
İki şey arasındaki benzerliğe dayanarak biri hakkında verilen yargıyı diğeri hakkında da vermektir.

Örnek : Dünyanın atmosferi vardır ve üzerinde canlılar yaşar
Merih’te de atmosfer vardır.
O halde Merih’te canlılar yaşayabilir.

Örnek : Türkiye de İtalya da deniz kenarındadır.
Türkiye balıkçılık yapılır.
O halde İtalya’da da balıkçılık yapılabilir.

1. Tanımı : Mantık doğru düşünmenin bilimidir. Ya da geçerli önerme ve çıkarımları araştıran bir bilimdir.
Doğru düşünme kendini akıl yürütmede gösterir. Akıl yürütme, verilen yargılardan (öncüllerden) sonuç olarak yeni bir yargı çıkarma işlemidir.
Doğru yani mantıklı düşünme akıl veya mantık ilkeleri denen ilkelere uygun olan düşünme biçimidir.

2. Mantık’ın ilkeleri
a) Özdeşlik ilkesi
Bir şey neyse odur. Her şeyin kendisi olduğunu ifade eder. A, A’ dır. Örnek : Ağaç, ağaçtır. Sembolik olarak p ® p şeklinde gösterilir.
b) Çelişmezlik ilkesi
Bir şey aynı anda hem kendisi hem de kendisi olmayan olamaz. Örnek : İnsan hem insan hem de insan olmayan olamaz. A, hem A hem de ~A olamaz. Sembolik olarak ~(p L ~p) şeklinde gösterilir.
c) Üçüncü halin imkansızlığı
Bir şey ya kendisidir veya kendisi olmayandır. Örnek : Canlı, ya canlıdır veya canlı olmayandır. A ya A’dır veya ~A’dır. Sembolik olarak (p V ~p) şeklinde gösterilir.
d) Yeter – sebep ilkesi
Bir şeyin olması için bir sebep tek başına yeterli oluyorsa bu, yeter sebeptir.
Örnek : Sabahın olması için güneşin doğması yeterlidir. (p « q) şeklinde sembolik olarak gösterilebilir.
KLASÄ°K MANTIK
Mantığın konularını ilk defa Aristo toplu halde ele alıp ifade etmiştir. Bu nedenle Mantık’ın kurucusu Aristo kabul edilir.

Bu mantığın amacı, doğru düşünme yani tutarlı düşünme yollarını saptamaktadır. Tutarlı düşünme kendini akıl yürütmede gösterir.

Klasik mantık dille sıkı sıkıya ilgilidir. Çok defa biçimle ilgili olarak adlandırılsa da konuşma dilini kullandığı için, mantık işlemlerinde içeriğin etkisinden kurtulamaz.

A. Kavram – Terim
Kavram, bir nesnenin zihindeki tasarımıdır. Kavramın dille ifade edilmesine terim adı verilir.
Örnek : İnsan, uyku, ağaç, canlı vb.

1. İçlem – Kaplam
Bir kavram içine aldığı bireyleri ifade ederse, o bireyler o kavramın kaplamıdır.
Örnek : Canlı kavramı insan kavramının kaplamıdır.

Eğer kavram içine aldığı bireylerin ortak niteliklerini ifade ediyorsa, o nitelikler de kavramın içlemini oluşturur.
Örnek : İnsan kavramının içlemi canlı kavramıdır.

2. Kavramlar arası İlişkiler

a) EÅŸitlik

Bir kavramın bireyleri başka bir kavram ile aynı ise bu ikisi arasındaki ilişki eşitliktir.

b) Ayrıklık

İki kavramın ortak hiçbir bireyi yoksa bu ikisi arasındaki ilişki ayrılıktır.

c) Tam giriÅŸimlilik

Bir kavramın bireyleri diğer bir kavram içinde bulunuyorsa bu ikisi arasındaki ilişki tam girişimliliktir.

d) Eksik giriÅŸimlilik

Bir kavramın bazı bireyleri diğer bir kavram içinde bulunuyorsa bu ikisi arasındaki ilişkidir.

3. Kavram Çeşitleri

I. Niteliklerine göre kavramlar
a) Olumlu kavramlar
Bir kavramın delalet ettiği bireylerin var olduğunu veya o şekilde bulunduğunu ifade eden kavramlardır.
Örnek : insandır, canlıdır, kırmızı kanlıdır vb.

b) Olumsuz kavramlar
Bir kavramın delalet ettiği bireylerin olmadığını veya o şekilde bulunmadığını ifade eden kavramlardır.
Örnek : insan yoktur, canlı değildir, yaşamaz

II. Niceliklerine göre kavramlar
a) Tümel kavramlar
Bir türün tüm bireylerini içine alan kavramlardır.
Örnek : tüm insanlar, tüm ağaçlar

b) Tikel kavramlar
Bir türün bir kısım bireylerini içine alan kav-ramlardır.
Örnek : bazı balıklar, bazı öğrenciler vb.

c) Tekil kavramlar
Bir türün içerisinden tek bir bireyi ifade eden kavramlardır.
Örnek : Ali, Hasan, Dursun

III. İçlemlerine göre kavramlar
a) Kollektif kavramlar
Bir grubu ifade eden ve grupta gerçekleşen kavramlardır.
Örnek : meclis, ordu, sendika, okul

b) Distrübitif kavramlar
Bir grubu ifade eden ancak bireyde gerçekleşen kavramlardır.
Örnek : öğrenci, asker, memur, işçi

IV. Ne’liklerine göre kavramlar
a) Soyut kavramlar
Nesne karşılığı bulunmayan kavramlardır.
Örnek : sevgi, merhamet, rüya, kaf dağı

b) Somut kavramlar
Nesne karşılığı bulunan kavramlardır.
Örnek : insan, balina, sincap, tavşan

4. Tanım ve bölme
Bir şeyin ne olduğunun belirtilmesine tanım denir.
Örnek: İki nokta arasındaki en kısa yol doğrudur.

Bir bütünün unsurlarına ayrılması veya bir bütünün tikellerine ayrılmasına bölme denir.
Örnek: Suyun kendisini oluşturan hidrojen ve oksijen atomlarına bölünmesi. Burada bölümlerin her biri bütünden farklıdır.

Diğer bölme ise, çizginin doğru çizgi ve eğri çizgi diye ikiye bölünmesi gibi. Mantık açısından asıl bölme bu tür bölmedir.

Bir bilim dalı olarak iktisadın tanımını ve ilgi alanını açıklayabilmek

• İktisat, sonsuz olan insan ihtiyaçlarının sınırlı kaynaklarla nasıl karşılanacağını inceleyen bir sosyal bilimdir. İktisat bir sosyal bilim olma yanında, analitik bir yapıya da sahiptir. İnsanların iktisadi davranışları ile malların üretim, tüketim ve dağıtım faaliyetlerini inceler.

İktisatçılar tarafından gerçekleştirilen analizlerde uygulanan yöntemleri açıklayabilmek

• İktisat, bir sosyal bilim olmasına rağmen büyük ölçüde matematiksel yöntemler kullanır. İktisatçı önce bir konuyla ilgili gerçekleri toplar, daha sonra bu topladığı gerçekler yardımıyla teori oluşturur ve nihayet bu teoriler yardımıyla çeşitli sorunların çözümüne yönelik iktisat politikaları geliştirir. İktisatçının çevremizdeki günlük olaylara bakışında kullandığı ilkeleri ve bu konuda düşülen hataları açıklayabilmek

• İktisadi düşünme tarzı rasyonel davranış, karar alma sürecinde fayda ve maliyetleri esas alma ve değişimi inceleyen marjinal analiz kavramlarına dayanır.

• İktisadi düşünme sistematiği içinde diğer şartların sabit kaldığı, korelasyon ve nedensellik ilişkisinin farklı kavramlar olduğu ve nihayet, birey için doğru olanın bütün içinde doğru olacağı sonucunun hatalı olduğu unutulmamalıdır.

Yoğun içeriği nedeniyle iktisadın nasıl bölümlendirilebileceğini açıklayabilmek

• İktisat, makro iktisat ve mikro iktisat, pozitif ve normatif iktisat olmak üzere çeşitli bölümlere ayrılır. Mikro iktisat, iktisadın daha çok firma, üretici ve tüketici gibi bireysel karar birimlerinin davranışlarını inceleyen bölümüdür. Makro iktisat ise iktisadın daha çok enflasyon, ekonomik büyüme ve dış ticaret gibi makro büyüklüklerini inceleyen bölümüdür. Pozitif iktisat, daha çok ne olduğunu anlamaya çalışır. Bu nedenle pozitif iktisat değer yargıları içermez.x Normatif iktisat ise daha çok ne olması gerektiği konuları üzerinde durur ve değer yargıları içerir. Günlük yaşamda farklı anlamlarda kullandığımız kavramlara iktisatçıların verdikleri anlamları açıklayabilmek

• Ekonomik birimler hane halkları, firmalar ve devlet olarak üçe ayrılır.

• İhtiyaç, tatmin edildiği zaman haz, tatmin edilmediği zaman sıkıntı yaratan duygulardır. İhtiyaçlar zorunlu ve zorunlu olmayan ihtiyaçlar olmak üzere ikiye ayrılır. İhtiyaçlar, sonsuz olma özelliğini taşırlar. Ayrıca, ihtiyaçlar şiddet bakımından farklılıklar gösterirler. İhtiyaçlar ve ihtiyaçları tatmine yarayan araçların, ikame edilebilirlik özellikleri vardır.

• İnsanlara fayda veya tatmin sağlayan şeylere mal denilir. Mallar ekonomik ve serbest mallar olmak üzere ikiye ayrılırlar.

Kıtlık, Tercih ve Fayda

Kıtlık olgusunun neden oldu¤u tercih yapma zorunluluğunu ve bunun ekonomik birimlere yüklediği maliyeti açıklayabilmek

• Bir ekonomide kaynaklar toprak, emek ve sermayeden oluşur. Bu kaynaklar üretim faktörleri (ya da girdiler) olarak adlandırılır.

• İktisadi anlamda, alınan her karar ve yapılan her tercih bir maliyet taşır. Bir tercih yaparken vazgeçmek zorunda kaldığımız en değerli alternatif bu tercihin fırsat maliyetini oluşturur.

• Parasal maliyet fırsat maliyetinin bir parçası olabilir. Kıtlık, tercih ve fırsat maliyeti kavramlarını bir araya getirerek ekonomide etkin üretim düzeyinin nasıl sağlanabileceğini açıklayabilmek

• Mevcut üretim faktörleri ve teknoloji veri iken, belirli bir dönemde ekonominin maksimum düzeyde üretebileceği çeşitli ürün bileşimlerini gösteren sınır eğrisi üretim imkanları eğrisidir. Bu eğri kıtlığın sonuçlarını, ekonomideki tercihleri ve her tercihin fırsat maliyetini göstermektedir.

• Bir malın daha fazla üretilmesi için diğer malın üretiminden vazgeçilmesi gereken miktar her aşamada artar. Bu durum artan fırsat maliyeti olgusunu ifade eder.

• Zaman içerisinde ekonomideki üretim faktörlerinin miktarı ve niteliği değişebilir, üretimde daha üst düzey teknolojiler kullanılabilir. Bu değişiklikler üretim imkanları eğrisinin yer değiştirmesine neden olur. Üretim imkanları eğrisi sağa doğru kaydıkça toplum için daha önce imkansız olan mal bileşimlerinin üretimi imkan dahiline girer. Ne, nasıl, kimin için üretilecektir şeklinde özetlenen iktisadi soruların cevaplanabilmesi için geliştirilen karar mekanizmalarını açıklayabilmek

• “Ne, nasıl, kimin için üretilecektir?� sorunlarının çözümü için benimsenen karar mekanizması ekonomik sistemlerin temelini oluşturur. Bu sorunların çözümü tamamıyla piyasaya bırakılmışsa piyasa ekonomisi, tamamıyla devlet tarafından sağlanıyorsa kumanda ekonomisi, devlet ve piyasa tarafından birlikte sağlanıyorsa karma ekonomix sisteminden söz edilir.

Tüketicilerin rasyonel davranarak en yüksek fayda düzeyini sağlayan tercihleri nasıl yapacaklarını açıklayabilmek

• Ekonomik birimlerin tüketim eyleminden amaçları elde ettikleri toplam faydayı maksimize etmektir. Bir malın ilave miktarları tüketildikçe toplam faydada meydana gelen değişme marjinal fayda olarak tanımlanır. Marjinal fayda her ilave tüketimle birlikte azalır ve belirli bir tüketim düzeyinde sıfıra iner. Marjinal faydanın sıfır olduğu tüketim düzeyinde toplam fayda maksimumdur.

• Bir mal için harcanan bir birim paranın marjinal faydası, bir başka mala harcanan bir birim paranın marjinal faydasına eşit olduğunda tüketici maksimum faydayı elde eder. Bu nedenle tüketilen tüm malların marjinal faydalarının fiyatlarına oranının birbirine eşit olması durumunda tüketici dengeye gelir.

Talep ve talep eğrisi kavramlar ile talebi belirleyen faktörleri açıklayabilmek.

• Diğer koşullar sabitken, bir maldan satın alınmak istenen miktar, bu malın fiyatı ile ters yönde değişir.

• Bir malın fiyatı ile talep miktarı arasındaki ters yönlü ilişki gelir ve ikame etkileri aracılığı ile açıklanabilir.

• Talep eğrisi talep tablosunun grafik gösterimidir ve çeşitli fiyat düzeylerinde satın alınmak istenen mal miktarını gösterir. Bu nedenle talep eğrisi üzerindeki bir nokta belirli bir fiyattan talebe karşılık gelir. Diğer koşullar sabitken, malın fiyatında meydana gelecek bir değişme aynı talep eğrisi üzerinde aşağıya veya yukarıya hareket edilmesini gerektirir.

• Fiyatın dışında talebi etkileyen ve sabit kabul edilen faktörlerde ortaya çıkacak bir değişme talep eğrisinin bir bütün olarak sağa veya sola kaymasına neden olur.

• İktisatta talep edilen miktardaki değişme ile talepteki değişme kavramlarını ayırt etmek gerekir. Talep miktarındaki değişme malın fiyatındaki değişme nedeniyle ortaya çıkar ve talep eğrisi üzerinde hareketlenmeye neden olur. Talepteki değişme ise talebi etkileyen ve analizde sabit kaldığı kabul edilen faktörlerdeki değişme sonucu ortaya çıkar ve talep eğrisinin bir bütün olarak yer değiştirmesine yol açar.

Arz ve arz eğrisi kavramları ile arzı belirleyen faktörleri açıklayabilmek.

• Diğer koşullar sabitken, bir maldan satılmak istenen miktar bu malın fiyatı ile aynı yönde değişir.

• Bir malın fiyatı ile arz miktarı arasındaki doğru yönlü ilişki üretim imkanları eğrisi ve kar maksimizasyonu amacı kullanılarak açıklanabilir.

• Arz eğrisi arz tablosunun grafik gösterimidir ve çeşitli fiyat düzeylerinde satılmak istenen mal miktarını gösterir. Bu nedenle arz eğrisi üzerindeki bir nokta belirli bir fiyattan arza karşılık gelir. Diğer koşullar sabitken, malın fiyatında meydana gelecek bir değişme aynı arz eğrisi üzerinde aşağıya veya yukarıya hareket edilmesini gerektirir.

• Fiyatın dışında arzı etkileyen ve sabit kaldıkları kabul edilen faktörlerde ortaya çıkacak bir değişme arz eğrisinin bir bütün olarak sağa veya sola kaymasına neden olur.

• İktisatta arz edilen miktardaki değişme ile arzdaki değişme kavramlarını ayırt etmek gerekir. Arz miktarındaki değişme malın fiyatındaki değişme nedeniyle ortaya çıkar ve arz eğrisi üzerinde hareketlenmeye neden olur. Arzdaki değişme ise arzı etkileyen ve analizde sabit kaldıkları kabul edilen faktörlerdeki değişme sonucu ortaya çıkar ve arz eğrisinin bir bütün olarak yer değiştirmesine yola açar.

Piyasa dengesi kavramını ve oluşumunu açıklayabilmek.

• Üretici ve tüketici kararlarının nasıl koordine edileceği sorunu piyasada çözümlenir. Arz ve talebin karşılıklı etkileşimi sonucu piyasa dengesi (denge fiyatı ve miktarı) arz ve talebin eşitlendiği fiyat düzeyinde belirlenir.

• Fiyat denge fiyatının üzerinde kaldığı sürece piyasada bir artık, denge fiyatının altında kaldığı sürece de bir kıtlık sorunu mevcut olacaktır. Piyasa dengesindeki değişiklikleri açıklayabilmek.

• Piyasa denge noktasının değişmesi arz ve talep eğrilerinin birisi veya ikisi birden yer değiştirdiğinde değişecektir.

• Ulaşılan yeni denge noktasına göre denge fiyatı ve denge miktarının ne kadar etkileneceği eğrilerin yer değiştirme miktarına bağlı olarak belirlenecektir.

Talebin fiyat esnekliği kavramını, bu kavramın pratikte kullanımını ve iktisadi yorumunu kavrayabilmek, talebin fiyat esnekliğini belirleyen faktörleri açıklayabilmek

• Talebin fiyat esnekliği, bir malın talep edilen miktarının bu malın fiyatına karşı duyarlılığının ölçüsüdür. Talebin fiyat esnekliği, bir malın talep edilen miktarındaki yüzde değişmenin o malın fiyatındaki yüzde değişmeye oranlanması ile hesaplanır .

• Ekonomistler, talep eğrilerini talebin fiyat esnekliği katsayılarına göre sınıflandırırlar. Bu sınıflandırmada katsayıların mutlak değerleri kullanılmaktadır. Buna göre Ed<1 için inelastik talep yada esnek olmayan talep, Ed= 1 için birim esnek talep, Ed>1 için esnek talep terimleri kullanılır.

• Tüm negatif eğimli doğrusal talep fonksiyonlarında, talep eğrisinin orta noktası birim esnekliği gösterirken, orta noktasının üzeri esnek, bu noktanın altı ise inelastik talebi göstermektedir.

• Fiyat esnekliği kavramının önemli kullanımlarından birisi, bir ürünün fiyatı değiştiği zaman, satıcıların elde edeceği toplam hasılat yada tüketicilerin bu ürün için yapacağı toplam harcamanın ne olacağının tahmin edilmesine olanak tanımasıdır.

• Talebin fiyat esnekliğini etkileyen faktörler arasında ürün için ikame edilebilirliğin derecesi, ürünün tüketici bütçelerindeki önemi, fiyat değişmelerinin geçici ve sürekli olması, malın tatmin ettiği ihtiyacın niteliği (zorunlu ve lüks mal) gibi faktörler yer alırken, esneklik zaman içerisinde de değişim gösterebilmektedir.

Fiyat dışındaki diğer faktörlerde meydana gelecek değişmeler karşısında talebin göstereceği tepkiyi değerlendirebilmek, bu tepkinin pratik kullanımını ve iktisadi yorumunu açıklayabilmek

• Gelir esnekliği, parasal gelirde yüzde bir oranındaki bir değişiklik sonucu talep miktarında meydana gelen yüzde değişmedir. Gelir arttığı zaman talep artıyorsa, gelir esnekliği pozitif bir sayı olarak elde edilecektir. Bu tür mallar normal mal olarak nitelendirilir ve malların çoğunluğu bu tanımlamaya uymaktadır. Ancak bazı mallar vardır ki, gelir arttığı zaman bunların talebinde azalma olur. Bu durumda gelir esnekliği negatiftir. Negatif gelir esnekliği olan mallar düşük mal olarak tanımlanır.

• Çapraz talep esnekliği, bir malın fiyatındaki yüzde değişmenin bir başka malın talep miktarında neden olduğu yüzde değişmeye ilişkin bir ölçüttür ve Aşağıdakilerden hangisi malı miktarındaki yüzde değişmenin B malı fiyatındaki yüzde değişmeye oranı şeklinde hesaplanır. Çapraz talep esnekliği ikame mallar için pozitif, tamamlayıcı mallar için negatif değer alır. Arzın fiyat esnekliği kavramını ve kullanımını açıklayabilmek

• Arz esnekliği üreticilerin fiyat değişimlerine karşı duyarlılıklarını ölçmektedir. Arz esnekliği, bir malın arz edilen miktarındaki yüzde değişimin fiyatındaki yüzde değişmeye oranıdır.

• Arz esnekliği de eğimden farklıdır ve birim içermeyen bir ölçüdür, yani fiyat ve miktarın nasıl ölçüldüğüne bağlı değildir. Arz esnekliği sınıflandırılırken Es<1 için inelastik arz, Es=1 için birim esnek arz, Es>1 için ise esnek arz deyimleri kullanılır.

• Arzın fiyat esnekliğini etkileyen en önemli faktör, firmaların giderlerini üretime ayarlayabilme derecesidir.

Devletin piyasaya müdahale etmek amacıyla kullandığı fiyat kontrolü yöntemlerini ve bu türden müdahalelerin piyasada oluşan fiyat ve işlem hacmi üzerindeki olası etkilerini açıklayabilmek

• Devlet yasa ya da düzenlemelerle (yönetmelik, tebliğ gibi) belirli bir mal ya da hizmetin fiyatını tespit eder veya sınırlama getirirse fiyat kontrollerinden söz edilir. Uygulamada belli başlı fiyat müdahalesi yöntemleri taban ve tavan fiyatı uygulaması, asgari ücret uygulaması, tarımsal destekleme uygulamaları ve kira kontrolleridir.

• Mal ve hizmet arz edenleri korumak amacıyla, devletin bir mal veya hizmete ilişkin minimum fiyatı belirlemesi taban fiyat olarak bilinirken, mal ve hizmet talep edenleri korumak amacıyla bir mala ilişkin maksimum fiyatı belirlemesi tavan fiyat uygulaması olarak adlandırılır.

• Bu bağlamda asgari ücret uygulaması, tarımsal destekleme politikaları, kira kontrolleri gibi politikalar devletin çok sık kullandığı fiyat kontrol politikaları arasında yer alır. Devletin piyasaya müdahale etmek amacıyla kullandığı miktar kontrolü yöntemlerini ve bu türden müdahalelerin piyasada oluşan fiyat ve işlem hacmi üzerindeki olası etkilerini açıklayabilmek

• Devletin kota adı altında arz edilen mal miktarına sınırlama getirmesidir. En çok bilinen kota uygulamaları üretim kotaları ve ithalat kotalarıdır.

• Üretim kotası, arz edilen mal veya hizmet miktarını sınırlayarak, rekabet koşullarında oluşmuş piyasa fiyatını üreticilerin lehine arttırmaya dönük devlet politikasıdır.

• İthalat kotası, belli bir dönem boyunca ithal edilecek ürün miktarı üzerine bir tavan koyulmasıdır. Devletin piyasaya müdahale etmek amacıyla vergileme yetkisinden kaynaklanan gücünü nasıl kullanacağını ve ekonomik birimlerin vergiler karşısında göstereceği tepkinin piyasa dengesinin oluşumuna etkilerini açıklayabilmek

• Belli bir maddi ölçü üzerinden (ağırlık, uzunluk, adet, hacim gibi) alınan vergiler spesifik vergiler olarak tanımlanırken, belirli bir parasal değerin yüzdesi şeklinde hesaplanan vergiler ise ad valorem vergiler olarak isimlendirilir.

• Uygulanacak bir satış vergisinin denge üzerindeki etkisi fiyatın artması ve miktarın azalması şeklindedir. Verginin ne kadarının kimin üzerinde kalacağı-nı belirleyen faktör ise arz ve talep esneklikleridir. Örneğin, arz ve talep esnekliklerinin aynı olduğunu varsayacak olursak, verginin yarısını tüketici yarısını üretici ödeyecektir.

• Vergiyi ödeyen mükellefin bunun bir kısmını veya tamamını fiyat mekanizması aracılığı ile diğer kişilere aktarması vergi yansıması olarak adlandırılır.

Tüketici ve üretici rantı kavramlarını ve piyasa dengesinde meydana gelen değişmelerin refah üzerindeki etkilerini açıklayabilmek

• Bir malın alıcılar açısından toplam değeri ile bu malları üreten üreticilerin toplam maliyetleri arasındaki fark toplam rant olarak bilinirken, tüketicinin bir mal için ödemeye hazır olduğu fiyat ile gerçekte ödediği fiyat arasındaki fark tüketici rantı, üreticinin ürettiği malı satmaya razı olduğu fiyat ile gerçekte satış yaptığı fiyat arasındaki fark üretici rantı olarak adlandırılır.

Üretim, firma ve üretim faktörleri kavramlarını kullanarak üretim fonksiyonunu açıklayabilmek

• Her firma piyasaya sunacağı mal ve hizmetleri üretebilmek için bir takım maliyetlere katlanmak zorundadır. Firma kârını maksimize etmeye çalıştığı için üretimini en düşük maliyetle gerçekleştirme çabası içerisindedir. Firmanın üretip, piyasaya süreceği ürünün miktarı, firmanın katlandığı maliyetler ile ürünün piyasadaki satış fiyatına göre belirlenir.

• Veri teknoloji çerçevesinde, bir ürünün miktarının arttırılması, girdilerin arttırılmasına bağlıdır. Girdiler ile elde edilen ürünler arasındaki bu bağlılık ilişkisi üretim fonksiyonu ile özetlenmektedir.

• Üretim sürecinde kullanılan girdiler sabit ve değişken olmak üzere iki grupta değerlendirilir. Sabit girdiler, ürün miktarındaki değişme karşısında belirli bir süre için miktarı değişmeyen girdilerdir. Değişken girdiler ise arzu edilen üretim düzeyine göre miktarı değişen girdilerdir.

Kısa ve uzun dönem ayırımını yaparak kısa dönemde firmanın üretim davranışını açıklayabilmek

• Kısa dönem, üretim faktörlerinden sadece bir tanesinin değiştirilmesine olanak tanıyan süredir. Değişken girdi miktarının arttırılmasına bağlı olarak elde edilen çıktıya ise toplam fiziki ürün denir.

• Azalan verim yasası, diğer üretim faktörleri miktarı sabitken, bir üretim faktörünün üretimde kullanılan miktarının arttırılması durumunda, her ilave birimin sağladığı ürün miktarının azaldığını ifade eden ilişkidir.

• Marjinal fiziki ürün, emek miktarındaki bir birimlik değişmenin toplam ürün miktarında meydana getirdiği değişim olarak tanımlanır. Marjinal fiziki ürün, emek veriminin nasıl bir seyir izlediğini gösterir.

• Emeğin ortalama fiziki ürünü emek birimi başına elde edilen ürün miktarıdır. Genelde emek verimliliği ile ortalama fiziki ürün anlatılmak istenmektedir.

Uzun dönemde firmanın üretim olanaklarını tartışarak firmanın karar verme sürecini açıklayabilmek

• Uzun dönemde kullanılan tüm girdiler değiştirilebileceği için azalan verimler yasası işlerliğini yitirir. Üretim ölçeği değiştiğinde, bunun ürün miktarı üzerindeki etkisine bakmak suretiyle ölçeğin verimi belirlenebilir. Ölçeğin verimiyle ilgili üç durumla karşılaşılır. Bunlar; ölçeğin sabit, artan ve azalan verimleridir.

• Bir üretim faktörü için optimal girdi kullanım düzeyi, girdinin marjinal fiziki ürün değerinin girdi fiyatına eşit olduğu seviyedir.

• Veri bir girdi ve üretim düzeyi için, marjinal fiziki ürünü göreceli olarak yüksek olan bir girdiyi ve/veya diğerlerine kıyasla fiyatı düşük olan girdiyi daha fazla kullanmak, maliyeti minimize etmek için gereklidir.

Bu minimizasyonun gerçekleştirilmesi optimal üretim tekniğinin seçimini ifade eder. Firma, maliyetlerini minimize eden faktör bileşimini, her bir girdinin marjinal fiziki ürününü fiyatına oranlamak suretiyle belirleyecektir.

Firmanın üretim sürecinde karşılaştığı maliyetleri açıklayabilmek ve bunların seyrini grafik boyutunda açıklayabilmek

• Ekonomistler, maliyet kavramını muhasebecilerden farklı tanımlamaktadırlar. Muhasebe hesaplarına yansıtılan maliyetler açık maliyetlerdir. Örtük maliyetler gerçekte ödeme yapılmayan, ancak bir alternatiften vazgeçilmesi nedeniyle oluşan maliyetlerdir. İktisatçılar maliyet hesaplamalarına örtük maliyetleri de dahil ederler.

• Ekonomistler açık ve örtük maliyetleri kullanarak kârı ölçerler. Oysa, kârın genel muhasebe standartlarıyla yapılan hesaplamasına örtük maliyetler katılmaz.

Firmanın kısa dönemdeki maliyetlerini tanımlayabilmek ve bunların seyrini grafik boyutunda açıklayabilmek

• Firmanın üretim miktarı ile birlikte değişen değişken maliyetleri ile üretim miktarı ile ilişkisi bulunmayan sabit maliyetlerinin toplamı toplam maliyetleri verir.

• Firmanın maliyet eğrileri fiziki ürün eğrilerinin ters döndürülmüş halidir.

• Marjinal maliyet, firmanın üretimini bir birim değiştirmesi nedeniyle toplam maliyette meydana gelen değişmedir. Firmanın ortalama maliyet eğrileri ve marjinal maliyet eğrisi optimal üretim miktarının belirlenmesinde öneme sahip eğrilerdir.

Firmanın uzun dönemdeki maliyetlerini tanımlayabilmek ve bunların seyrini grafik boyutunda açıklayabilmek

• Maliyetler açısından uzun dönemi kısa dönemden ayıran temel özellik, firmaların herhangi bir sabit maliyetinin olmaması, yani tüm maliyetlerinin değişken olmasıdır.

• Faktör fiyatları ve teknoloji sabitken, uzun dönem ortalama maliyetler, tüm üretim faktörlerinin değişmesi sonucunda her bir üretim düzeyi için minimum ortalama maliyetlerden oluşur.

• Farklı girdi fiyatları veya farklı teknoloji, farklı kısa ve uzun dönem maliyetlerine neden olur. Daha düşük girdi fiyatlarında, belirli bir üretim düzeyi için katlanılan üretim maliyeti düşer ve maliyet eğrisi bütün halinde aşağıya kayar. Tersi durumda katlanılan üretim maliyeti artacağı için maliyet eğrisi yukarı ya doğru yer değiştirir.

Tam rekabet piyasasını tanıyabilmek, bu piyasanın özelliklerini ve sonuçlarını açıklayabilmek

• Tam rekabet, hiçbir firmanın sattığı ürünün fiyatı üzerinde tek başına kontrol gücünün olmadığı özel bir piyasa yapısıdır. Tam rekabetçi firma fiyat belirleyici değil, fiyat kabullenicidir.

• Tam rekabet piyasasının dört adet varsayımı şunlardır: Piyasada çok sayıda alıcı ve satıcı vardır, mallar homojendir, piyasaya giriş ve çıkışlar serbesttir, alıcı ve satıcılar tam bilgiye sahiptirler.

• Tam rekabet koşullarında faaliyet gösteren bir firma, piyasada oluşan fiyatı esas alarak, bu geçerli piyasa fiyatından istediği kadar mal satabilir. Bu nedenle, tek bir firmanın ürününe olan talep eğrisi, geçerli piyasa fiyatında tam esnektir (sonsuz esnektir) ve eğri yatay eksene paralel bir doğru biçimdedir.

Kısa dönemde firmanın kârını maksimize eden üretim düzeyinin nasıl belirlendiğini farklı yöntemlerle açıklayabilmek

• Tam rekabet piyasasında faaliyette bulunan bir firmanı n marjinal geliri ve ortalama geliri malın piyasadaki satış fiyatına eşittir. Kârını maksimize etmek isteyen firma, toplam geliri ile toplam maliyeti arasındaki farkı en yükseğe çıkarmayı amaçlar.

• Firma, marjinal maliyetin marjinal gelire eşit olduğu üretim düzeyinde ve marjinal maliyetin arttığı üretim düzeyinde kârını maksimum düzeye çıkartır.

• Firmanın kârını maksimize eden çıktıyı üretmesi, firmanın mutlaka ekonomik kâr elde edeceği anlamına gelmez. Eğer satış fiyatı ortalama toplam maliyete eşitse firma ancak normal kârla çalışıyor demektir.

• Piyasada gerçekleşen fiyat, firmanın ortalama değişken maliyetini karşılama konusunda yetersiz kalıyorsa, firma üretimini durdurmalıdır. Bu nedenle, firmanın kısa dönem arz eğrisi, marjinal maliyet eğrisinin ortalama değişken maliyet eğrisinin üzerinde kalan kısmıdır.

Uzun dönemde kâr maksimizasyonu sağlayan üretim düzeyinin nasıl belirlendiğini açıklayabilmek

• Uzun dönem piyasa (endüstri) dengesinde ekonomik kâr söz konusu olmaz ve ürünün fiyatı minimum ortalama maliyet düzeyine kadar iner .

• Firmalar minimum ortalama maliyette üretimde bulundukları için toplumun bütün kaynakları tam olarak kullanılır. Yani tam rekabet piyasasında, uzun dönemde atıl kapasite oluşmaz.

Tekel piyasasının tanımını, işleyişini ve tekelci bir firmanın olası davranışlarını, bunların sonuçlarını açıklayabilmek

• Tekel, bir endüstride tek bir firmanın faaliyette bulundu şu piyasa biçimidir. Tekel piyasası üç temel varsayıma dayanır. Bu varsayımlar, tek satıcının olması, tek bir satıcının yakın ikamesi olmayan bir malı satması ve başka firmaların piyasaya girişini engelleyen oldukça etkili engellerin olmasıdır.

• Tekelci, marjinal maliyetin marjinal gelire eşit oldu¤u noktada üretim yapıp ve bunu da mümkün olan en yüksek fiyattan satarak kârını maksimize eder. Tekelcinin sattı¤ı ürünün fiyatı marjinal gelirinden büyük oldu¤u için tekelcinin talep eğrisi marjinal gelir eğrisinin üzerinde yer alır ve denge üretim düzeyi için ürünün fiyatı marjinal maliyetinden büyüktür.

• Tekelci firma kısa dönemde olduğu gibi uzun dönemde de, piyasaya girişin engellenmesi nedeniyle ekonomik kâr elde eder. Piyasaya başka firmaların girmesi, yasal, ekonomik ve teknolojik bazı engellerle kısıtlanır.

• Tekelci farklı müşterilerine aynı ürünü farklı fiyatlarda satarak fiyatını farklılaştırabilir. Tekelci fiyat farklılaştırmasını, birinci, ikinci ve üçüncü derece fiyat farklılaştırması şeklinde gerçekleştirir. Tekelci fiyat farklılaştırması yaparak kârını artırır. Tam rekabet piyasasının aksine tekel piyasasında kaynaklar etkin olarak kullanılmaz. Tekelci rekabet piyasasının tanımını, işleyişini ve tekelci rekabet koşullarında faaliyet gösteren bir firmanın olası davranışlarını, bunların sonuçlarını açıklayabilmek

• Tekelci rekabet piyasasının varsayımları, birbirinden bağımsız olarak hareket eden çok sayıda alıcı ve satıcının olması, her firmanın farklılaştırılmış ürün satması ve piyasaya giriş ve çıkışın kolay olmasıdır.

• Tekelci rekabetçi bir firma için de, fiyat marjinal gelirden büyüktür ve marjinal gelir eğrisi, talep eğrisinin altında yer alır. Tekelci rekabetçi firma da, marjinal gelirin marjinal maliyete eşit olduğu noktada üretimde bulunarak kârını maksimize eder. Ancak kısa dönemde elde edilen ekonomik kâr, tekelci rekabet piyasasında piyasaya girişin serbest olması nedeniyle, uzun dönemde yok olur. Tekelci rekabet piyasasında da kaynaklar etkin olarak dağıtılmaz.

Oligopol piyasasını tanımlamak ve oligopol teorilerinin ana hatlarını açıklayabilmek

• Oligopol, birbiri ile rekabet eden az sayıda büyük firmanın, her birinin üretimindeki değişmelerin, piyasa fiyatını etkileyecek durumda olduğu piyasa yapısıdır. Oligopol piyasasında, faaliyette bulunan az sayıda büyük firmanın, karşılıklı olarak birbirleriyle bağımlılık içerisinde oldukları varsayılır.

• Oligopolleri ürün farklılaştırılmasının olup olmamasına bağlı olarak saf ve farklılaştırılmış oligopol şeklinde, firmalar arasındaki bağımlılığın derecesine göre tam veya kısmi oligopol şeklinde sınıflandırmak mümkündür.

Faktör piyasalarının işleyişini faktör arzı ve faktör talebi kavramlarını kullanarak açıklayabilmek

• Faktör piyasası üretim faktörlerinin alınıp satıldığı piyasadır. Faktör talebi bir türev taleptir ve üretiminde bu faktörlerin kullanıldı¤ı malın talebiyle doğrudan ilişkilidir. Faktör talebini, talep edilen mal miktarı, faktörlerin verimliliği ve diğer faktör fiyatları etkiler.

• Bir firma marjinal ürün geliri, marjinal faktör maliyetine eşit oluncaya kadar faktör istihdam eder. Marjinal ürün geliri, ek bir faktörün istihdam edilmesi sonucu ortaya çıkan gelir artışıdır. Marjinal faktör maliyeti ise ek bir birim faktör kullanmanın maliyetidir. Marjinal ürün geliri aynı zamanda firmanı n faktör talep eğrisidir.

• Faktör arzı ile ilgili kararlar faktör sahiplerince verilir. Bu nedenle geriye dönük faktör arz eğrisi ortaya çıkabilir. Yani faktör arz eğrisi, düşük faktör fiyatlarında pozitif eğime sahipken, yüksek faktör fiyatlarında negatif eğime sahip olabilir. Faktör gelirlerinin nasıl belirlendiğini ve neden farklılaştığını açıklayabilmek

• Faktör gelirleri ücret, faiz, rant ve kârdan oluşur. Ücretler nominal ve reel ücretler olmak üzere ikiye ayrılır. Nominal ücretler, ücretlerin parasal değerini; reel ücretler ise ücretin satın alma gücünü gösterir. İktisatçılar faizi de nominal ve reel faiz olarak ikiye ayırırlar. Reel faiz beklenen enflasyon oranına göre düzeltilmiş faiz oranı iken, nominal faiz oranı piyasada geçerli olan oranı gösterir. İktisatçılar ekonomik rant kavramını geliştirmişlerdir. Bu kavram kira kavramından farklıdır. Kâr ise bir işletmenin toplam gelirlerinden ücret, faiz ve rant ödendikten sonra kalan artığı temsil eder, kâr girişimcinin üretimi organize etmesi ve belli bir risk üstlenmesinin karşılığını oluşturur.

Kamusal mal kavramını ve özelliklerini tanımlayarak kamusal mallarda etkin üretim düzeyinin nasıl belirleneceğini açıklayabilmek

• Toplumun tüm üyelerinin herhangi bir bedel ödemeden tüketebileceği ve bir kişinin tüketiminin bir başkasının tüketimine engel teşkil etmediği mallar kamusal mallardır. Bu mallar toplumda ödeme yapan ya da yapmayan tüm toplum üyelerine fayda sağlar. Ödeme yapmayanlar bu faydayı elde etmekten mahrum bırakılmadığı için kamusal mallarda bedavacılık sorunu ile karşılaşılır.

• Kamusal malların varlığı fiyat sistemi için sorun yaratır ve piyasa başarısızlığına neden olur. Bu yüzden, kamusal malların üretiminde devletin bizzat üretimi üstlenmesi alternatifi ya da piyasaya devlet müdahalesi gündeme gelir.

• Kamusal malların çıktı düzeyi tüm bireysel taleplerin dikey toplamları ile elde edilen marjinal sosyal fayda eğrisi ile marjinal maliyet eğrisinin kesiştiği noktada belirlenir. Bedavacılık sorunu yüzünden kamusal malların üretiminde özel kesim etkin çıktı düzeyinde üretim yapamaz. Dolayısıyla, kamusal mallar devlet tarafından üretilir ve genelde vergilerle finanse edilir.

Dışsallık kavramını ve özelliklerini tanımlayarak dışsallık türlerini içselleştirme yöntemlerini açıklayabilmek

• Bir ekonomik birimin üretim ya da tüketime ilişkin kararı bir başka birimin veya birimlerin fayda ya da maliyetlerini piyasa dışında başka bir yolla etkiliyorsa, dışsallıkların var olduğunu söyleyebiliriz. Rekabetçi piyasalarda çok fazla negatif dışsallık ve çok az da pozitif dışsallık üretilmektedir. Bu durum kaynakların aşırı ya da düşük düzeyde tahsis edilmesine neden olduğu için piyasa başarısızlığının da nedenlerinden biridir.

• Devlet, piyasa başarısızlığını gidermek ve dışsallıkları içselleştirmek için vergi, sübvansiyon, yasal düzenlemeler ve üretimi üstlenme gibi araçları kullanır. Dışsallıkların içselleştirilmesi, marjinal özel fayda ve maliyetlerin marjinal sosyal fayda ve maliyetleri de kapsayacak şekilde belirlenmesi amacıyla üretici ve tüketici kararlarına dönük düzenlemelerdir. Bu tanıma göre, negatif dışsallıklarda marjinal dışsal maliyeti içselleştirmek için bu maliyeti marjinal özel maliyete eklerken, pozitif dışsallıklarda marjinal dışsal faydayı içselleştirmek için bu faydanı n marjinal özel faydaya eklenmesi gerekir. Bir dışsallığın içselleştirilmesi bir malın tüm sosyal maliyeti ve tüm sosyal faydasını yansıttığı için fiyatlarda da bir değişme meydana gelecektir.

• Negatif dışsallıkların olduğu durumda, dışsallığı meydana getiren firma veya kişi için, bu ekonomik faaliyet bir maliyet oluşturmazken, maliyet topluma yüklenmektedir. Bu durumda, devlet üçüncü kişilere yüklenen bu maliyetle orantılı olarak, dışsallığı meydana getiren firma veya kişiden bir düzenleyici vergi alabilir. Düzenleyici vergilerin amacı, bir mal veya hizmetin dışsal maliyetini marjinal özel maliyete eklemektir. Bu amacı gerçekleştirmek için düzenleyici verginin her birim çıktının marjinal dışsal maliyetine eşit olması gerekir.

• Sübvansiyonlar, pozitif dışsallıklar meydana getiren üretim veya tüketim faaliyetinin marjinal dışsal faydasını içselleştirmek için kullanılır. Amaç, tüketici veya üretici tarafından yapılan ödemeleri azaltmaktı r. Sübvansiyonlar düzenleyici vergi temeline dayanan negatif bir vergi olarak da düşünülebilir.

Mikro İktisattan Makro İktisada Geçiş

Makro iktisadın doğuşunu ve gelişiminin ardında yatan temel faktörleri açıklayabilmek

• Mikro iktisat tek bir mala ilişkin piyasanın nasıl çalıştığını ve bireysel karar alma birimlerinin davranışlarını incelerken, makro iktisat bu piyasaların ve karar birimlerinin bütününü ele alır. Örneğin, ekonomideki tüm birimlerin tüketim harcamalarının, ülkede üretilen tüm mal ve hizmetlerin ortalama fiyatlarının, ekonomideki toplam üretim düzeyinin nasıl belirlendiği ve neden değiştiği makro iktisadın ilgi alanına girer.

• Makro iktisat 1930’larda yaşanan Büyük Bunalım’ın açıklanabilmesi çabaları sonucu doğmuştur.

• Bu konuda başlangıç olarak Keynes’in 1936 tarihli Genel Teori isimli kitabını kabul etmek yaygın bir görüştür.

Makro iktisadın ilgi alanına giren temel konuları açıklayabilmek

• Makro iktisadın temel konuları bir ekonomide toplam üretim hacminin belirlenmesi ve değişmesi, fiyatlar genel düzeyinin belirlenmesi ve değişmesi, işsizlik düzeyinin belirlenmesi ve değişmesi şeklinde sıralanabilir.

• Ülkedeki üretim hacminde gözlenen dalgalanmalar konjonktür dalgalanmaları olarak adlandırılırken, devlet tarafından izlenen politikalar bu dalgalanmaları n mümkün olduğunca yumuşatılmasını hedeflemektedir.

• Bu süreçte işsizlik oranını ve enflasyon oranını makul düzeylerde tutabilmek de hedefler arasında sayılmalıdır. Devletin izlediği politikalarla makro ekonomik performans arasındaki ilişkiyi açıklayabilmek

• Devletin makro ekonomiyi etkilemek amacı ile kullanabileceği araçlar; maliye politikası, para politikası ve arz yönlü politikalar başlıkları altında toplanabilir.

• Bunlardan maliye politikası, devletin vergi toplama ve harcama yapma kararları; para politikası, merkez bankasının ülkedeki para miktarını kontrol etmeye dönük kararları; arz yönlü politikalar ise devletin temel olarak üretimi arttırmaya dönük kararları ile ilgilidir.

Bir ekonomide makro açıdan rol alan başrol oyuncuları ve bunların oynadıkları rolleri açıklayabilmek

• Makro ekonomik karar birimlerinin karşılıklı olarak birbirleriyle olan ilişkileri devresel akım diyagramı çerçevesinde incelenebilir.

• Hane halkları, işletmeler, devlet ve diğer ülkeler olarak sıralanan bu birimlerin gelir ve harcamaları karşılıklı olarak eşleşmektedir.

• Her grubun harcaması diğer grup veya grupların gelirini oluştururken, bu durum ekonomik işlemlerin çift taraşı niteliğini yansıtmaktadır.

Milli Gelir Muhasebesi

Bir ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin toplam değerinin belirlenmesi amacı ile geliştirilen GSMH kavramını tanımlamak ve temel özelliklerini açıklayabilmek

• Bir ülkede geliri oluşturan faaliyetlerin ölçülmesi milli gelir muhasebesi olarak bilinmektedir.

• Milli gelir hesapları ekonomik faaliyetlerin genel bir özetini sunmanın yanı sıra ülkedeki üretim, gelirler ve harcamalar arasındaki karşılıklı ilişkileri de göstermektedir.

• Milli gelir muhasebesi kapsamında hesaplanan temel kavram, ekonomide belirli bir dönemde üretilen tamamlanmış mal ve hizmetlerin piyasa değerini ifade eden gayrisafi milli hasıladır.

Üretimin değerinin hesaplamak için kullanılacak çeşitli yöntemleri açıklayabilmek

• Gayrisafi milli hasılanın hesaplanmasında yaratı-lan, kazanılan ve harcanan gelir cephelerinden yararlanılabilir.

• Gayrisafi milli hasıla belirli bir dönemde yaratılan tüm mal ve hizmetlerin parasal değerini ifade ettiği gibi, bu mal ve hizmetlerin üretimine katılan üretim faktörlerine ödenen ücret, faiz, kâr ve rant gelirleri toplamını da ifade eder.

• Öte yandan elde edilen gelirlerin bir şekilde harcandığı düşünülürse ekonomideki tüketim, yatırım ve kamu harcamaları ile net ihracat toplamının da yaratılan üretimin değerine eşit olması gerekir.

Üretimin değeri ile ilgili alternatif kavramları açıklayabilmek

• Gayrisafi milli hasıla üretim faaliyetleri sürecinde kullanılan makine, teçhizat ve binalardaki aşınma ve yıpranmayı göz önüne almaz.

• Amortisman denilen söz konusu aşınma ve yıpranmalar toplamının gayrisafi milli hasıladan düşülmesi ile elde edilen kavram safi milli hasıladır ve ülkenin net üretim gücünü göstermektedir.

• Safi milli hasıladan mal ve hizmet alımları sırasında ödenen dolaylı vergilerin düşülmesi suretiyle milli gelir adı verilen gelir kavramına ulaşılır.

• Ülkedeki kişilerin ne kadarlık gayrisafi gelir elde ettiklerini gösteren kişisel gelir kavramı ise milli gelirden dağıtılmayan şirket karları ve sosyal güvenlik kurumlarına yapılan prim ödemelerinin düşülmesi, kamu ve özel sektör tarafından yapılan transfer ödemelerinin eklenmesi ile hesaplanmaktadır.

• Kişilerin eline geçen net geliri gösteren ve kişisel gelirden dolaysız vergilerin düşülmesi ile hesaplanan gelir kavramı ise kullanılabilir gelir olarak adlandırılmaktadır.

Fiyat değişmelerinin üretimin değeri üzerinde nasıl etkili olduğunu ve bunun nasıl giderilebileceğini açıklayabilmek

• Gayrisafi milli hasıla piyasa fiyatları ile ölçüldüğü için, üretim miktarındaki değişmelerin yanında fiyat değişmelerini de yansıtır.

• Nominal gayrisafi milli hasıla denilen cari fiyatlarla ölçülen bu değerden fiyat değişikliklerinin etkisini giderebilmek için oluşturulan fiyat indeksleri kullanılır. Böylece gayrisafi milli hasıla baz olarak kabul edilen belirli bir yılın fiyatları ile ifade edilir ve zaman içerisinde fiyatlarda meydana gelen değişmelerin etkisi giderilmiş olur.

Belirli bir yılın fiyatları ile ifade edilmesi halinde elde edilen değer reel gayrisafi milli hasıla veya sabit fiyatlarla gayrisafi milli hasıla olarak bilinmektedir. Üretimin değerini ölçmek için günümüzde kullanılan yöntemlerin taşıdığı eksiklikleri açıklayabilmek

• Ülkedeki üretimin değerini göstermesinin yanında, gayrisafi milli hasıla kavramının kullanımında bazı kısıtlar söz konusudur. Örneğin gayrisafi milli hası- la değeri, bunun kaç kişilik bir nüfusla yaratıldığı konusunda bir bilgi vermemekte, dinlenmeye ayrılan zamanı hesaba katmamakta, üretilen malların kalitesindeki iyileşmeleri göz önüne almamakta, üretim faaliyetleri sonucu çevreye verilen zararı göz ardı etmekte, üretimin bileşimi ve dağılımı hakkında bir bilgi sunamamakta ve ülkedeki kayıt dışı ekonomik faaliyetleri kapsam dışında bırakmaktadır.

Tüketim harcamalarını ve tasarrufları belirleyen faktörleri açıklayabilmek

• Vergilerin olmadığı bir ortamda tüketim ve tasarruf harcamalarının toplamı gelire eşit olacaktır. Belirli bir dönemde yapılacak tüketim harcamalarını belirleyen temel faktör gelirdir.

• Gelirle tüketim harcamaları arasındaki bu ilişki tüketim fonksiyonu olarak bilinirken, tasarruflarla gelir arasındaki ilişki de tasarruf fonksiyonu olarak adlandırılmaktadır.

• Gelir değişikliklerinin tüketim harcamaları üzerindeki etkisi marjinal tüketim eğilimi, tasarruflar üzerindeki etkisi ise marjinal tasarruf eğilimi ile belirlenebilir.

• Tüketimi etkileyen temel faktörler arasında gelir, servet, bekleyişler ve demografik unsurlar sayılabilir.

Yatırım harcamalarını belirleyen faktörleri açıklayabilmek

• Yatırım harcamaları işletmelerin sermaye mallarına ve stoklara yaptıkları harcamalardır. Ele alınan modelde yatırımlar gelirden bağımsız, yani otonom kabul edilmektedir.

• Yatırım harcamaları temel olarak faiz oranı, beklenen kâr, teknolojik değişim, sermaye mallarının maliyeti ve kapasite kullanım oranı tarafından belirlenmektedir.

Kamu harcamalarının analize nasıl dahil edildiğini açıklayabilmek

• Kamu kesiminin mal ve hizmet alımı için yaptığı harcamalar kamu harcaması olarak adlandırılır. Ele alınan harcama modelinde kamu harcamaları gelirden bağımsız, yani otonom bir bileşen olarak ele alınmıştır.

Net ihracatı belirleyen faktörleri açıklayabilmek

• Net ihracat ülkenin ihracatı ile ithalatı arasındaki farktır.

• İthalatı ve ihracatı belirleyen faktörler arasında hem yerli ülkenin hem de yabancı ülkelerin gelir düzeyleri, zevk ve tercihleri, ticarete getirdikleri kısıtlamalar ve döviz kurları sayılabilir.

• İthalat hacmi ülkedeki gelir düzeyi ile birlikte arttığı için, gelir arttıkça net ihracat miktarı azalmaktadır.

Toplam harcama fonksiyonunu açıklayabilmek

• Toplam harcama fonksiyonu her bir harcama bile- şeninin toplamından oluşmaktadır.

• Toplam harcama fonksiyonunun eğimi tüketim fonksiyonunun eğiminden daha düşüktür, zira toplam harcamalara dahil edilen net ihracat fonksiyonu negatif eğime sahiptir.

Klasik iktisat yaklaşımının makro ekonomik dengeye bakış açısını açıklayabilmek

• Klasik iktisat yaklaşımı, “Her arz kendi talebini yaratır� deyimi ile ifade edilen Say Kanununun işlemesi ile özetlenebilir.

• Bu işleyiş sonucunda toplam harcamaların tam istihdam üretim düzeyini sağlamada yetersiz kalması söz konusu olmamaktadır.

• Bu sonuç ekonomideki her türlü fiyatın (ücret, faiz, mal fiyatları gibi) artma ve azalma yönünde esnek olması varsayımına dayanmaktadır.

• Keynes, Klasik iktisat yaklaşımının bu varsayımını eleştirerek, özellikle ücretlerin düşme yönünde esnek olmadığını ileri sürmüş ve alternatif bir model geliştirmiştir. Denge kavramını ve ekonomik dengenin sağlanmasında toplam harcamaların önemini açıklayabilmek

• Stok değişmelerini de harcamalara dahil ettiğimiz zaman, bir ekonomide gerçekleşen fiili harcamalar her zaman gelire eşit olmaktadır.

• Oysa ekonomide gerçekleştirilmesi “planlanan� toplam harcamalar her zaman gelire eşit olmayabilir. İşte planlanan toplam harcamaların gelire eşit olduğu GSMH düzeyi, denge GSMH düzeyi olarak adlandırılmaktadır.

• Denge GSMH düzeyi bir diğer bakış açısıyla gelir harcama akımından gerçekleşen sızıntılar toplamının, bu akıma yapılan enjeksiyonlar toplamına eşitlendi ği gelir düzeyi olarak da elde edilebilir. Söz konusu sızıntılar tasarruflar, vergiler ve ithalat harcamalarından, enjeksiyonlar ise yatırım harcamaları, kamu harcamaları ve ihracat gelirinden oluşmaktadır.

• Otonom harcamalarda meydana gelecek bir değişme gelir düzeyine katlanarak yansımakta ve bu süreç çarpan olarak adlandırılmaktadır. Bir ekonomide belirlenen denge gelir düzeyindeki artış ve azalışların nedenini açıklayabilmek

• Otonom harcamalarda meydana gelecek bir değişiklik, çarpan katsayısı kadar katlanarak gelire yansımaktadır.

• Çarpan katsayısı ise marjinal tasarruf ve marjinal ithal eğilimleri toplamının tersi olarak hesaplanmaktadır.

Maliye Politikası ve Toplam Harcamalar

Devletin en önemli gelir kaynağı olan vergilerin makro ekonomik modele dahil edilmesi durumunda meydana gelecek değişiklikleri açıklayabilmek

• Makro ekonomik etkileri açısından devletin direkt olarak kontrol edebildiği ve direkt olarak kontrol edemediği bazı değişkenler söz konusudur. Örneğin, devlet gelirden alınacak vergi oranını direkt olarak belirlemekte, ancak elde edilecek gelir vergisi hasılatını direkt olarak kontrol edememektedir.

• Kullanılabilir gelir kavramının tanımı gereği, vergiler gelirden çıkarıldığı için vergilerin modele dahil edilmesinde önünde eksi işareti yer almakta ve denge gelir düzeyini azaltıcı etki yaratmaktadır. Devletin harcama yapma ve vergileme kararlarının denge gelir düzeyi üzerindeki etkisini açıklayabilmek

• Kamu harcamalarındaki değişmeler, harcama çarpanı aracılığı ile gelire katlanarak yansımaktadır. Bu nedenle kamu harcamalarındaki artış geliri arttırırken, harcamalardaki azalma geliri azaltıcı önde etki yaratmaktadır.

• Vergilerde meydana gelecek değişmeler, vergi çarpanı aracılığı ile geliri ters yönde etkiler. Ancak vergilerin harcamalar üzerinde yaratacağı etki, kullanılabilir gelir üzerindeki etkisi ile dolaylı olarak ortaya çıkmaktadır.

• Harcama çarpanı, mutlak değer olarak, vergi çarpanından büyüktür. Bunun nedeni toplam harcamalar üzerinde kamu harcamalarının doğrudan, vergilerin dolaylı biçimde etkili olmasıdır.

• Devlet kamu harcamalarını arttırır ve bunun tamamını vergileri yükselterek finanse ederse, denge gelir düzeyi kamu harcamalarına eşit miktarda artmaktadır. Böyle bir durumda ortaya çıkan net çarpan etkisi 1’e eşit olmakta ve denk bütçe çarpanı olarak adlandırılmaktadır.Ekonomik durgunluk ve enflasyon ortamlarında istikrarı sağlayabilmek için maliye politikasının nasıl kullanılması gerektiğini açıklayabilmek

• Ekonomide bir harcama yetersizliği olması halinde, genişlemeci maliye politikası aracılığı ile toplam harcamaları arttırmak ve aşırı işsizliği ortadan kaldırmak mümkündür.

• Ekonomide bir harcama fazlası olması halinde ise daraltıcı maliye politikası aracılığı ile toplam harcamaları kısmak ve enflasyonist baskıları ortadan kaldırmak mümkündür. İzlenen maliye politikalarının ekonominin içinde

bulunduğu koşullardan nasıl etkilenebileceğini açıklayabilmek

• Devlet bütçesi, devlete ait harcamaların yapılmasına, gelirlerin toplanmasına yetki veren ve bunlar arasında dengenin nasıl sağlandığını gösteren belgedir.

• Kamu harcamalarının kamu gelirlerinden fazla olması durumunda ortaya çıkan bütçe açığı ancak devletin piyasalara borçlanması ile kapatılabilir.

• Bütçenin gelir ve harcama kalemleri arasında yer alan ve otomatik istikrar sağlayıcılar olarak adlandırılır.

Parayı tanımlayabilmedeki güçlüklerin nedenini açıklayabilmek

• Parayı fiziki özelliklerini esas alarak tanımlamak hem mümkün de�ildir, hem de iktisadi anlamda doğru değildir.

• İktisatta paranın kesin ve değişmez bir tanımını yapmak yerine, paranın üstlendiği fonksiyonları sıralayarak bu fonksiyonları yerine getiren her şey para olarak kabul edilir. Bir ekonomide paranın üstlendiği fonksiyonların neler olduğunu açıklayabilmek

• Değişim aracı olarak para, takasın dezavantajlarını ortadan kaldırarak, mal ve hizmetlerin el değiştirmesi sürecini hızlandırmakta, ekonomide etkinliğin sağlanmasına yardımcı olmaktadır.

• Hesap birimi olarak para, mal ve hizmetlerin değerini ifade etmede kullanılan ortak ölçü birimidir.

• Değer muhafaza aracı olarak para, satın alma gücünün elde tutulmasına olanak tanımaktadır. Paranı n bu fonksiyonu, ülkedeki fiyat istikrarı ile yakından ilgilidir. Enflasyonist ortamlarda hızla de-ğer kaybeden paranın bu fonksiyonu da aşınmaya uğramaktadır.

Zaman içerisinde mal paradan itibari paraya geçişin altında yatan faktörleri ve paranın çeşitlerini açıklayabilmek

• Paranın evrimi mal para itibari para olarak iki temel kategoride incelenebilir.

• Modern bir ekonomide para, bozukluk, nakit ve vadesiz mevduat olmak üzere üç türden oluşmaktadır. • Nakit ve vadesiz mevduat kadar likit olmasa da, likitidesi bunlara yaklaşan varlıklar para benzeri olarak adlandırılmaktadır.

• Paranın tanımlanmasındaki sorunlara bağlı olarak, her ülkenin merkez bankası çeşitli para stoku tanımları yaparlar. Örneğin TC Merkez Bankası M1, M2, M2Y ve diğer bazı alternatif para stoku tanımlarına ilişkin verileri yayınlamaktadır. Bankaların temel fonksiyonlarını, çalışma mantıklarını ve nasıl kaydi para yarattıklarını açıklayabilmek

• Bankalar, genellikle, halktan topladıkları mevduatı şirketlere ve kişilere kredi olarak veren, menkul kıymetlere yatırım yapan kuruluşlardır. Bu nedenle bankalar fon transferi sürecinde para yaratan kurumlardır. Bankaların yarattığı söz konusu vadesiz mevduatlara kaydi para adı verilmektedir.

• Bankacılığın gelişimi mutlak rezerv bankacılığından kısmi rezerv bankacılığına geçiş olarak özetlenebilir. Kısmi rezerv bankacılığı, yükümlülüklerden daha düşük bir miktarın rezerv olarak tutulduğu bankacılık uygulamasıdır.

• Kısmi rezerv bankacılığının bir sonucu olarak ortaya çıkan kaydi paranın miktarı, zorunlu rezervler dışında bir sızıntının söz konusu olmadığı basitleş- tirilmiş bir modelde, zorunlu rezerv oranının tersiyle rezervlerdeki değişim miktarının çarpılması ile belirlenmektedir.

Para Teorisi ve Politikası

Keynesyen iktisatçılara göre para miktarı ile ekonomik faaliyetler arasındaki ilişkileri açıklayabilmek

• Ekonomik birimler işlem, ihtiyat ve spekülasyon amaçları ile ellerinde bir miktar para tutmak isterler. Ekonomik birimlerin bu amaçlarla ellerinde tutmak istedikleri para miktarını belirleyen faktörler nominal gelir ve faiz oranıdır. Nominal gelir ve para talebi arasında doğru yönlü bir ilişki söz konusu iken, faiz oranı para talebini ters yönde etkilemektedir.

• Gelir ve fiyatların sabit olduğu varsayımı altında, çizilecek para talebi fonksiyonu negatif eğimli bir eğri olur. Para talebinin para arzına eşitlendiği noktada para piyasası dengeye gelir ve denge faiz oranı belirlenir.

• Para miktarında meydana gelecek değişiklikler, faiz oranı üzerindeki etkisi aracılığı ile yatırımları, yatırımlarda meydana gelecek değişiklik ise nominal geliri etkiler.

Klasik ve monetarist iktisatçılarına göre para miktarı ile ekonomik faaliyetler arasındaki ilişkileri açıklayabilmek

• Para miktarının ekonomiyi direkt olarak etkilediğini savunan iktisatçılar, bu görüşlerini değişim denklemine dayandırmaktadırlar. Değişim denklemi bir ekonomideki para miktarı ile dolaşım hızının çarpımının nominal gelire eşit olacağını gösteren bir özdeşliktir.

• Klasik iktisatçılar, paranın dolaşım hızının ve üretim hacminin sabit olduğu varsayımı altında, para miktarı değişikliklerinin aynı yönde ve aynı oranda fiyatlara yansıyacağını, dolayısıyla paranın üretim miktarı üzerinde bir etkisinin olmayacağını savunmuşlardır.

• Monetaristler olarak adlandırılan bir grup iktisatçı ise, ekonominin tam istihdamdan uzak olduğu bir ortamda, paranın kısa dönemde fiyatlar ve üretim üzerinde etkili olabileceğini, ancak uzun dönemde, ara miktarı değişikliklerinin sadece Fiyatları etkileyeceğini öne sürmektedir.

Para miktarını kontrol etmekten sorumlu merkez bankasının bir ekonomide üstlendiği temel fonksiyonların neler olduğunu ve bunların ne anlama geldiğini açıklayabilmek

• Ekonomideki önemine karşın, merkez bankacılığı 0’nci yüzyılın başlangıcında ortaya çıkmış nispeten eni bir gelişmedir.

• Merkez bankasının üstlendiği fonksiyonlar ülkeden ülkeye farklılık göstermesine karşın, modern bir merkez bankasının üstlendiği üç temel fonksiyon öz konusudur: Para piyasalarında istikrarın sağlanması, bankaların bankası ve likitidenin on kaynağı olma, devletin bankacılığını yapma.

Merkez bankasının ülkedeki para miktarını kontrol edebilmek için kullanabileceği araçların neler olduğunu ve bunları asıl kullanabileceğini açıklayabilmek

• Merkez bankalarının ülkedeki para miktarını kontrol edebilmek amacıyla kullanabilecekleri üç adet genel araç söz konusudur: Zorunlu rezerv oranları, reeskont oranı ve açık piyasa işlemleri.

Bu araçlar içerisinde en esnek olanı ve günümüz merkez bankalarının en etkin şekilde kullandıkları araç, açık piyasa işlemleridir.

Fayda sağladığında yok olup, biten mallara dayanıksız mallar denir.

Bir kararı uygularken vazgeçilen bir başka karara fırsat maliyeti denir.

p0=10, p1=15, q0=1, q1=0.5kg ise talebin fiyat esnekliği -1 dir. (0.5-1)/1 bölü (15-10)/10

Asgari ücret taban fiyatı uygulamasına bir örnektir.Oligopol piyasasında üretici firmalar arasında karşılıklı bağımlılık gözlenir.

Ölçülebilen ve günlük yaşamda karşılaşılan faiz oranı nominal faiz oranıdır.

Dışsallıkların özellikleri: Hem üreticiler hem de tüketiciler tarafından meydana getirilebilmeleri
Pozitif veya negatif olabilmeleri
Kamusal malların dışsallıkların özel bir türü olması
Ekonomik yapı içerisinde dışsallıkların taraflarını belirlemenin mümkün olması

Makro iktisadın ilgi alanı: İşsizlik oranı, Enflasyon oranı, Üretim artış oranı

Yatırım harcamaları: Firmaların ve devletin yeni bina yaptırmak için yaptıkları harcamalar
Firmaların ve devletin yeni teçhizat ve tesisat alımı için yaptıkları harcamalar
Bireylerin yeni ev yaptırmak için yaptıkları harcamalar
Stoklardaki artışlar

Bir grup mal ve hizmetin 2000 yılı fiyatları ile ifade edilen değeri 100 YTL, 2004 yılı fiyatları ile ifade edilen değeri 140 YTL ise, bu mal ve hizmet grubunun fiyatları 2000-2004 döneminde yüzde 40 oranında artmıştır.

Ortalama tüketim eğilimi ile ortalama tasarruf eğiliminin toplamı 1 dir. Y=C+S APC+APS=TÜKETİM/GELİR + TASARRUFLAR/GELİR=C/Y +S/Y =1

C=Tüketim=90, Y=Gelir=100 ise Ortalama tüketim eğilimi=90/100=0.90

Kamu harcamaları çarpanının 3, vergi harcamaları çarpanının -2 olduğu bir ekonomide, kamu harcamalarının 250 bin YTL ve vergilerin 300 bin YTL arttırılması durumunda milli gelirde 600 bin YTL azalır. -2 çarpı 300 =-600.

Bir ekonomide MPC=marjinal tüketim eğilimi 0.80 ve MPI=marjinal ithal eğilimi değeri 0.05 ise harcama ve vergi çarpanı değerleri harcama çarpanı 4, vergi çarpanı -3 tür. vergi çarpanı=-(0.80-0.05)*4=-3, harcama çarpanı=1/(0.2+0.05)=4

TC Merkez Bankası tarafından yapılan en likit para arzı tanımı M2=M1+Ticari bankalardaki vadeli mevduatlar

Paranın ihtiyat amacıyla talep edilmesinin nedeni beklenmeyen harcamaların karşılanmasıdır.

Toplam talep eğrisinin sola kaymasının nedeni para arzının azalmasıdır.

Ä°thal edilen mallara konulan vergiye tarife denir.

Belirli bir malın üretiminin diğer ülkelere göre daha etkin olarak, yani daha düşük fırsat maliyeti ile gerçekleştirilmesine karşılaştırmalı üstünlük denir.

İşgücü arzı çalışabilir yaştaki nüfusun büyüklüğüne bağlı olarak belirlenir.

Hızlı nüfus artışı sonucu işçi başına düşen sermaye miktarının azalması, sermaye sığlaşması olarak adlandırılır.

İki mal arasındaki çapraz talep esnekliği katsayısı Pozitif bir değerse, bu iki malın birbirine göre durumu ikame mallardır. Negatifse tamamlayıcı mallardır.

Tekel piyasasında yapılan tek satıcı olması varsayımı tekelci firmanın endüstri konumuna gelmesi sonucunu doğurur.

Q0=1 kg, Q1=0.5 kg, P0=10, P1=15 ise talebin fiyat esnekliğikatsayısı -1 dir. Formül: [ (Q1-Q0)/Q0] / [ (P1-P0)/P0]

Portakal (kg/hafta): 3,6,10 Toplam fayda: 100,160,200 ise bir haftada tüketilen portakal miktarı 3 kg den 6 kg’a çıktığında marjinal fayda 20 birimdir. Formül: (160-100)/(6-3)

Bir dilim pasta 10 YTL ve bir fincan kahve 2 YTL ise bir dilim pastanın fırsat maliyeti 5 kahvedir. Formül: 10/2=5

Tam rekabet piyasasının varsayımları: Piyasada çok sayıda alıcı ve satıcı vardır. Her firma homojen bir ürün üretir ve satar. Firmalar kolaylıkla piyasaya girip çıkarlar. Alıcı ve satıcılar tam bilgiye sahiptirler.

Dışsallıkların özellikleri: Pozitif veya negatif olabilmeleri. Hem üreticiler hem de tüketiciler tarafından meydana getirilebilmeleri. Kamusal malların, dışsallıkların özel bir türü olması. Ekonomik yapı içerisinde dışsallıkların taraflarını belirlemenin mümkün olması.

Ölçülebilen ve günlük yaşamda karşılaşılan faiz oranı Nominal faiz oranıdır.

Bir malın satılmak istenen miktarı ile fiyatı arasında doğru yönlü ilişkiye arz kanunu denir.

Bir firmanın ürünlerinin satışından elde ettiği gelire toplam gelir denir.

Ek faktör birimlerinin kullanılması sonucu, firmanın toplam gelirinde ortaya çıkan artışa marjinal ürün geliri denir.

Ödünç verilebilir fonlar: Tüketici kredileri, ticari krediler, yatırım kredileri, devletin borçlanma talebi
Ä°lgili malın fiyatı 100 TL’den 130 TL’ye çıktığında arz edilen miktarı 50 birimden 70 birime çıkmaktadır. Ä°lgili malın arz esneklik deÄŸeri 1,33 ‘tür. arz esneklik= arz miktarındaki % deÄŸiÅŸme/ malın fiyatındaki % deÄŸiÅŸme

Tüketicilerin reel gelirleri arttıkça daha az miktarda tüketmek isteyecekleri mallara Düşük mal denir.

Ortalama ürün eğrisinin en yüksek değerde olduğu noktada marjinal ürün ortalama ürüne eşittir.

Oligopolde, “Ãœrün fiyatını yükseltirsem rakip firmalar fiyat yükseltmezler. Ãœrün fiyatını düşürürsem rakip firmalar da hemen fiyat düşürür.” bekleyiÅŸi Dirsekli talep modeli teorisi ile açıklanmaktadır.

Marjinal hasılat verimi faktör fiyatından küçük olduğu sürece firma Faktör miktarını azaltır.

Bir bireyin yaptığı bir faaliyetten, yapılan işle hiç ilgisi olmayan başka bireylerin olumlu veya olumsuz etkilenmelerine Dışsallık denir.

Devletin toplam talebi arttırmak yerine, üretimi arttırmaya dönük politikası Arz yönlü politikadır.

Toplam harcamalar içerisinde değişkenliği en fazla olan harcama türü Yatırım harcamalarıdır.

Ekonominin tam istihdam GSMH düzeyinin altında bir noktada ulaştığı denge noktasına Noksan istihdam dengesidir.

Devletin bütçesinde kamu harcamalarının kamu gelirinden fazla olması durumuna Bütçe açığı denir.

Paranın temel fonksiyonları: Hesap birimi olma, Değişim aracı olma, Değer muhafaza aracı olma.

Talep edilecek para miktarını belirleyen faktörler, Nominal Gelir-Faiz Oranıdır.

Fiyatlar artarken üretimin azaldığı duruma Stagflasyon denir.

Dış ticarete getirilen kısıtlamalar: Tarifeler, Kota, Tarife dışı engeller, İhracat ambargosu

Mevcut kaynakların, yurtiçinde tüketilecek tarımsal ürünler üretiminde kullanılması yerine, ihraç edilebilecek ürünlerin imalatında kullanılması durumuna İhraç ikamesi denir.

İKTİSAT, bireyler ve toplumların sınırlı kaynaklarını sınırsız ihtiyaçlarını karşılamak için nasıl dağıttıklarının incelenmesidir.

Ülkeler arasındaki farklı ekonomik yapı ve kurumların organizasyonu ile çeşitli çıkar grupları arasındaki ilişkileri inceleyen iktisat bölümüne İKTİSADİ SİSTEMLER adı verilir.

İktisatçının belli bir ekonomik sorunla ilgili bütün gerçekleri araştırıp toplama işlemine BETİMLEYİCİ İKTİSAT denir.

İktisadın temel özellikleri: Malların üretimi,tüketimi ve dağıtımıyla ilgili olması. Sosyal bir bilim olması. Analitik olması. İnsan davranışlarının sadece iktisadi yönünü seçip incelemesi

Arz yasası, malın fiyatı ile arz edilen miktar değişkenleri arasındaki ilişkiyi gösterir.

Tüketicinin geliri arttığında talebi artan mallara NORMAL MAL denir.

Gelir arttıkça talebi düşen, gelir azaldıkça talebi artan mala DÜ�ÜK MAL denir.

Tüketim mallarının üretiminde kullanılan mallara sermaye malları (yarı mamül mallar, hammaddeler, üretici malları) denir.

Fiyat deÄŸiÅŸiminin yarattığı gelir ve ikame etkileri “talep eÄŸrisinin neden negatif eÄŸime sahip olduÄŸunu ” açıklamak için birlikte kullanılır.

Genelden özele doğru yapılan bir araştırmada izlenen yaklaşıma TÜMDENGELİM adı verilir.

Cateris Paribus varsayımı “diÄŸer koÅŸulların sabit olduÄŸu”‘nu ifade eder.

Normal malın talebinin GELİR esnekliği POZİTİF tir. Düşük malın talebinin GELİR esnekliği NEGATİF tir. Birbiriyle ilişkisiz mallar arasında ÇAPRAZ talep esnekliği sıfırdır. İkame mallar arasındaki çapraz talep esnekliği pozitiftir. Tamamlayıcı mallar arasındaki çapraz talep esnekliği negatiftir.

EsnekliÄŸi sonsuz olan talep eÄŸrisi, y eksenine paralel olan bir doÄŸrudur.

Piyasa döneminde (çok kısa dönem) üretim miktarı sabittir.

Uzun dönemde tüm girdilerin miktarı ve üretim kapasitesi değiştirilebilir.

Toplam sabit maliyetin üretim miktarına oranına ortalama sabit maliyet denir. AFC=TFC/q

Tam rekabet piyasasındaki bir firmanın ortalama geliri sabittir ve fiyata eşittir. AR=P

Tekel piyasasındaki bir firmanın marjinal geliri sıfır olduÄŸunda, tekelcinin sahip olduÄŸu talep eÄŸrisinin esnekliÄŸi 1′e eÅŸittir.

Talebi esnek olan bir maldan elde edilen toplam gelirin arttırabilmesi için malın fiyatının düşürülmesi gerekir.

İmalat faaliyeti sonucunda yaratılan faydaya �ekil faydası denir.

Üretimde kullanılan, ancak bu kullanım karşılığı hiçbir parasal ödeme yapılmayan kaynakların değerine ÖRTÜK MALİYET denir.

Bir malın üretilen her birimi için sabit bir vergi alınması firmanın sabit maliyetlerini etkilemez.

Tekelci, marjinal maliyetin marjinal gelire eşit olduğu çıktı düzeyinde karını maksimize eder. MC=MR

Oligopolcü firmaların karlarını bir grup halinde maksimize etmeleri durumunda ortaya çıkan oligopol türüne TAM OLİGOPOL denir.

İşgücünün marjinal ürün geliri= Marjinal gelir x Marjinal fizik ürün. MRP=MPP X MR

Bir bankaya yatırılan mevduat miktarı 8 milyar TL ve karşılık oranı 0,25 ise yaratılan kaydi para miktarı 8 x 1/0,25=32 milyardır.

Çok sayıda üreticinin farklılaştırılmış ürün ürettiği piyasaya FARKLILA�TIRILMI� OLİGOPOL adı verilir.

Bir ekonomide GSMH 1000 TL, para arzı 500 TL ise gelir devir hızı 2 dir. V=Y/M=1000/500=2

Paralel para sisteminde altın ve gümüş para olarak kullanılmıştır.

Spekülatif para talebi faiz oranına bağlı olarak değişir.

John Maynard Keynes’e göre artan para talebinin fiyatları yükseltmesi için paranın harcanması gerekir.

Merkez bankasının görevleri: Banknot ihraç etmek. Reeskont işlemleri yapmak. Devletin hazinedarlığını yapmak. Bankalar arası işlemler yapmak. Ticaret bankalarının para ihtiyatlarını muhafaza etmek. Mali-ekonomik konularda devlete danışmanlık yapmak.

Merkez bankaları; altın külçe miktarı, ülkedeki döviz miktarı, devlet hazinesine verilen kısa vadeli avanslar karşılığında banknot emisyonunu değiştirmez.

Kaydi parayı TİCARİ BANKACILIK SİSTEMİ yaratır.

İhtiyat amacıyla elde tutulmak istenen paranın miktarı gelir düzeyine bağlıdır.

Wicksell ve Aftalion, miktar teorisini gelir ve bu gelirin harcanması açısından açıklayan iktisatçılardır.

Çeşitli ülkelerin milli gelirleri karşılaştırılırken dikkate alınanlar: Nüfus farkları. Fiyat düzeyleri farkı. Üretim maliyetlerindeki farklar. Üretilen mal ve hizmet farklılıkları. Tabiat şartlarının farklılığı. Piyasaya giren üretici miktarındaki farklar.

Ekonominin genişlemesi, yatırımların tasarruftan fazla olmasının bir sonucudur. Yatırım > tasarruf

Topraklar arasındaki nitelik farklarından ya da pazara uzaklık farkından doğan ranta fark bedeli veya DİFERANSİYEL FARK denir.

Paranın değerinin düşmesi: istihdamın artmasına, borç verenlerin zarara uğramasına, sabit gelirlilerin satın alma gücünün düşmesine, üreticilerin aşırı kar elde etmelerine neden olur. Üretimin azalmasına neden olmaz.

Çeşitli ülkelerin milli gelirleri karşılaştırılırken dikkate alınanlar: Nüfus farklılıkları, Fiyat düzeyleri farkı, Üretim maliyetlerindeki farklar, Üretilen mal ve hizmet farklılıkları

Bir ekonomide talebin azalıp, yatırımların durması sonucu ortaya çıkan işsizlik türüne konjonktürel işsizlik denir.

Sermaye stokuna yapılan net ilavelere NET YATIRIM denir.

Milli gelirin üretim faktörleri sahiplerinin üretimden aldıkları paylara göre dağılımına FONKSİYONEL DA�ILIM denir.

Gelir dağılımında eşitsizliğin nedenleri: Yetenek farklılıkları, Eğitim ve öğrenim farklılıkları, Mülkiyet ve miras hakkı, Çalışkanlıkta farklılık, Telafi edici ücret farklılıkları, Risk üstlenme, Piyasa üzerinde güç sahibi olma.

Cari ücret düzeyinde çalışmak istemeyenlerin oluşturduğu işsizlik türü GÖNÜLLÜ işsizliktir.

Tüketim harcamalarını belirleyen en önemli unsur gelir düzeyidir.

Ekonomik büyümede rol oynayan arz etmenleri: İşgücünün kalitesi ve miktarı, Teknolojik gelişme, Sermaye stoku, Doğal kaynaklar

Yatırımın marjinal etkenliği eğrisi, faiz oranı ile yatırım miktarı arasındaki ilişkiyi gösterir.

Marjinal tasarruf eğilimi=1-marjinal tüketim eğilimi. MPS=1-MPC

Marjinal tüketim eÄŸilimi 0,8 olan bir ekonomide vergi çarpanı -4 tür. -(k-1)=-(1/(1-0,Cool -1)=-(1/0,2 – 1)=-4

Bir ekonomide marjinal tüketim eÄŸilimi 0,7 ise çarpan katsayısı 3,3′tür. Çarpan = 1/(1-MPC)=1/(1-0,7)=3,3

Devletin ekonomik hayata müdahale etmediği bir ekonomi modelinde, genel denge; toplam arz=toplam talep eşitliğinde kurulur. SMH=SMG veya Bireylerin yatırım talebi= toplam tasarruf. I=S

Talebi esnek olan bir maldan elde edilen toplam gelirin artırılabilmesi için malın fiyatının düşürülmesi gerekir.

İşlem amaçlı para talebi, gelir düzeyi ile doğru yönlü olarak değişir.

Kamu hukukunun en önemli özelliği devletin üstün durumda olma¬sıdır.

KAMU HUKUKU
1. Anayasa Hukuku
2. idare Hukuku
3. Ceza Hukuku
4. Yargılama Hukuku
5. Devletler Umumi Huk
6. Vergi Hukuku
7. İş Hukuku olmak üzere 7 kısma ayrılmaktadır.

1-) ANAYASA HUKUKU:
Türkiye Cumhuriyetinin 1982 tarihlidir. Bu anayasa 12 Eylül 1980 harekatından sonra oluşan Danışma Meclisince hazırlanmıştır. Anayasaya son şeklini Milli Güvenlik Konseyi vermiştir. 7 Kasım 1982 tarihinde halk oylamasına sunulmuş ve kabul edilmiştir.
Anayasamız bir başlangıç ve buna ilaveten (bunun haricinde) 7 kısım¬dan oluşmaktadır. Toplam 177 asıl madde ve 16 geçici maddesi vardır.

ANAYASANIN TEMEL Ä°LKELERÄ°

1. İnsan Haklarına Saygılı Devlet ilkesi
2. Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet ilkesi
3. Demokratik Devlet ilkesi
4. Laik Devlet ilkesi
5. Sosyal Devlet ilkesi
6. Hukuk Devleti ilkesi olmak üzere toplam 6 temel ilkeye dayanmaktadır.

1. insan Haklarına Saygılı Devlet İlkesi
İnsan Haklan Evrensel Bildirgesi Birleşmiş Milletler Genel KurullU1da 10 Aralık 1948 tarihinde kabul edilmiştir ve 30 maddeden oluşmaktadır.

2. Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet İlkesi
Atatürk milliyetçiliği.ırk ,din, dil ayrımı yapmaksızın Türk vatan ve milletinin bölünmez bir bütün olduğu, Türk devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkesin Türk sayılması gerektiği temel inancına dayan¬maktadır.
Anayasamızın 66. maddesi Türk devletine vatandaÅŸlık bağı ile baÄŸlı olan herkes Türk’tür demek suretiyle din, dil ve ırk farkı gözetmeksizin herkesi Türk saymıştır. Bu madde Atatürk milliyetçiliÄŸinin bir yansımasıdır.

4. Laik Devlet Ä°lkesi
Osmanlı devleti teorik bir yapıya sahipti.
Laiklik, dinsizlik, ahlaksızlık, dine ve Allaha karşı olmak demek

Anayasanın 24. maddesinde herkes vicdan ve dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir ilkesi ile de teminat altına alınmıştır.

5. Sosyal Devlet ilkesi

Sosyal devlet ilkesini gerçekleştirecek iki önlem vardır.
Bunlar;
1- Ulusal gelirin toplum bireyleri arasında adaletli bir biçimde dağıl¬masını sağlayacak mali, iktisadi önlemleri almak (GELİRİN ADALETLİDA�ILIMI)
2- Vatandaşlara insan haysiyetine yakışır asgari bir yaşayış düzeyi sağlayabilmek için gerekli sosyal yardım önlemlerini almak ve geliştirmek. (SOSYAL YARDIM)
Anayasamızda sosyal devlet ilkesinin gerçekleşmesini sağlamak için çeşitli ilkelere yer verilmiştir. Örneğin ailenin korunması, topraksız çift¬çilerin topraklandırılmaları, çalışanların sosyal ve ekonomik önlemlerle korunması, adaletli bir ücret rejiminin uygulanması, herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olması.

6. Hukuk Devleti Ä°lkesi
Hukuk devleti vatandaşlara temel hak ve hürriyetleri tanıyan ida¬renin ve idare makamlarının hukuka bağlılıklarını sağlayarak vatandaş¬larına hukuki güvenlik sağlayan devlettir.

Hukuk devleti ilkesi için şu hususların gerçekleşmesi gerekir.
Hukuk devleti ilkesinin unsurları;
ı. Temel hak ve hürriyetler güven altında bulunmalıdır; Temel hak ve hürriyetler ancak kanunla sınırlanabilir.
2. Kanunların ve Kanun Hükmünde Kararnamelerin Anayasaya uygunluğu sağlanmalıdır; Bu görev anayasa mahkemesine verilmiştir. Anayasa mahkemesi kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM meclis içtüzüğünün anayasaya uygun olup olmadığını denetler, anayasaya aykırı hükümlerin tamamını yada bir kısmını iptal eder.
3. İdarenin hukuka bağlılığı sağlanmalıdır. Anayasamıza göre idarenin her tür eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. Bu hüküm ile yönetimde keyfiliği önlemek istemiştir.

1. YASAMA ORGANI
2. YÃœRÃœTME ORGANI
A-) CUMHURBA�KANI
B-) BAKANLAR KURULU
3. YARGI ORGANI

1. YASAMA ORGANI: Yasama Organı TBMM’dir.
TBMM genel oyla seçilen 550 milletvekilinden oluşur. 30 yaşını doldurnuş her Türk milletvekili seçilebilir. Seçimler 2Yılda bir yapılır.

2. YÃœRÃœTME ORGANI
a-) Cumhurbaşkanı;
Cumhurbaşkanı TBMM tarafından seçilir. Cumhurbaşkanı seçile¬cek kişilerin 40 yaşını doldurmuş olmaları ve yüksek öğrenim yapmış olmaları gerekir. 7 yıllık bir süre için seçilir. Bir kimse iki defa cum¬hurbaşkanı seçilemez.
Cumhurbaşkanı sorumsuzdur. Ancak vatana ihanet ile suçlanabilir.
Bunun haricinde suçlanamaz.
b-) Bakanlar Kurulu;
Bakanlar kurulu başbakan ve bakanlardan oluşur. Başbakan cumhur¬başkanı tarafından TBMM üyeleri arasından atanır. Bakanlar başbakanca seçilir ve cumhurbaşkanınca atanır. Bakanlar meclis dışından da seçile¬bilirler. Başbakanın meclis içinden seçilmesi gerekir.

3. YARGI ORGANI
Anayasaya göre yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız mahkeme¬lerce kullanılır. Hakimler görevlerinde bağımsızdırlar.
Hakimler azlolunamaz, kendileri istemedikçe anayasada gösterilen yaştan önce (65) emekliye ayrılamaz, aylıklarından yoksun bırakılamaz. Mahkemelerin kurulması, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.
Yargı organlarının yüksek mercileri Yargıtay, Danıştay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Askeri Yargıtay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Sayıştay, Anayasa Mahkemesidir.
Yargı organları ile ilgili bir kuruluş da Hakimler ve Savcılar Yüksek Kuruludur. Bu kurulun başkanı Adalet bakanıdır. Bu kurul hakimlerin özlük işleri hakkında kesin karar verir.

2-) İDARE HUKUKU İdare terimi hukuki açıdan iki Biri idare işlerini gören teşkilat hizmeti ve faaliyetleridir.

İDARI TE�KİLAT
Genel idare ve mahalli idare olmak üzere iki kısımdan oluşur.

1) Genel Ä°dare
Genel idare bütün ülkeyi kapsamakta olup merkez teşkilatı ve taşra teşkilatı olmak üzere ikiye ayrılır.
a-) Merkez Teşkilatı
Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu ve bu kurulun üyeleri en önde gelir.
b-) Taşra Teşkilatı
Ülke yönetimi iller ve ilçelere ayrılır. İl idaresinin başında vali, ilçe idaresinin başında kaymakam bulunur. Her ilde her bakanlığın temsilcisi olarak birer müdür bulunur. (Milli Eğitim Müdürü, Sağlık Müdürü, Sanayi ve Ticaret Müdürü gibi).

2-) Mahalli Ä°dareler
Mahalli idareler İl özel idareleri, Belediye İdareleri ve Köy idareleri
olmak üzere üç gruptan oluşur.
Mahalli idarelerde yerinden yönetim ilkesi hakimdir. Mahalli idareler kamu hukuku hükmi (tüzel) şahıslarıdır ve kanunla düzenlenirler. Seç¬menler tarafından seçimle oluşturulur.

İl özel idaresinin organlarından olan il genel meclisi üyeleri, belediye idaresinin organları olan belediye başkanı ve belediye meclisi üyeleri, köy idaresinin organı olan muhtarlar ve köy ihtiyar meclisi üyeleri seçimle işbaşına gelir.

Ä°DARÄ° PERSONEL
Kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevleri yapmak üzere atanan kişiye memur denir. Memurların özlük işleri kanunla düzen¬lenir. Bununla ilgili kanun 657 sayılı devlet memurları kanunudur.

İDARİ İ�LEMLER
İdarenin hukuki işlemleri idari işlem ve idari sözleşme olarak iki gruba ayrılır.
İdari işlem idare tarafından yapılan tek taraflı bir işlemdir. İdari işlemler de yapıcı ve belirtici olmak üzere iki kısımda incelenir. Yapıcı işlem tüzük ve yönetmelik çıkarma, belirtici idari işlemler ise diploma düzenleme, vergi tahakkuk ettirme gibi.
İdari sözleşmeye örnek; Maden Kanununda düzenlenen madenlerle ilgili işletme imtiyazı.

3-) CEZA HUKUKU
Suç teşkil eden eylemleri ve bu eylemlere verilecek cezaları düzenler. Ceza Hukukunun kaynağı 1926 tarihli Türk Ceza Kanunudur.
Ceza Hukukunun temel ilkesi kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesidir.
Suçlar ve cezalar mutlaka kanunla belirlenir.

SUÇUN UNSURLARI
Suç; Kanunun ceza tehdidi ile yasaklamış olduğu fiildir.
Suçun üç unsuru vardır;
1-) Kanuni Unsur (Tipiklik),
2-) Maddi Unsur (Hareket);
a-) Ä°cra (Yapma),
b-) Ä°hmal (Yapmama),
3-) Manevi Unsur (Kusurluluk)
a-) Kast
b-) Taksir

1-) Kanuni Unsur
Fiilin ceza kanununda yazılı olan tanıma uygun olmasıdır. Bu unsura tipiklik de denilmektedir. Bu unsur kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesinin bir sonucudur.

2-) Maddi Unsur
Harekete dayanır. Maddi Unsur da kendi içerisinde ikiye ayrılır;
a-) İcra (Yapmak); Hırsızlık suçu, menkul bir malın bir yerden alınmasıyla işlendiği yani bir yapmayı gerektirdiği için icra-i bir suçtur.
b-) İhmal (Yapmamak); Örneğin geçit bekçisinin tren yolunu kapatması, hemşirenin öldürmek istediği hastaya ilaç vermemesi gibi.

3-) Manevi Unsur
Fiilin kusurlu bir irade tarafından yaratılmış olmasıdır ki buna kısaca kusurluluk denilmektedir. Kusurluluk kendi içerisinde ikiye ayrılır;
a-) Kast; Kanunun suç saydığı bir eylemi bilerek ve isteyerek işlernek iradesidir. Bilmek ve istemek kast unsurunun özetidir. Kanunu bilmek mazeret sayılmaz ilkesinin sonucudur.
b-) Taksir; Hukuka aykırı sonucu g örmek fakat istememektir. Kasttan sonucun istenmesi olması ile ayrılır.

CEZA VE CEZA EHLÄ°YETÄ°
Ceza; Suçun karşılığı olarak öngörülen müeyyidedir.
Cezanın iki amacı vardır;
1-) Suçlunun ıslahı
2-) Suç işlemeyi önlemek.
Ceza Ehliyeti; İşlenen suç nedeniyle kişinin cezalandırılıp cezalan¬dırılmayacağını ifade eder.
Akıl maluliyetine (hastalığına) tutulmuş olan kimseye ceza verilmez. Tam ehliyetsizler; 0-11 yaş arası ceza yok.
Tam olmayan ehliyetliler;
1 -) 11-15 yaş arası grubu kapsar
a-) 11-15 yaş arasındaki kişi suç işlediğini bilincinde ise ceza verilir fakat indirim yapılır.
b-) Suç işlediğinin bilincinde değilse ceza verilmez.
2-) 15-18 yaş arası grubuna indirimli ceza uygulanır.
Tam Ehliyetliler; 18 yaşını bitiren herkes tam ehliyetlidir. Sağır ve dilsizler bakımından tam ehliyet 24 yaşın bitirilmesi ile başlamaktadır.

4-) YARGILAMA HUKUKU
Yargı hukuk kurallarının bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından dava konusu olaya uygulanmasıdır. Dört çeşit yargıdan bahsedilir. Türk Yargı Sistemi;
1-) Anayasa yargısı (Anayasa Mahkemesi)
2-) İdari Yargı (Danıştay)
3-) Askeri Yargı (Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve Askeri Yargıtay)
4-) Adli Yargı (Yargıtay)
a-) Medeni Yargı
b-) Ceza Yargısı
Adli yargı, medeni yargı ve ceza yargısı olmak üzere iki kısma ayrılır.

Yargılama Hukuku da buna uygun olarak medeni yargılama hukuku ve ceza yargılama hukuku olmak üzere ikiye ayrılır.

MEDENI YARGILAMA HUKUKU
Medeni yargı özel hukuk alanında ortaya çıkan uyuşmazlıkların mahkemece çözüme bağlanmasında takip edilecek usul ve esasları
düzenler. Medeni Yargılama Hukuku Özel Hukuk kapsamına girer.

Medeni Yargılama Hukukunun Kaynağı 1927 tarihli Hukuk Usulü Muhakemeler Kanunudur.

1-) Hüküm Mahkemeleri
Hüküm mahkemelerine İlk derece mahkemesi de denir. Hüküm (ilk derece) mahkemeleri ikiye ayrılır;
1-) Asliye Hukuk Mahkemesi
2-) Sulh Hukuk Mahkemesi
Her ilçede bir asliye hukuk mahkemesi bulunur. Asliye hukuk mah¬kemeleri tek hakimlidir. Ticaret mahkemeleri üç hakimlidir.
2-) Denetim Mahkemesi
Denetim Mahkemesi (kontrol=temyiz) Yargıtaydır. İlkderece mahke¬melerini Yargıtay denetler.

Medeni Yargılama Hukuku ikiye ayrılır.

1-) Çekişmeli Yargı (Nizalı Kaza)
2-) Çekişmesiz Yargı (Nizasız Kaza)

1-) Çekişmeli Yargı: Bu yargıda iki taraf arasında uyuşmazlık vardır. Bu uyuşmazlığın çözümü için yargıya başvurulur yani dava açılır, Örneğin bir tarla üzerinde iki kişinin aynı anda mülkiyet iddiasında bulunması ya da karı koca arasında varolan şiddetli geçimsizlik sebebiyle mahkemeye müracaat edilmesi.

Mahkemeye başvuran tarafa davacı,diğer tarafa (kendisine dava açılan tarafa) davalı denir.

Dava, dava dilekçesi ile açılır.

Üç çeşit dava vardır; 1-) İfa Davası, 2-) Tesbit Davası, 3-) İnşa-i Dava.

2-) Çekişmesiz Yargı; Zıt menfaatlere sahip iki taraf ve bunlar ara¬sında bir çekişme, anlaşmazlık yoktur. Ferdi menfaatleri korumak için alınacak tedbirleri kapsar. Örneğin; Akıl hastasına vasi tayin etme, evlat edinmeye izin alma, küçüğün kazai rüştüne karar verme, vakıfların mahkeme siciline tescili.

CEZA YARGILAMA HUKUKU
Ceza hukuk alanında mahkemelerin uygulayacakları yöntem ve esasları belirlemektedir. Temel Kanun i 929 tarihli Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunudur.
Medeni yargılamada davayı davacı açarken ceza yargılamasında dava savcılık tarafından açılır. Savcı tarafından açılan bu davaya kamu davası denir. Savcı devlet adına ceza davası açar.

Ceza yargılama hukuku mahkemeleri;
1-) Sulh Ceza Mahkemesi( Tek Hakimli)
2-) Asliye Ceza Mahkemesi( Tek Hakimli)
3-) Ağır Ceza Mahkemesi( Üç Hakimli)
Denetim mahkemesi ise Yargıtay dır.
Sulh ceza mahkemesi savcı hazır olmadan davaya bakabilir.
Ancak asliye ceza mahkemesi ile ağır ceza mahkemesinde savcının hazır olması bulunması gerekir.
Mahkumiyet kararından önce kişinin hürriyetinin kısıtlanmasına tutuklama (tevkif) denir.

Ä°CRA VE Ä°FLAS HUKUKU
Medeni yargılama hukukunun bir parçasıdır ve onu tamamlar. Borcunu ödemeyen kişilerin mallarının devlet organları vasıtasıyla zorla elinden alınarak satılmasını ve alacaklının alacağının ödenmesini düzenler. Bu amaçla kendisine başvurulan organa icra dairesi denir.
İcra dairelerinin kararlarına karşı başvurulacak makama icra tetkik mercii adı verilir.
Eğer icra takibi bir mahkeme kararına dayanıyorsa buna ilamlı takip denir. icra takibi mahkeme kararına dayanmıyorsa buna ilamsız takip denir.
İflas; Kural olarak tacirler iflas eder. İflasın açılmasıyla birlikte borçlu müflis adını alır. İflas eden kişinin mallarının meydana getirdiği bütüne iflas masası denir.

5. DEVLETLER UMUMÄ° HUKUKU
Devletler ile devletlerin ve devletler ile uluslararası kuruluşların ilişkilerini düzenler. Bu hukuk dalına milletlerarası hukuk da denir.
Bir devletin kendi ülkesindeki vatandaşlar arasındaki ilişkileri düzen¬leyen hukuka iç hukuk, bağımsız bir devlet ile diğer bir devletin ya da uluslararası kuruluşun ilişkilerini düzenleyen hukuka da dış hukuk denir.
Devletler Umumi Hukukunun Kaynakları şunlardır;
1-) AntlaÅŸmalar,
2-) Milletlerarası Teamül (Yazısız kural, davranış kuralı)
3-) İçtihatlar (Mahkeme Kararları)
4-) Doktrin (Konu ile uğraşan bilim adamlarının görüşleri)

6. VERGÄ° HUKUKU
Vergi Hukukunda üç ilke vardır;
1-) Genellik
2-) Adalet
3-) Kanunilik

1-) Vergide Genellik; Vatandaşlar arasında ayrım yapmaksızın herkesin vergi yükümlüsü olmasını ifade eder.
2-) Vergide Adalet; Herkesten maddi gücüne göre vergi alınmasını ön görür.
3-) Vergide Kanunilik; Vergi ve buna benzeyen mali yükümlülüklerde
ancak kanunla korunabilmesini sağlamaktadır.

7. Ä°ÅŸ HUKUKU
İş Hukukunun Kaynağı1971 tarihli iş Kanunudur.
İş Hukukunun Konuları �unlardır:
1. Hizmet akdi
2. Sendikalar
3. Toplu İş Sözleşmesi
4. Grev ve Lokavt

Hizmet akdi Borçlar Kanununda düzenlenmiştir. Hizmet akdinin iki unsuru vardır; İşçinin hizmet taahhüdü+işverenin ücret taahhüdü. İşçiler ve işverenler sendika kurabilirler. Memurlar sendika kuramaz. Sendikalar, Sendikalar Kanununda düzenlenmiştir. Sendikalar Kanunu işçi, iş veren, iş yeri, sendika ve konfederasyonu tanımlamaktadır. İşçi; Hizmet akdine dayanarak çalışanlara denir.
İş veren; İşçi sayılan kimseleri çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye veya tüzel kişiliği olmayan kamu kuruluşlarına denir.
Sendika; İşçilerin ve iş verenlerin menfaatleri için kurdukları tüzel
kiÅŸiliÄŸe sahip kuruluÅŸ.
Konfederasyon; Değişik iş kollarından en az beş sendikanın bir araya gelmesi suretiyle meydana getirdikleri tüzel kişiliğe sahip üst kuruluşa denir. Sendikalar federasyon oluşturamaz. Sadece konfederasyon oluşturabilir.

Sendikalar iş kolu esasına göre kurulur. İş yeri esasına göre sendika kurulamaz.
Toplu İş Sözleşmesi; Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanununda düzenlenmiştir. Toplu iş sözleşmesi işçi sendikası ile iş veren arasında ya da işçi sendikası ile işveren sendikası arasında imzalanır.
Hizmet akdi ferdi anlaşma niteliğindedir. Toplu iş sözleşmesi ise statü niteliğindedir.
Grev; işçilerin topluca çalışmamalarıdır. Kanun hükümlerine uygun yapılan greve kanuni grev, kanuni grev için aranan şartlar gerçekleşmeden yapılan greve ise kanun dışı grev denir. Siyasi amaçlı grev, genel grev, dayanışma grevi kanun dışı grevdir. İş yeri işgali, işi yavaşlatma, verimi düşürme ve diğer direnişler hakkında kanun dışı grevin müeyyideleri uygulanır.
Lokavt; işçilerin iş veren tarafından toplu halde işten uzaklaştırılmalarıdır. Kanun hükümlerine uygun yapılan lokavta kanuni lokavt, kanuni şartlar gerçekleşmeden yapılan lokavta kanun dışı lokavt adı veril¬mektedir.
Grev ve lokavt yasağının bulunduğu işler �unlardır:
. Can ve mal kurtarma iÅŸleri
. Cenaze ve gömme işleri
. Banka ve noterlik iÅŸleri
. itfaiye, şehir içi kara deniz ve demir yolu ile raylı taşıma hizmetlerinde
. Su, elektrik, havagazı, termik santrali besleyen linyit üretimi, doğal gaz ve petrol sondajı, petrol kimya işlerinde
Grev ve Lokavtın yapılamayacağı iş yerleri ise şunlardır;
-Hastane, aşı ve serum imal eden yerler, klinik, senatoryum, dispanser,
eczane, prevantoryum
-Eğitim ve öğretim kurumlarında, çocuk bakım evlerinde, huzur ev¬Ierinde
- Mezarlıkta
- Milli Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen yerlerde.

ÖZET:
Kamu hukuku bir üst kavram olup çeşitli dallardan oluşmaktadır. Kamu hukukunun dalları: Anayasa Hukuku, Ceza Hukuku, Yargılama Hukuku, Devletler Umumi Hukuk, Vergi Hukuku ve iş Hukukundan ibarettir. Ana¬yasa Hukuk, devletin şeklini, yapısını, organlarının görev ve yetkilerini, vatandaşların temel hak ve ödevlerini düzenleyen hukuk kurallarının tü¬müdür. idare Hukuku, Devlet idaresinin teşkilat ve işleyişini, şahısların idare ile olan ilişkilerini ve kamu hizmetlerinin görülmesini.düzenleyen hukuk kurallarının tümüdür. Ceza Hukuku, suç teşkil eden eylem ve dav¬ranışların nelerden ibaret bulunduğunu, suç işleyenlere ne gibi cezaların verileceğini belirleyen hukuk kurallarından ibarettir. Yargılama Hukuku, hukuk ve ceza davalarının görülmesinde uyulacak yöntemleri belirleyen hukuk kurallarından oluşmaktadır. Devletler Umumi Hukuku, devletlera¬rası ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Vergi Hukuku Devlet ile şahıslar arasındaki mali ilişkileri düzenleyen-hukuk Kurallarıdır. iş Hukuku, işçi ile işveren arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarının tümümden meydana gelir

• Hukuk; sosyal hayatı düzenleyen maddi yaptırımlı kurallar bütünüdür.
• Sosyal ilişkiler; sosyal hayatta gelişen ilişkilerdir.
• Yaptırım(müeyide); sosyal kurallara uyulmadığında karşılaşılan tepkidir.
• Subjektif ahlak kuralları; kendi nefsimize karşı nasıl davranmamız gerektiğini belirten ahlak kurallarıdır.
• Objektif ahlak kuralları; sosyal hayatta kişilerin birbirleri ile ilişkilerinde nasıl davranmaları gerektiğini belirten ahlak kurallarıdır.
• Nafaka yükümlülüğü; yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoy, altsoy ve kardeşlerine yardım etmekle yükümlü olmaktır.
• Nafaka alacaklısı; yoksulluk içinde bulunan altsoy, üstsoy ve kardeşlerdir.
• Yargı organı; Bir kimseyi hukuk kurallarına uymaya zorlayan devlet organıdırç.
• Cebri icra; Hukuk kurallarına uymayan bir kimsenin, devlet zoru ile bu kuralın gereğinin yerine getirtmesidir.
• Hukuk, sosyal hayatı düzenleyen kurallardan sadece biridir. Diğer sosyal kurallar din, ahlak ve görgü kuralları olarak sayabiliriz.
• Din kuralları; yüce güç tarafından konulmuş ve peygamberler vasıtası ile kişilere ulaşmış bulunan bir takım emir ve yasaklardan oluşan kurallardır. Yaptırımı manevidir. Kişileri bu kurallara uymaya zorlayamayız.
• Ahlak kuralları; sosyal hayatta gerek kişinin kendi nefsine karşı, gerekse kişilerin birbirlerine karşı nasıl davranması gerektiğini gösteren kurallardır. Bu kuralların yaptırımı da manevidir.
• Görgü kuralları; bir kimsenin belli bir olayda ne şekilde davranması gerektiğini gösteren manevi yaptırımlı sosyal kurallardır.
• Hukuk kuralları; sosyal hayatta kişilerin birbirleri ile ve devletle olan ilişkilerini düzenleyen maddi yaptırımlı, yani devlet gücü ile desteklenmiş kurallar olduğu için diğer sosyal kurallardan ayrılmaktadır. Kişiler hukuk kurallarına uymak zorundadırlar. Oysaki diğer sosyal kurallar manevi yaptırıma sahip oldukları için bu kurallara uymak zorunlulukları bulunmamaktadır.
• Hukuk kuralları ile diğer sosyal kurallar arasında bir takım ilişkiler ve benzerlikler vardır. Ahlak kuralları bunların başında gelir. Hukuk kurallarının toplumda geçerli ahlak kurallarına aykırı olması düşünülemez.
• Yaptırım( müeyyide); herhangi bir kuralın koymuş olduğu emir ve yasaklara uygun surette hareket etmeme, onun yap dediğini yapmama veya yapma dediğini yapma halinde karşılaşılacak olan tepkidir.
• Manevi yaptırım; hukuk kuralları dışındaki diğer sosyal kurallara uyulmadığında karşılaşılacak tepkidir.
• Maddi yaptırım; hukuk kurallarına uyulmadığında karşılaşılacak tepkidir.
• Ceza, kanunun suç işleyen kişiye uygulanmasını öngördüğü yaptırımdır.
• Disiplin cezaları; belli bir statü içerisinde bulunan kimselere hizmetle ve iç düzenle ilgili kurallara aykırı davranmaları halinde uygulanan cezadır.
• Cebri icra; borcunu yerine getirmeyen kimseyi borcunu yerine getirmeye zorlama biçiminde bir yaptırımdır.
• Tazminat; hukuka aykırı olarak başkalarına verilen zararların ödettirilmesi biçimindeki yaptırımdır.
• Hükümsüzlük; bir hukuki işlemin, kanunun öngördüğü şekilde yapılmaması veya kanuna aykırı olarak yapılması halinde hukuki sonuç doğurmamasıdır.
• İptal; hukuki kurallara aykırı olarak yapılmış bir idari işlemin yargı organı kararıyla ortadan kaldırılmasıdır.
• Hukukun sistemi; kapsam ve özellikleri açısından birbirinden farklı olan çeşitli ilişkileri hukuk kurallarını düzen ve ayırıma tabi tutmaktır.
• Hukuk; birisi kamu hukuku, diğeri Özel Hukuk olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Bir kişi ile diğer bir kişi arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarına Özel hukuk; bir kişi ile devlet, veya bir devlet ile diğer bir devlet arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarına da Kamu hukuku denir.
• Atatürk Milliyetçiği; ırk, din, dil ayrımı yapılmaksızın Türk vatan ve milletinin bölünmez bir bütün olduğu, Türk devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkesin Türk sayılmasıdır.
• Demokratik devlet; halkın devlet yönetimine katılması esasına dayanan devlettir.
• Laiklik; Dünya ve devlet işlerinin din işlerinden ve dini otoriteden arındırılarak bağımsız hale getirilmesidir.
• Sosyal devlet; bireylerin sosyal durumları ile ilgilenen, onlara asgari hayat düzeyini sağlamayı, sosyal adalet ve sosyal güvenliği gerçekleştirmeyi ödev bilen devlettir.
• Yasama organı; yasa yapma yetkisine sahip organdır.
• Yasama sorumsuzluğu; TBMM üyelerinin meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, ve illeri sürdükleri düşüncelerinden ve bunların meclis dışında tekrarından ve açıklanmasından sorumlu olmamasıdır.
• Yasama dokunulmazlığı; TBMM üyelerinin seçimden önce veya sonra işledikleri ileri sürülen suçlar nedeniyle, meclis kararı olmaksızın tutulamamaları, sorguya çekilememeleri, tutuklanamamaları ve yargılanamamalarıdır.
• Genel idare; bütün ülkeyi kapsayan idaredir.
• Mahalli idare; köy kasaba ve şehir adı verilen belli yerleşim alanlarındaki halkın yerel ihtiyaçlarını gidermek üzere, çeşitli kamu hizmeti yürüten kuruluşlardır.
• Memur; kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevleri yapmak üzere atanmış olan kişilerdir.
• İdari işlem; idarenin idare hukuku alanında bir hukuki sonuç doğurmak veya doğmuş olan bir hukuki sonucu belirtmek üzere yaptığı tek taraflı bir işlemdir.
• İdari sözleşme; İdarenin idare hukukunca düzenlenen sözleşmeleridir.
• Suç; cezai yaptırıma bağlanış olan fiillerdir.
• İhmal; gereken ilgiyi göstermemedir.
• İcra; yapmak
• Kast; yasanın suç saydığı bir fiili bilerek isteyerek işleme iradesidir.
• Taksir; yasanın suç saydığı bir eylemi, onun sonuçlarını bilmeden ve istemeden işlemedir.
• Ceza; Kanunun suç işleyen kimseye uygulanmasını öngördüğü yaptırımdır.
• Yargı; hukuk kurallarının bağımsız mahkemelerce belli bir olaya uygulanmasıdır.
• Adli yargı; mahkemelerdeki yargıdır.
• Davacı; mahkemeye başvurarak dava a.an taraftır.
• Davalı; davacı tarafından kendisine karşı dava açılan kişidir.
• İflas; İflasın açılması ile, müflisin haczi mümkün bütün mal ve haklarının oluşturduğu bütündür.
• Müflis, İflasın açılması ile borçluya verilen addır.
• Vergi; devletin kamu harcamalarına halkın parasal katılımıdır.
• İşyeri; işin yapıldığı yerdir.
• İşçi; hizmet akdine dayanarak çalışan kişidir.
• İşveren; işçi sayılan kimseleri çalıştıran gerçek veya tüzel kişilere ve tüzel kişiliği olmayan kamu kuruluşlarıdır.
• Sendika; işçilerin veya işverenlerin ortak ekonomi, sosyal hak ve menfaatini korumak ve geliştirmek amacıyla oluşturulmuş tüzel kişiliğe sahip mesleki kuruluşlardır.
• Toplu iş sözleşmeleri, İşçi sendikaları ile işverenler veya işveren sendikaları arasında akdedilen ve iş şartları ile tarafların hak ve borçlarını düzenleyen yazılı anlaşmadır.
• Grev; işçilerin bir iş yerinde veya iş kolunda hiç çalışmamak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla toplu olarak işi bırakmalarıdır.
• Lokavt; bir iş yerinde veya iş kolunda, faaliyetin tamamen durmasına neden olacak şekilde, işçilerin işveren tarafından topluca uzaklaştırılmalarıdır.
• Doktrin, İlmi görüşlerdir.
• Miras (tereke); miras bırakanın malvarlığının toplamıdır.
• Ayni hak; Eşya üzerinde doğrudan doğruya mutlak egemenlik yetkisi veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haktır.
• Borç ilişkisi; iki taraf arasında doğan ve bunlarda birinin diğerine karşı bir edimi yükümlendiği ilişkidir.
• Edim; borçlunun yerine getirmekle yükümlü bulunduğu davranış biçimidir.
• Tacir; bir ticari işletmeyi kısmen dahi olsa kendi adına işleten kimsedir.
• Esnaf; ister gezici, ister bir dükkan veya sokağın belli bir yerinde sabit olsun, iktisadi faaliyeti nakdi, sermayeden çok bedeni çalışmasına dayanan ve kazancı ancak geçimini sağlamaya yetecek derecede az olan sanat ve ticaret sahipleridir.
• �irket; iki yada daha çok kişinin, emeklerini ve mallarını ortak bir amaca ulaşmak için birleştirmeleridir.
• Kıymetli evrak; yazılı hakkın senede bağlandığı ve senetten ayrı olarak devredilmesinin mümkün olmadığı senetlerdir.
• Kombiyo senedi; poliçe, çek ve bono
• Ciro; kıymetli evrakta hak sahibi tarafından senette yazılı hakkın devredilmesi, rehnedilmesi veya tahsili için yapılan irade açıklamasıdır.
• Donatan; gemisini deniz ticaretinde kullanan gemi sahibidir.
• Navlun sözleşmesi; deniz yolu ile eşya taşımak üzere yapılan sözleşmedir.
• Sigorta; bir şeyin yada bir kimsenin, herhangi bir yönden ileride karşılaşabileceği zararı gidermek için, önceden ödenen prim karşılığında bu işle uğraşan kuruluşla yapılan iki taraflı sözleşmedir.
• Uyrukluk; Kişileri veya şeyleri devlete bağlayan hukuki bağdır.
• Vatandaşlık; gerçek kişileri devlete bağlayan siyasi bağdır.
• Medeni hukuk; kişilerin toplum halinde yaşaması bakımından bir hüküm ve değer arzeden bütün eylem ve davranışlarını, işlemlerini ve ilişkilerini düzenleyen hukuk kurallarının tümüdür. Medeni hukuk düzenlemekte olduğu ilişkilerin niteliğine göre beş bölüme ayrılır. Bunlar; 1- Kişiler hukuku 2- aile hukuku 3- miras hukuku 4- eşya hukuku 5- borçlar hukuku’dur.
• Ticaret hukuku; kişiler arasındaki ticari ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarıdır. Ticaret hukuku da 5 bölüme ayrılır. Bunlar; 1- Ticari işletme hukuku 2- �irketler hukuku 3- Kıymetli evrak hukuku 4- Deniz ticareti hukuku 5- Sigorta hukuku’dur.
• Devletler özel hukuku; çeşitli devletlere bağlı olan, aynı uyruklukta ( tabiiyette) olmayan kişiler arasındaki özel hukuk ilişkilerine hangi devletin kanununun uygulanacağını ve kişilerle şeylerin uyrukluğunu düzenleyen hukuk kurallarından oluşur.
• Mevzuat; yasa, tüzük, yönetmelik diğer hukuk kaynaklarının tümüdür.
• Kanun; yasama organı tarafından yazılı olarak çıkarılan genel, sürekli ve soyut hukuk kurallarıdır.
• Kanun tasarısı; Bakanlar kurulunun hazırlayarak Türkiye Büyük Millet Meclisine sunduğu kanun projeleridir.
• Kanun teklifi; Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin sundukları kanun projeleridir.
• Resmi gazete; Başbakanlık tarafından çıkarılan ve kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin, tüzüklerin ve bazı yönetmeliklerin yayımlandığı gazetedir.
• Kanun hükmünde kararname; Türkiye Büyük Millet Meclisinin çıkardığı yetki kanununa dayanarak, Bakanlar kurulunca belli konuları düzenlemek üzere çıkarılan yazılı hukuk kuralları.
• Tüzük; bir kanunun uygulamasını göstermek veya emrettiği işleri belirtmek üzere, kanuna aykırı olmamak şartı ile ve Danıştay’ın incelemesinden geçirilerek Bakanlar kurulunca çıkarılan yazılı hukuk kurallarıdır.
• Yönetmelik; devlet örgütü içerisinde bulunan çeşitli kurum ve kuruluşların daha çok kendi alanlarını ilgilendiren, çalışma yöntemlerini düzenleyen hukuk kurallarıdır.
• Örf ve adet; topluluk içerisinde kök salmış olup, uyulması gerekli geleneklerdir.
• Paftos; başkasına ait bir arazide bağ yetiştirme.
• Bilimsel görüş; hukuk bilginlerinin hukuki sorunlarda ileri sürdükleri görüş, düşünce ve kanatlardır.
• Yargısal karar; anlaşmazlık konusu hukuki bir olayın çözümü için mahkemece verilmiş olan karar.
• Hukuku doğuran kaynaklar; hukuk kurallarının nasıl ve ne şekilde meydana geldiklerini, nereden çıktıklarını ifade eder. Hukuku bildiren kaynaklar ise, hukuk kurallarının hangi şekillerde göründüklerini gösteren kaynaktır ki, bunlara Hukukun şekli kaynakları denir. Hukukun şekli kaynaklarını yazılı kaynaklar ve yazısız kaynaklar biçiminde bir ayırıma tabi tutarız. Bunlara yardımcı kaynakları da ekleyebiliriz.
• Yazılı kaynaklar deyimi ile; hukuk kurallarının yazılı bir biçimde yer almış oldukları metinler ifade edilmek istenir. Bunlar yazılı hukuk kurallarını içeren kaynaklardır. Yazılı hukuk kuralları yetkili mercilerce konulmuşlardır. Yazılı kaynaklar; kanunlar, kanun hükmünde kararnameler, tüzükler ve yönetmeliklerden oluşur.
• Yazısız kaynağı; örf ve adet ( gelenek) hukuku oluşturur. Bu kurallar yetkili bir merci tarafından konulmazlar. Bunlar toplumda kendiliğinden doğarlar. Bir adetin, bir geleneğin örf ve adet hukuku kuralı olabilmesi için üç unsurun bir arada olması gerekir. Bunlar; maddi unsur, manevi unsur ve hukuki unsurdur.
• Yardımcı kaynaklar ise; bilimsel görüşler (doktrin) ile yargısal kaynaklardan oluşur.
• Hak; hukuken korunan yarardır.
• Mülkiyet hakkı; kişinin bir şey üzerinde egemenliğidir.
• Kamu hakları; kamu hukukundan doğan haktır.
• Özel haklar; özel hukuktan doğan haklardır.
• Kişisel hak; kişinin maddi ve manevi tüm varlığı ile ilgili olan ve bu varlığın serbestçe geliştirilmesi amacına yönelik olan haktır.
• Mutlak hak; sahibine maddi ve maddi olmayan bütün mallar ile kişiler üzerinde en geniş yetkiler veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haktır.
• Eşya; maddi mallardır.
• İrtifak hakkı; bir eşyayı sadece kullanma ve ondan yararlanma yetkisi sağlayan ayni haktır.
• İntifa hakkı; yararlanma hakkı; başkasına ait malları kullanma ve bunlardan yararlanma yetkisi veren haktır.
• Rehin hakkı; bir alacağın yerine getirilmemesi durumunda, hak sahibine, belli bir malı sattırma yetkisi veren haktır.
• Fikri hak; bir kimse tarafından yaratılan yapıt üzerindeki düşünsel haktır.
• Telif hakkı; yazar hakkıdır.
• Patent; bulgu belgesidir.
• Velayet hakkı; ergin olmayan çocuklar üzerinde ana ve babaya tanınmış olan mutlak haktır.
• Haksız fiil; bir kimsenin hukuk kurallarına aykırı ve zarar verici davranışıdır.
• Mutlak haklar herkese karşı ileri sürülebildikleri halde, nisbi haklar belli bir kişiye veya kişilere karşı ileri sürülebilirler.
• Hakkın kazanılması; bir hakkın bir kişiye bağlanması.
• Hukuki olay; hukuki sonuç doğuran ve insan iradesi dışında gerçekleşen olay.
• Hukuki fiil; hukuki sonuç doğuran ve insan iradesi ile gerçekleşen olaydır.
• Hukuki İşlem; bir veya birden fazla kimsenin hukuki bir sonuca yöneltilmiş irade açıklamasıdır.
• Aslen kazanma; bir hakkın, kimseye ait olmayan bir hakkı kendi fiiliyle elde etmesidir.
• Devren kazanma; bir hakkın, sahibi bulunan kişiden elde edilmesidir.
• İyiniyet; bir hakkın kazanılmasında, buna ait engeli bilmemektir.
• Taşınır eşya; bir yerden başka bir yere taşınabilen ve taşınmaz mülkiyetine girmeyen ve edinilebilen doğal güçlerdir.
• Hakkın kaybedilmesi; bir hakkın hak sahibinden ayrılması, onun elinden çıkması.
• Dürüst davranma; bir hak sahibinin hakkını kullanırken veya bir borçlunun borcunu yerine getirirken iyi ve doğru hareket etmesi, yani dürüst, namuslu, aklı başında davranışının sonucunu bilen, orta zekalı her insanın benzer olaylarda izleyecek olduğu yolda hareket etmesidir.
• Hakkın kötüye kullanılması; bir hakkın kullanılmasında dürüst davranılmamsıdır.
• Dava hakkı; bir kimsenin devletin bağımsız ve tarafsız yargı organlarına yani mahkemelere başvurarak hakkının elde edilmesidir.
• Talep hakkı; bir kişinin hakkını elde etmek veya hakkına saygı gösterilmesini sağlamak üzere karşısındaki kişiye yönelttiği isteme yetkisidir.
• Meşru müdafaa; bir kimsenin, kendisine veya başkasına ya da mallarına yönelen, halen var olan haksız saldırıdan doğacak zararı önlemek için yapmak zorunda kaldığı eylemdir.
• Zaruret hali; kendisini ve başkasını bilerek sebebiyet vermediği zarardan ya da derhal ortaya çıkabilecek bir tehlikeden kurtarmak için başkasının mallarına zarar vermedir.
• Savunma; davalının, kendisine karşı ileri sürülmüş olan talebin tamamen veya kısmen doğru olmadığını ileri sürmesidir.
• İnkar; kabul etmemedir.
• İtiraz; bir hakkın doğumuna engel olan veya o hakkı sona erdiren olgulardır.
• Def’i; davalının borcunu, özel bir nedenden dolayı yerine getirmekten kaçınmasına olanak veren haktır.
• Karine; bilinen bir durumdan bilinmeyen bir durumun varlığını çıkarmadır.
• Resmi sicil; resmi makamlar tarafından tutulan sicildir.
• Resmi senet; Noterler veya resmi makamlar tarafından düzenlenen belgedir.
• Hakkın kötüye kullanılması; bir hakkın dürüstlük kurallarına apaçık derecede aykırı surette özellikle amacı dışında kullanılmış olması ve bundan da başkalarının zarar görmüş veya zarar görme tehlikesi ile karşılaşılmış bulunmaları demektir.
• Kişi; haklara ve borçlara sahip olabilen varlıklardır.
• Gerçek kişi; insanlardır.
• Tüzel kişi; başlı başına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ve belli bir amaca örgütlenmiş olan bağımsız mal topluluklarıdır.
• Cenin; kendisine gebe kalınmış ve doğumu beklenilen çocuktur.
• Ölüm; gerçek kişiliği sona erdiren hukuki bir olaydır.
• Hukuki olay; hukuk düzeninin kendilerine bir sonuç bağladığı olaylardır.
• Ölüm karinesi; bir kimsenin ölümüne kesin gözle bakılacak bir durumda kaybolması halinde, ölmüş sayılması ve o yerin en büyük mülkiye amirinin emriyle kütüğüne ölüm kaydının düşülmesidir.
• Birlikte ölüm karinesi; birden fazla kişiden hangisinin önce veya sonra öldüğünün ispat edilememesi durumunda hepsinin aynı anda ölmüş sayılmasıdır.
• Gaip; yok olan kişidir.

Genel Olarak yargı kavramının ne anlama geldiÄŸini kavrayabilmek, yargı türlerini saptayabilmek Yargı yetkisi, Anayasamızdaki “yasama” ve “yürütme” yetkilerinin yanında yer alan üçüncü yetkidir. Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır. Maddi anlamda yargı demek, hukuk kurallarının bağımsız mahkemeler tarafından belli bir olaya uygulanması faaliyeti demektir. Ãœlkemizdeki yargı türlerini, “Anayasa yargısı”, “Ä°dari yargı”, “Askeri yargı” ve “Adli yargı” (Adalet yargısı) biçiminde bir ayırıma tabi tutarız. Anayasa yargısı kavramının tanımını verebilmek, Anayasa Mahkemesi’nin kuruluÅŸunu, görevlerini belirleyebilmek ve Anayasaya uygunluÄŸun denetim yollarını saptayabilmek Anayasa yargısı, Anayasa Mahkemesinin bu sıfatla baktığı iÅŸler ile Yüce Divan sıfatıyla gördüğü iÅŸlerdeki faaliyetleri kapsayan yargı türü veya koludur. Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve

Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün esas ve ÅŸekil bakımından, Anayasa deÄŸiÅŸikliklerinin sadece ÅŸekil bakımından Anayasaya uygunluÄŸunu denetlediÄŸi gibi, CumhurbaÅŸkanını, Bakanlar Kurulu üyeleri ile yüksek yargı organlarının baÅŸkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılayan bir yüksek yargı organıdır. Ä°dari yargı kavramının tanımını verebilmek, idari yargı yerlerinin hangileri olduÄŸunu ve bunların görevlerini saptayabilmek Ä°dari yargı ise, idari makamların idare hukuku alanındaki faaliyetleri dolayısıyla ortaya çıkan uyuÅŸmazlıkların çözümlenmesini konu alan bir yargı türü veya koludur. Ä°dari yargıyı, “Genel Ä°dari Yargı” ve “Askeri Ä°dari Yargı” olmak üzere ikiye ayırırız Genel Ä°dari Yargı alanında, idare mahkemeleri, vergi mahkemeleri ve bölge idare mahkemelerinin yanında bir yüksek idare mahkemesi olan Danıştay yer alır. Danıştay, idari mahkemelerce verilen ve kanunun baÅŸka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme yeridir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. Askeri yargı kavramını tanımlayabilmek, askeri yargı türlerini belirleyebilmek ve bunların görevlerini saptayabilmek Askeri yargı, askeri mahkemelerin askeri ceza hukuku alanındaki yargısal faaliyetleri ile asker kiÅŸileri ilgilendiren ve askeri hizmete iliÅŸkin bulunan idari iÅŸlem ve eylemlerden doÄŸan uyuÅŸmazlıkların çözümlenmesindeki yargısal faaliyetler olarak tanımlanabilir. Askeri yargı, askeri mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Askeri yargının, “Askeri ceza yargısı” ve “askeri idari yargı” olmak üzere iki türü vardır. Askeri ceza yargısı, askeri mahkemelerin askeri ceza hukuku alanındaki yargısal faaliyetleridir. Ä°lk derece (hüküm) mahkemeleri olan askeri mahkemeler ve disiplin mahkemelerinin yanında kontrol mahkemesi olarak Askeri Yargıtay, askeri mahkemelerden verilen karar ve hükümlerin temyiz yoluyla son inceleme yeri olduÄŸu kadar, belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak da bakan bir yargı organıdır.

Askeri idari yargıda yargısal faaliyetleri yürüten yargı yeri, Askeri Yüksek Ä°dare Mahkemesidir. Adli yargı kavramının tanımını verebilmek, adli yargı türlerini belirleyebilmek ve bunların görevlerini saptayabilmek Adli yargı, diÄŸer yargı türleri dışında kalan yargısal faaliyetleri, yani adliye mahkemeleri tarafından yürütülmekte olan yargısal faaliyetleri kapsayan yargı türüdür. Adli yargının “ceza yargısı” ve “medeni yargı” olmak üzere iki türü vardır. Ceza yargısı, ceza mahkemelerinin ceza hukuku alanındaki yargısal faaliyetlerini; medeni yargı ise, hukuk mahkemelerinin özel hukuk alanındaki yargısal faaliyetlerini kapsar. Ceza yargısındaki ilk derece (hüküm) mahkemeleri, sulh ceza, asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri; medeni yargıdaki ilk derece (hüküm) mahkemeleri ise, sulh hukuk ve asliye hukuk (ve asliye ticaret) mahkemeleridir. Adli yargıda yüksek mahkeme Yargıtaydır. Yargıtay, adliye mahkemeleri tarafından verilen ve kanunun baÅŸka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme mercii olduÄŸu kadar, belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan bir yargı organıdır.

İfa kavramını tanımlamak; borcun türlerine göre ifa edilmesi gereken yeri belirlemek

• İfa, borç ilişkisinin konusu olan edimin borçlu tarafından alacaklıya karşı yerine getirilmesi ve böylece borcun sona erdirilmesidir. Böylece borçlu borcundan kurtulmakta, alacaklı alacağını almakta ve sonuçta taraflar arasındaki borç ilişkisi de ortadan kalkmaktadır. İfa, her borç ilişkisinin amacıdır. İfanın sonuç doğurabilmesi için, borçlunun üstlenmiş

olduğu edimi belirlenen yer ve zamanda yerine getirmiş olması gerekir. İfa yeri, borcun ifa edilmesi gereken yerdir. İfa yerini taraflar kendi aralarında serbestçe belirleyebilirler. Taraflar ifa yerini kendi aralarında belirlememişlerse, para borcu ödeme zamanında alacaklının yerleşim yerinde (ikametgahında), belli bir şeyin teslimi borcu sözleşme yapılırken o şeyin bulunduğu yerde, diğer borçlar ise borçlunun yerleşim yerinde (ikametgahında) yerine getirilirler.

İfa zamanı, borcun ifa edilmesi gereken andır. Borçlunun edimini yerine getirmekle yükümlü olduğu, alacaklının ise edimin yerine getirilmesini istemeye hakkı olduğu bu ana muacceliyet denir. Kural olarak her borç, doğduğu anda muaccel olur. Borcun ifa edilmemesi kavramını tanımlamak; borcun ifa edilmemesinin sonuçlarını kavramak

• Borcun ifa edilmemesi (ademi ifa), borçlunun üstlenmiş olduğu edimi hiç veya gereği gibi yerine getirmemesi demektir. Borcun ifa edilmemesinin çeşitli sonuçları vardır. Alacaklı, ifa etmeme halinin niteliğine göre çeşitli yollara başvurma olanağına

sahiptir. Borçlunun temerrüdünü kavramak; ÅŸartlarını ve sonuçlarını belirlemek Borçlunun temerrüdü (direnimi), borcun ifa edilmemesi hallerinden biridir. Borcun ifa edilmemesi iki biçimde ortaya çıkabilir. Borçlu edimi kendi kusuruyla imkansız hale getirdiÄŸi için ifada bulunamaz ki buna kusurlu imkansızlık denir. Ä°kinci olarak, borçlu ifası halen mümkün olmasına karşın muaccel olan borcunu alacaklının ihtarına karşın zamanında yerine getirmemektedir ki, buna da “borçlunun temerrüdü (direnmesi)” denir. Borcun genel olarak sona ermesini saptayabilmek

• Borcun sona ermesi deyimi bir taraftan borç ilişkisinin ortadan kalkmasını, diğer taraftan iki taraf arasında kurulmuş borç ilişkisinden doğmuş olan tek bir borcun sona ermesini ifade etmektedir. Kural olarak asıl borcun sona ermesi halinde, buna

bağlı olan faiz ve cezai şart gibi yan borçlar da sona erer. Borcu sona erdiren sebeplerin başında ifa gelir. Bunun yanında yenileme, birleşme, kusursuz imkansızlık, takas, zamanaşımı ve ibra da borcu sona erdiren sebeplerdir.

Takas kavramını tanımlamak; türlerini, şartlarını ve hükümlerini kavramak

• Takas, bir borcun bir karşı alacağın feda edilmesi suretiyle sona erdirilmesidir. Takasın söz konusu olabilmesi için, borçların karşılıklı, benzer ve muaccel olması ve taraşardan birinin takas açıklamasında bulunması gerekir. Borçların takas yoluyla ortadan kaldırılabilmesi için, karşı tarafın bunu kabul etmesi gerekmemekle beraber, bazı borçların takas edilebilmesi için karşı tarafın da rızası gerekir. Takasın hükümleri kesindir, taraşarın anlaşmasıyla ortadan kaldırılamaz. Zamanaşımı kavramını tanımlamak, şartlarını tespit edebilmek ve hükümlerini belirlemek

• Borcu sona erdiren sebeplerden biri de zamanaşımıdır. Zamanaşımı, kanun tarafından belirlenmiş şartlar altında ve belli süre içinde alacaklının hareketsiz

kalması sonucu alacağın ifasını isteme yetkisinin sona ermesidir. Bir borcun zamanaşımına uğraması için, borcun muaccel olması, kanunun belirlediği sürenin geçmiş olması, zamanaşımının durmamış ve kesilmemiş bulunması gerekir. Kanunlarda çeşitli zamanaşımı süreleri öngörülmüştür. Genel zamanaşımı süresi on yıldır. Zamanaşımına uğramış olan borç ortadan kalkmaz ancak, dava yoluyla isteme yetkisi sona erer; bu borca eksik borç denir.

Sözleşme Türleri II Vekalet Sözleşmesi, Kefalet Sözleşmesi, Finansal Kiralama Sözleşmesi, Franchise Sözleşmesi, Factoring Sözleşmesi

Vekalet Sözleşmesinin tanımını verebilmek, Vekalet sözleşmesinin taraflarını ve bunların yükümlülüklerini kavrayabilmek, Sözleşmenin sona erme nedenlerini saptayabilmek Vekalet sözleşmesiyle vekil, vekalet verene karşı bir işin idaresini veya bir hizmetin görülmesini üstlenir. Vekalet sözleşmesi ücretli olabileceği gibi ücretsiz de olabilir. Vekil kural olarak üstlendiği işi bizzat yapmak zorundadır, başkasına yaptıramaz. Ancak kanunda belirlenen ayrık durumlarda, o işi başkasına yaptırabilir. Vekalet sözleşmesi, diğer sözleşmeler gibi normal sona erme sebepleriyle ortadan kalkabilir. Ayrıca vekalet sözleşmesine özgü sona erme sebebi olan azil veya istifa sebebiyle de vekalet sözleşmesi sona erebilir. İstifa, vekilin tek taraşı irade açıklaması ile sözleşmeyi sona erdirmesidir. Azil ise, vekalet verenin tek taraşı irade açıklaması ile vekilin görevine son vermesidir. Kefalet Sözleşmesinin tanımını verebilmek, Kefalet sözleşmesinin taraflarını ve bunların yükümlülüklerini kavrayabilmek, Sözleşmenin sona erme nedenlerini saptayabilmek Kefalet, teminat (güvence) amacını güden sözleş melerdendir.

Kefalet sözleÅŸmesiyle kefil borçlunun borcunu ifa etmemesi halinde bundan ÅŸahsen sorumlu olmayı alacaklıya taahhüt eder. Kefalet borcu ancak geçerli bir asli borcun mevcudiyeti halinde hüküm ifade ettiÄŸinden “fer’i” borçtur. Kefalet borcu aynı zamanda “tali” bir borçtur; zira önce asıl borçlunun takip edilmesi ve borç asıl borçlu tarafından ödenmezse ondan sonra kefile baÅŸvurulması gerekir. Kefalet sözleÅŸmesinin geçerli olarak doÄŸabilmesi için, geçerli bir asli borcun mevcut olması, kefilin ehliyeti, sözleÅŸmenin yazılı olarak yapılması ve kefilin sorumlu olacağı tutarın belirtilmiÅŸ bulunması gerekir. Kefil asıl borçlu ile birlikte, borçlunun kusur veya temerrüdünün kanuni sonuçlarından, dava ve takip masraflarından ve faizlerden sorumludur. Finansal kiralama sözleÅŸmesinin tanımını verebilmek, finansal kiralama sözleÅŸmesinin taraflarını ve bunların yükümlülüklerini kavrayabilmek, sözleÅŸmenin sona erme nedenlerini saptayabilmek

Finansal kiralama sözleşmesinin esası, malın mülkiyet hakkı ile ekonomik olarak işe yararlılığının birbirinden ayrılması, malın hukuki sahibi ile ekonomik sahibinin farklı kişiler olmasıdır. Finansal kiralama sözleşmesi kiralayanın, kiracının istemi ve seçimi üzerine üçüncü kişiden satın aldığı veya başka şekilde sağladığı malın zilyetliğini, her türlü faydayı sağlamak üzere ve belli bir süre feshetmemek şartı ile bedeli karşılığında, kiracıya bırakmayı öngördüğü bir sözleşmedir. Finansal kiralama sözleşmesinin esaslı unsurları; finansal kiralama konusu mal, finansal kiralama bedeli, feshedilmezlik süresi ve taraflar arasındaki anlaşmadır. Kiracının temel borcu, kiralama bedelini ödemek, kiralayanın temel borcu ise, sözleşme konusu malı satın alarak veya başka şekilde sağlayarak zilyetli ğini kiracıya bırakmaktır. Finansal kiralama sözleşmesi, süreli ise kendiliğinden sona erebileceği gibi, taraflardan birinin feshi ve sözleşmeden dönmesi gibi nedenlerle sona erer. Franchise sözleşmesinin tanımını verebilmek, franchise sözleşmesinin taraflarını ve bunların yükümlülüklerini kavrayabilmek, Sözleşmenin sona erme nedenlerini saptayabilmek Franchising, bir kimsenin, başkasının ilke ve buyruklarına uyarak ve bir bedel karşılığında onun ürününü ya da hizmetini değerlendirerek pazarlama imtiyazı sağlamasıdır. Franchise verenin borçları, malları franchise alana kullandırma ve franchise alanı desteklemektir. Franchise alanın borçları ise; mal ya da hizmetin sürümünü yapmak ve artırmak, kendisine sunulan maddi olmayan malları kullanmak, işletme pazarlama ilkelerine uymak ve ücret ödemektir. Franchise sözleşmesi, sürenin sona ermesi, olağan fesih, olağanüstü fesih, taraflardan birinin ölümü, işası ve ehliyetini kaybetmesi hallerinde sona erer. Factoring sözleşmesinin tanımını verebilmek, factoring sözleşmesinin taraflarını ve bunların yükümlülüklerini kavrayabilmek, sözleşmenin sona erme nedenlerini saptayabilmek Factoring, müşterinin üçüncü kişilerden olan alacaklarının, factoring şirketi tarafından bedeli peşin ödenerek satın alınmasıdır. Mal ve hizmet satışı yapan bir ticari işletmenin vadeli alacaklarının factor denilen bir mali kuruluş tarafından, alacaklıya başvuru hakkı olmaksızın satın alındığı finansal hizmettir. Verilen tanımdan da anlaşılacağı gibi factoring işleminde üç ilgili taraf bulunmaktadır:Müşterinin alacaklarını, karşılığını peşin olarak ödeyerek devir ve satın alan şirket (factor), alacaklarını factoring şirketine devreden işletme (satıcı) ve müşterinin alacaklı olduğu işletme ya da kişi (borçlu)

• Temsil, bir hukuki işlemin bir kimsenin adına ve hesabına bir başkası tarafından yapılmasıdır. Temsil ilişkisinde daima üç kişi vardır; Temsilci, temsil olunan ve üçüncü kişi. Temsil türlerini sıralayabilmek, bunları birbirleriyle karşılaştırabilmek, farklılıklarını ayırt edebilmek ve bunlara örnekler türetebilmek

• Temsilin dolaylı temsil-dorudan doğruya temsil ve yetkili temsil-yetkisiz temsil türleri vardır. Dolaylı temsilde, kendisine yetki verilmiş olan temsilci hukuki işlemi yaparken bunu başkasının adına ve hesabına yapmakta olduğunu karşısındaki üçüncü kişiye söylemez. Bu tür temsilde temsilci hukuki işlemi başkası hesabına kendi adına yaptığı içindir ki, bu işlemden doğan hak ve borçlar da kendisine ait olur.

• Doğrudan doğruya temsilde ise, kendisine yetki verilmiş olan temsilcinin yapmış olduğu hukuki işlemin hüküm ve sonuçları işlemin yapıldığı andan itibaren doğrudan doğruya temsil olunana ait olur. Doğrudan doğruya temsilin söz konusu olabilmesi için, temsilcinin temsil yetkisine sahip olması ve temsil olunan adına ve hesabına hareket etmesi gerekir. Temsil yetkisi, ya doğrudan doğruya kanundan veya temsil olunanın iradesinden doğabilir. Temsil yetkisi temsil olunan tarafından şekle tâbi olmadan tek taraşı bir irade açıklaması ile verilebilir. Temsil yetkisi özel ve genel yetki niteliğinde olabilir.

• Yetkisiz temsil, bir kimsenin gerekli olan yetkiye sahip olmaksızın bir başkasının adına ve hesabına hukuki işlemler yapması demektir. Bu işlemlerden doğan hak ve borçlar temsil olunanı bağlamaz, yani temsil olunana ait olmaz, temsil olunana ait olabilmesi için onun tarafından onaylanması gerekir.

Yaptırım ve hukuki yaptırım türlerini tanımlayabilmek ve örnekleyebilmek

• Hukuk kuralları maddi yaptırımlı, yani uyulması zorunlu kurallardır. Hukuk kurallarına uymayanlar, diğer sosyal kurallardan farklı olarak birtakım maddi yaptırımlarla karşılaşırlar. Bu maddi yaptırımlar bazen ceza biçiminde; bazen cebri icra, yani zorla yaptırma biçiminde; bazen verilen maddi veya manevi zararın ödetilmesi (tazminat) biçiminde ortaya çıkarlar.

Aynı şekilde, hukuk kurallarına uymamanın sonucu, bazen yapılan bir hukuki işlemin hükümsüzlüğü, bazen de o işlemin ortadan kaldırılması (iptal) biçiminde gerçekleşir. Hukuk sistematiğinin ne olduğunu, hangi açılardan yapıldığını ve önemini kavrayabilmek

• Hukukun sistemi denilince, mahiyetleri ve özellikleri bakımından birbirlerinden çok farklı olan çeşitli ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarının bir tertibe, bir düzene tabi tutulması anlaşılır. Böylece az çok birbirine benzeyen ilişkileri düzenlemekte olan hukuk kuralları bir isim altında bir araya toplanmış olur. Hukuk, birisi Kamu Hukuku, diğeri Özel Hukuk olmak üzere başlıca iki ana gruba ayrılmaktadır.

• Bir kiÅŸi ile diÄŸer bir kiÅŸi arasındaki iliÅŸkileri düzenleyen hukuk kurallarına özel hukuk; bir kiÅŸi ile devlet, veya bir devlet ile diÄŸer bir devlet arasındaki iliÅŸkileri düzenleyen hukuk kurallarına da “kamu hukuku” denir.

Devlet örgütünü ve devlet örgütü içindeki organların görev ve yetkileri ile ilişkilerini saptayabilmek

• Kamu hukuku bir üst kavram olup çeşitli dallardan oluşmaktadır. Kamu hukukunun dalları: Anayasa Hukuku, Ceza Hukuku, Yargılama Hukuku, Devletler Umumi Hukuku, Vergi Hukuku ve İş Hukukundan ibarettir. Anayasa Hukuku, devletin şeklini, yapısını, organlarının görev ve yetkilerini, vatandaşları n temel hak ve ödevlerini düzenleyen hukuk kurallarının tümüdür. Devlet idaresinin yapısını, işleyişini ve kişilerle olan ilişkilerini kavramak, bunlara ilişkin örnek türetebilmek

• İdare Hukuku, Devlet idaresinin örgüt ve işleyişini, kişilerin İdare ile olan ilişkilerini ve anlaşmazlıklarını ve kamu hizmetlerinin görülmesi gibi konuları düzenleyen hukuk kurallarının tümüdür. Hangi eylem ve davranışların suç oluşturacağını ve bunlara hangi cezaların verilebileceğini kavrayabilmek

• Ceza Hukuku, suç teşkil eden eylem ve davranışların nelerden ibaret bulunduğunu, suç işleyenlere ne gibi cezaların verileceğini belirleyen hukuk kurallarından oluşmaktadır. Hukuk kurallarının bağımsız ve tarafsız mahkemelerce belli bir olaya ne şekilde uygulandığını anlayabilmek

• Yargılama Hukuku, hukuk ve ceza davalarının görülmesinde uyulacak yöntemleri belirleyen hukuk kurallarından oluşmaktadır. Türk yargı sistemi; Anayasa yargısı, İdari yargı, Askeri yargı ve Adli yargı olmak üzere başlı dört yargı sistemi tanımaktadır. Bağımsız devletlerin birbirleriyle ve uluslararası kuruluşlarla olan ilişkilerini kavrayabilmek

• Devletler genel hukuku, egemen devletlerin birbirleriyle olan devletlerarası ilişkilerini veya devletler ile uluslar arası kuruluşların birbirleriyle olan ilişkilerini düzenleyen hukuk dalıdır. Devlet ile kişiler arasında vergi ilişkisinin nasıl kurulduğunu, bu ilişkide devletin ve kişilerin hak ve yükümlülüklerinin ne olduğunu ortaya koyabilmek

• Vergi Hukuku, Devlet ile kişiler arasındaki mali ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarından oluşmaktadır. Vergi hukukunun temel ilkelerinden birisi, vergide genellik ve adalet ilkesidir. Vergi hukukunda kanunilik esası geçerlidir. Hizmet sözleşmesinin tarafı olan işçi ve işverenin ilişkilerinin niteliğini anlayabilmek

• İş Hukuku, işçi ile işveren arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarının tümünden oluşmaktadır.

KiÅŸilerin toplum içinde yaÅŸamaları nedeniyle bir hüküm ve deÄŸer ifade eden eylem ve davranışlarını, iÅŸlem ve iliÅŸkilerini düzenleyen hukuk kurallarının neler olduÄŸunu ve bunların önemini kavrayabilmek Medeni Hukuk, kiÅŸilerin toplum halinde yaÅŸaması bakımından bir hüküm ve deÄŸer arz eden bütün eylem ve davranışlarını, iÅŸlemlerini ve iliÅŸkilerini düzenleyen hukuk kurallarının tümüdür. Medeni hukuk düzenlemekte olduÄŸu iliÅŸkilerin niteliÄŸine göre, beÅŸ bölüme ayrılır. Bunlar, “kiÅŸiler hukuku”, “aile hukuku”, “miras hukuku”, “eÅŸya hukuku” ve “borçlar hukuku”dur. KiÅŸiler arasındaki ticari iliÅŸkilerin türlerini; ÅŸirket, kıymetli evrak, sigorta kavramlarını ve bunlara iliÅŸ- kin örnekler türetebilmek Ticaret hukuku, kiÅŸiler arasındaki “ticari iliÅŸkileri” düzenleyen hukuk kurallarıdır. Ticaret Hukuku ile medeni hukuk arasında çok sıkı bir baÄŸ vardır.

Medeni hukuk kiÅŸiler arasında günlük yaÅŸamdaki ticari iÅŸletme ile ilgili olmayan iliÅŸkileri, ticaret hukuku ise, ticari iÅŸletme ile ilgili olanları düzenler. Ticaret hukuku, “ticari iÅŸletme hukuku”, “ÅŸirketler hukuku”, “kıymetli evrak hukuku”, “deniz ticareti hukuku” ve “sigorta hukuku olmak üzere beÅŸ bölüme ayrılır. Aynı uyrukluÄŸa sahip olmayan kiÅŸiler arasındaki özel iliÅŸkilerin niteliÄŸini anlayabilmek ve bunlara uygulanabilecek hukuk kurallarını ne ÅŸekilde belirleneceÄŸini anlayabilmek Devletler Özel Hukuku, çeÅŸitli devletlere baÄŸlı olan, aynı uyruklukta (tabiiyette) olmayan kiÅŸiler arasındaki özel hukuk iliÅŸkilerine hangi devletin kanununun uygulanacağını ve kiÅŸilerle ÅŸeylerin uyrukluÄŸunu düzenleyen hukuk kurallarından oluÅŸur.

Devletler özel hukukunun düzenlediÄŸi iliÅŸkiler daima bir yabancı unsur karışmıştır. Bu yabancı unsur “kiÅŸi” veya “yer” unsuru olabilir.

Hukuk kavramını, doğasını oluşturan iki temel öğeyi kullanarak tanımlayabilmek

• Hukuk, bir toplum içindeki kişilerin birbirleri ile ve toplumla olan ilişkilerini düzenleyen, uyulması zorunlu, yani maddi yaptırımı bulunan kurallar bütünüdür. Hukukun gerekliliğini kanıtlayan bir örnek türetebilmek

• Sosyal hayatın bir düzen içinde olması için kiÅŸilerin gerek birbirleriyle gerek toplumla olan iliÅŸkilerinde uyacakları birtakım kuralların varlığı zorunludur. KiÅŸiler sosyal hayattaki iliÅŸkilerinde bu kuralların koymuÅŸ olduÄŸu “emir” ve “yasaklar”a uygun biçimde davranmak zorundadırlar. Aksi halde, bir takım tepkilerle karşılaşırlar. Bu tepkiye yaptırım (müeyyide) diyoruz. Sosyal hayatı düzenleyen kuralların kaynaklarını ve bunlar arasındaki temel farklılıkları sıralayabilmek

• Hukuk, sosyal hayatı düzenleyen kurallardan sadece biridir. Diğer sosyal kuralları din, ahlak ve görgü kuralları olarak sayabiliriz.

• Din kuralları, yüce güç tarafından konulmuş ve peygamberler vasıtası ile kişilere ulaşmış bulunan birtakım emir ve yasaklardan oluşan kurallardır. Yaptırımı manevidir. Kişiyi bu kurallara uymaya zorlayamayız.

• Ahlâk kuralları, sosyal hayatta gerek kişinin kendi nefsine karşı, gerekse kişilerin birbirlerine karşı nasıl davranması gerektiğini gösteren kurallardır. Bu kuralların yaptırımı da manevidir.

• Görgü kuralları, bir kimsenin belli bir olayda ne şekilde davranması gerektiğini gösteren manevi yaptırımlı sosyal kurallardır.

• Hukuk kuralları, sosyal hayatta kişilerin birbirleri ile ve devletle olan ilişkilerini düzenleyen maddi yaptırımlı, yani devlet gücü ile desteklenmiş kurallar olduğu için diğer sosyal kurallardan ayrılmaktadır. Kişiler hukuk kurallarına uymak zorundadırlar. Oysaki diğer sosyal kurallar manevi yaptırıma sahip oldukları için bu kurallara uymak zorunlulukları bulunmamaktadır.